Kodeks wyborczy (część I)

Z 5 stycznia 2011 r. (Dz.U. nr 21, poz. 112 z późn. zm.)

DZIAŁ I. Przepisy wstępne

Rozdział 1. Przepisy ogólne

wKomentowany przepis wskazuje, że ustawodawca realizuje art. 169 ust. 3 Konstytucji RP, zgodnie z którym zasady i tryb wyborów oraz odwoływania organów wykonawczych jednostek samorządu terytorialnego określa ustawa.

wGłosowanie osobiste wynika z zasady bezpośredniości, o której mowa w art. 369 i art. 471 kodeksu wyborczego[1].

wWyborcy w drodze głosowania sami - bez żadnego pośrednictwa - oddają głos przed komisją wyborczą.

wGłosowaniem osobistym jest również głosowanie korespondencyjne[2].

wWyjątkiem od tej zasady jest możliwość głosowania przez pełnomocnika, o której mowa w art. 54 k.w.

wMożliwość jednokrotnego głosowania wynika z zasady równości, o której mowa w art. 369 i art. 471 k.w.

wNaruszenie wymogu jednokrotnego głosowania podlega karze grzywny[3].

wZgodnie z art. 151⁹ par. 1 k.p. dniami wolnymi od pracy są niedziele i święta określone w przepisach o dniach wolnych od pracy.

wSąd Najwyższy w uchwale z 25 kwietnia 2003 r. (III CZP 8/2003, OSNC 2004/1/1) stwierdził natomiast, że sobota nie jest dniem uznanym ustawowo za wolny od pracy w rozumieniu art. 151⁹ kodeksu pracy. W uzasadnieniu tej uchwały SN wskazał, że o tym, czy dany dzień jest ustawowo określonym dniem wolny od pracy, decyduje po pierwsze, uznanie go za dzień wolny od pracy przez przepis rangi ustawowej, a po drugie, ma to być dzień powszechnie wolny od pracy, a nie tylko dla pracowników określonych zakładów pracy lub oznaczonych grup pracowników. Tymczasem o tym, który dzień jest drugim, oprócz niedzieli, dniem wolnym od pracy w tygodniu, z tytułu pięciodniowego (przeciętnie) tygodnia pracy, decyduje nie ustawa (lub inny akt rangi ustawowej), lecz układ zbiorowy pracy, regulamin pracy, umowa stron stosunku pracy lub jednostronne zarządzenie prawodawcy, w odniesieniu do poszczególnych zakładów pracy lub grup pracowników, a nawet konkretnego pracownika. Może to być dowolny dzień tygodnia, różny w różnych tygodniach, a także może wystąpić różna liczba tych dodatkowych dni wolnych w różnych tygodniach, jako że tydzień pracy jest przeciętnie pięciodniowy w okresie rozliczeniowym. Takiego charakteru nie mają dni wolne od pracy wynikające z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy, którymi z reguły (lecz nie zawsze) są soboty.

Na innym stanowisku stanął jednak NSA w uchwale z 25 czerwca 2001 r. (FPS 7/00, www.orzeczenia.nsa.gov.pl), stwierdzając, że jeżeli dzień wolny od pracy w pięciodniowym tygodniu pracy przypada w sobotę nieobjętą ustawą z 18 stycznia 1951 r. o dniach wolnych od pracy[4], to dzień ten należy uznać za równorzędny z dniem ustawowo wolnym od pracy w rozumieniu art. 57 par. 4 kodeksu postępowania administracyjnego.

wTrybunał Konstytucyjny w wyroku z 20 lipca 2011 r. (K. 9/2011, OTK ZU 2011/6A/61) w zakresie wyborów do Sejmu, Senatu i na prezydenta RP uznał, że art. 4 par. 2 i par. 3 jest niezgodny z art. 98 ust. 2 i 5 oraz art. 128 ust. 2 Konstytucji RP. Tej niezgodności trybunał nie stwierdził natomiast w stosunku do wyborów do Parlamentu Europejskiego, organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego oraz wójtów, burmistrzów i prezydentów miast.

wTrybunał orzekł o niekonstytucyjności art. 4 par. 2 k.w. w odniesieniu do wszystkich rodzajów wyborów, to znaczy także do wyborów do Parlamentu Europejskiego i do organów samorządu terytorialnego, w których uznał za nienaruszające konstytucji głosowanie w ciągu dwóch dni. Orzeczenie o niekonstytucyjności art. 4 par. 2 k.w. nie zmienia tego, że w dwóch ostatnio wymienionych rodzajach wyborów dwudniowe głosowanie jest dopuszczalne, lecz oznacza, że powinien o tym przesądzić sam ustawodawca, a nie organ zarządzający wybory. Zdaniem trybunału przepisy prawa wyborczego powinny być jednoznaczne i stwarzać wszystkim uczestnikom wyborów poczucie pewności co do istotnych elementów systemu wyborczego. Takiej pewności nie daje art. 4 par. 2 k.w., który uzależnia to, czy głosowanie odbędzie się w ciągu jednego dnia czy też w ciągu dwóch dni, od decyzji organu zarządzającego wybory. Decyzja ta nie jest przy tym uwarunkowana jakimikolwiek obiektywnymi przesłankami, a to oznacza, że może być podjęta arbitralnie.

wW ocenie TK art. 4 par. 2 k.w. nie wskazuje w szczególności, czy postanowienie w tej sprawie powinno być zawarte w zarządzeniu o przeprowadzeniu wyborów, czy też powinno lub może stanowić odrębny akt organu zarządzającego. Nie przesądza także o tym, czy - jeżeli stanowiłoby odrębny akt - powinien on być wydany w tej samej dacie co zarządzenie wyborów, czy też może być wydany w innym dniu, w szczególności później. Zdaniem trybunału budzi to obawę, że organ zarządzający wybory może wydać postanowienie o dwudniowym głosowaniu tuż przed terminem wyborów, co może być przy tym w niejednakowym stopniu zaskakujące dla wszystkich komitetów wyborczych. Tymczasem, zgodnie z zasadą pewności prawa, to, czy głosowanie w wyborach określonego rodzaju ma być przeprowadzone w ciągu jednego dnia czy dwóch dni powinno wynikać z ustawy, a nie być wynikiem decyzji organu władzy wykonawczej.

wDo marszałka Sejmu nie wpłynął na razie żaden projekt zmiany k.w. w zakresie zasad ustalania wyborów dwudniowych. Zatem w związku z uchyleniem art. 4 par. 2 k.w. w praktyce przeprowadzenie dwudniowych wyborów samorządowych jest mało prawdopodobne.

wKomentowany przepis definiuje ważniejsze pojęcia używane w kodeksie wyborczym.

wPrzepis ten gwarantuje wolne i demokratyczne wybory, gdzie nie powinno być barier finansowych w zakresie dochodzenia przez obywateli ich praw wyborczych[5].

wZwolnienie nie dotyczy pomocy związanej z ustanowieniem adwokata lub radcy prawnego. Wniosek w tej sprawie jest rozpatrywany przez sąd na zasadach ogólnych[6].

wZgodnie z art. 27 konstytucji w Rzeczypospolitej Polskiej językiem urzędowym jest język polski. Przepis ten nie narusza praw mniejszości narodowych wynikających z ratyfikowanych umów międzynarodowych. Oznacza to, że w języku polskim funkcjonują wszystkie organy państwowe, wydawane są akty prawne, toczy się życie publiczne. Państwo zapewnia poszanowanie praw mniejszości narodowych do nauczania ich rodzimej kultury i prowadzenia szkół z ich językiem narodowym.

wPrzepis ten gwarantuje prawo obywateli do informacji o działalności organów władzy publicznej, o którym mowa w art. 61 konstytucji. Zgodnie z nim obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne. Prawo to obejmuje również uzyskiwanie informacji o działalności organów samorządu gospodarczego i zawodowego, a także innych osób oraz jednostek organizacyjnych w zakresie, w jakim wykonują one zadania władzy publicznej i gospodarują mieniem komunalnym lub majątkiem Skarbu Państwa (ust. 1). Prawo do uzyskiwania informacji obejmuje dostęp do dokumentów oraz wstęp na posiedzenia kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów, z możliwością rejestracji dźwięku lub obrazu (ust. 2).

wWykonując delegację ustawową zawartą w art. 8 par. 2 k.w., minister kultury i dziedzictwa narodowego 13 listopada 2013 r. wydał rozporządzenie w sprawie sposobu przekazywania, przechowywania i udostępniania dokumentów z wyborów[7].

wZ powyższego rozporządzenia wynika, że dokumenty z wyborów obejmujące dokumenty elektroniczne i dane w systemach teleinformatycznych, w tym dane w systemach teleinformatycznych Państwowej Komisji Wyborczej stanowiące materiały archiwalne w rozumieniu ustawy z 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach[8], przekazuje się i przechowuje w sposób określony dla dokumentów z wyborów w postaci papierowej. Udostępnianie tych dokumentów i danych następuje przez umożliwienie zapoznania się, w sposób określony w rozporządzeniu, z odpowiadającymi tym dokumentom lub danym dokumentami w postaci papierowej[9]. Z tego względu dane zawarte w systemach teleinformatycznych PKW uznano z mocy prawa za materiały archiwalne, wchodzące do państwowego zasobu archiwalnego.

wDokumentów z wyborów, stanowiących dowody w postępowaniach sądowych i administracyjnych oraz przygotowawczych postępowaniach karnych, nie przekazuje się do archiwów państwowych i nie niszczy do czasu zakończenia tych postępowań[10]. Chodzi m.in. o dokumenty dotyczące rozpatrzonych protestów wyborczych czy spraw sądowych o orzeczenie przepadku korzyści majątkowych na rzecz Skarbu Państwa.

wWójt, konsul lub kapitan polskiego statku morskiego[11], starosta, marszałek województwa oraz dyrektor delegatury Krajowego Biura Wyborczego i szef Krajowego Biura Wyborczego przy przekazywaniu i przechowywaniu dokumentów z wyborów stosują spis zdawczo-odbiorczy zawierający:

1) nazwę obwodowej komisji wyborczej lub innego właściwego organu wyborczego;

2) nazwę i adres depozytariusza, jeżeli on dokonuje czynności dotyczącej dokumentów z wyborów;

3) datę wyborów;

4) datę sporządzenia spisu;

5) imię, nazwisko i podpis osoby, która spis sporządziła, oraz osoby przekazującej i przyjmującej wraz z datą przekazania i odbioru, jeżeli dochodzi do przekazywania dokumentów z wyborów;

6) dla każdej pozycji spisu:

a) liczbę porządkową,

b) tytuł, na który składa się informacja o rodzaju spraw i dokumentów z wyborów,

c) roczną datę lub roczne daty krańcowe,

d) liczbę teczek, a jeżeli jest to niemożliwe ze względu na sposób przechowywania - liczbę metrów bieżących,

e) oznaczenie kategorii archiwalnej,

f) adnotację osoby przyjmującej dokumenty dotyczącą miejsca przechowywania dokumentów z wyborów w archiwum,

g) adnotację informującą o dalszych czynnościach dotyczących dokumentów z wyborów, w szczególności o dacie przekazania do właściwego miejscowo archiwum państwowego lub dacie zniszczenia dokumentów z wyborów.

Spis sporządza się oddzielnie dla dokumentów z wyborów stanowiących materiały archiwalne oraz oddzielnie dla pozostałych dokumentów z wyborów w zależności od okresów ich przechowywania[12].

wW sprawach nieuregulowanych w rozporządzeniu, dotyczących przekazywania do archiwów państwowych oraz przechowywania w nich i udostępniania dokumentów z wyborów, stosuje się ustawę z 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach[13].

wRozdział 2 rozporządzenia z 13 listopada 2013 r. reguluje postępowanie z dokumentami z wyborów z obwodowych komisji wyborczych. Depozytariusz przyjmuje oraz przechowuje dokumenty z głosowania z obwodowych komisji wyborczych w sposób zapewniający ich ochronę przed uszkodzeniem, zniszczeniem lub utratą oraz zapewniający ochronę danych osobowych znajdujących się w tych dokumentach przed nieuprawnionym ujawnieniem. Udostępnianie przez depozytariusza dokumentów z głosowania organom uprawnionym następuje po sporządzeniu protokołu potwierdzającego, które dokumenty zostały udostępnione. Jeden egzemplarz protokołu depozytariusz przekazuje do wiadomości dyrektorowi właściwej miejscowo delegatury Krajowego Biura Wyborczego[14]. Podmioty, które przechowują w depozycie dokumenty z wyborów z obwodowych komisji wyborczych, mogą podjąć dalsze działania względem tej dokumentacji dopiero po ostatecznych rozstrzygnięciach co do ważności lub nieważności wyborów. Określa to par. 7 rozporządzenia. W przepisach tego paragrafu ustalono, jaki rodzaj dokumentów nie podlega brakowaniu, tylko przekazaniu do delegatury KBW. Doprecyzowano także kwestie właściwości miejscowej archiwów państwowych względem postępowania z tą dokumentacją.

wW rozdziale 3 rozporządzenia z 13 listopada 2013 r. zamieszczono przepisy odnoszące się do postępowania z dokumentami z wyborów z okręgowych, rejonowych i terytorialnych komisji wyborczych oraz od komisarzy wyborczych. Przez pojęcie komisji terytorialnych rozumie się, zgodnie z art.  152 k.w., komisje gminne, powiatowe i wojewódzkie. W par. 8 rozporządzenia ustalono, że w odróżnieniu od obwodowych komisji wyborczych, dokumenty z wyborów z okręgowych, rejonowych i terytorialnych komisjach wyborczych oraz od komisarzy wyborczych w całości stanowią materiały archiwalne. Zastrzeżono jednak, że przepis szczegółowy może określać to inaczej. Dotyczy to np. wykazów podpisów dla kandydatów i list wyborczych, a także dokumentów dołączonych do sprawozdań finansowych komitetów wyborczych, które umożliwiły weryfikację podanych w sprawozdaniu informacji[15]. W par. 9 tego rozporządzenia ustalono, że dyrektorzy właściwych miejscowo delegatur KBW przyjmują dokumenty z okręgowych i rejonowych komisji wyborczych. Ze względu na ich przechowywanie w depozycie przewidziano w par. 10 ust. 2 oraz w par. 11 przepisy regulujące sposób udostępniania tych dokumentów analogicznie, jak w przypadku obwodowych komisji wyborczych oraz sposób ich przechowywania i dalszego postępowania (przekazywanie do delegatur KBW, ewentualne brakowanie drugich egzemplarzy dokumentów).

wRozdział 4 omawianego rozporządzenie zawiera przepisy odnoszące się do sposobu postępowania z dokumentami z wyborów, które zostały zgromadzone z komisji wyborczych w delegaturze KBW. Ustalono więc sposób ich przechowywania, określając, że powinny się one znajdować w archiwach zakładowych delegatur KBW. Uregulowano także możliwość dalszego wydzielania dokumentów do brakowania, które nie mogły być wybrakowane jeszcze w komisjach wyborczych ze względu na ich ewentualną przydatność w prowadzonych postępowaniach sądowych. Z tego względu wykazy podpisów dla kandydatów i list wyborczych przechowywane mają być 10 lat, a dokumenty dołączone do sprawozdań finansowych komitetów wyborczych, które umożliwiły weryfikację podanych w sprawozdaniu informacji, przechowywane mają być przez czas określony w przepisach o rachunkowości (w zdecydowanej większości 5 lat). Kierując się pięcioletnim okresem przechowywania części dokumentacji, uznano za wskazane, by także materiały archiwalne były przekazywane w tym okresie do archiwów państwowych. Pozwoli to usprawnić prace w ramach delegatury nad dokumentami z danych wyborów. Wpisano jednak wyrażenie "w terminie 5 lat", co oznacza, że delegatura będzie mogła przekazać też wcześniej powyższe materiały, jeżeli wyrazi takie zainteresowanie. W par. 14 ustalono sposób udostępniania dokumentów z wyborów w delegaturach KBW, w tym także w formie reprodukcji.

wW rozdziale 5 rozporządzenia z 13 listopada 2013 r. uregulowano sposób postępowania z dokumentami z wyborów z PKW oraz w zespołach KBW. Ustalając sposób przekazywania, przechowywania i udostępniania tych dokumentów zastosowano rozwiązania analogicznie, jak dla dokumentów w delegaturach KBW.

wOstatni rozdział zawiera przepisy przejściowe i końcowe. Przepis przejściowy, ujęty w par. 19 rozporządzenia określa, że w odniesieniu do dokumentów z wyborów, przeprowadzonych przed dniem wejścia w życie rozporządzenia stosuje się przepisy dotychczasowe, chyba że przepisy te nie obejmowały wszystkich dokumentów z wyborów, powstających po wejściu w życie kodeksu wyborczego. W takich przypadkach do dokumentów tych mają mieć zastosowanie przepisy tego rozporządzenia. Rozporządzenie weszło w życie 25 grudnia 2013 r.

wZwrot "inny dokument" jest na tyle szeroki, iż mieści w zakresie swego literalnego brzmienia również dokument, jakim jest protest wyborczy[16].

wNiezłożenie w terminie określonych w k.w. skarg, odwołań lub innych dokumentów do sądu, organu wyborczego, urzędu gminy, konsula albo kapitana statku powoduje wygaśnięcie możliwości ich skutecznego złożenia. Oznacza to ich bezskuteczność, nawet jeżeli zostały złożone, ale po terminie.

wO zachowaniu terminu do wniesienia skargi decyduje data złożenia pisma do właściwej instytucji (w sądzie, organowi wyborczemu, w urzędzie gminy, w konsulacie lub kapitanowi statku), czyli wpływu pisma, nie zaś data jego nadania w urzędzie pocztowym[17].

PRZYKŁAD 1

Skutki uchybienia terminowi

Wnioskodawca w proteście wyborczym zażądał unieważnienia wyborów do rady powiatu. Protest wysłał pocztą do sądu okręgowego. Ten pozostawił go bez rozpoznania, bowiem protest wyborczy fizycznie wpłynął do sądu z uchybieniem terminu, który wynosi 14 dni od dnia wyborów. Nie istotne jest, że protest został wysłany przed jego upływem. W art. 9 par. 1 k.w. nie przewidziano, że równoważne z fizycznym dotarciem protestu wyborczego do sądu jest jego nadanie w placówce pocztowej. Bez znaczenia jest zatem data stempla pocztowego.

wWojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w postanowieniu z 30 sierpnia 2012 r.[18] stwierdził, że art. 9 par. 1 k.w. stanowi lex specialis w stosunku do przepisów ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi[19].

W ocenie gliwickiego sądu oznacza to po pierwsze, że art. 9 par. 1 k.w. rozszerza krąg podmiotów, za których pośrednictwem można złożyć skargę. Nie będzie miał wobec tego zastosowania art. 54 par. 1 p.p.s.a. zobowiązujący do wniesienia skargi za pośrednictwem organu. Po drugie art. 9 k.w. wykluczył możliwość zachowania terminu poprzez oddanie pisma w polskim urzędzie pocztowym lub polskim urzędzie konsularnym, przewidzianą art. 83 par. 3 p.p.s.a. Zdaniem WSA świadczy o tym wykładnia celowościowa art. 9 par. 1 k.w., który nie ustanowił równorzędności skutków nadania pisma pocztą i złożenia go w sądzie, organie wyborczym, urzędzie gminy, w konsulacie lub kapitanowi statku.

wZdaniem sądu literalne odczytanie przepisu art. 9 par. 1 k.w. może budzić wątpliwości, jednakże w sytuacji gdy wykładnia językowa nie przynosi oczekiwanych rezultatów, należy zastosować inne rodzaje wykładni, celowościową, systemową lub historyczną. Wykładnia gramatyczna ma bowiem pierwszeństwo tylko wówczas, gdy rozumienie przepisu nie budzi wątpliwości, a wynik tej wykładni nie pozostaje w sprzeczności z rezultatami innych metod interpretacji tekstu prawa.

wW ocenie gliwickiego sądu wykładnia i interpretacja art. 9 par. 1 k.w. nie pozwala na przyjęcie, by nadanie skargi pocztą było równoznaczne z jej złożeniem. Nie można również pominąć faktu, że w art. 9 par.1 k.w. użyto zwrotu "złożenie skargi" - (związanego dokonaniem tej czynności bezpośrednio u jej adresata), w odróżnieniu od p.p.s.a., który posługuje się wyłącznie zwrotem "wniesienie skargi".

wZdaniem WSA celem tego przepisu było przyspieszenie trwania obiegu korespondencji (w tym skarg) z uwagi na charakter spraw związanych z wyborami i referendum. Należy przyjąć, iż racjonalny ustawodawca przepisem o charakterze szczególnym wykluczył możliwość zachowania terminu przez nadanie skargi w urzędzie pocztowym. W przeciwnym razie miałyby wprost zastosowanie art. 83 par. 3 p.p.s.a.

wKodeks wyborczy uznaje sobotę za równoważną dniu ustawowo wolnemu od pracy w przypadku ustalenia końca terminów do wniesienia określonych w nim skarg, odwołań lub innych dokumentów do sądu, organu wyborczego, urzędu gminy, konsula albo kapitana statku.

PRZYKŁAD 2

Gdy termin kończy się w sobotę

Wyborca postanowił zgłosić protest do ważności wyborów do danej rady. 14-dniowy termin na jego zgłoszenie upływał w sobotę. Wyborca może go zatem skutecznie złożyć w sądzie okręgowym w najbliższy poniedziałek.

wArtykuł 9 par. 3 k.w. doprecyzowuje, że czynności określone w art. 9 par. 1 k.w. oraz inne czynności określone kalendarzem wyborczym należy dokonać w godzinach urzędowania sądów, organów wyborczych i urzędów gmin[20].

Rozdział 2. Prawa wyborcze

wCzynne prawo wyborcze (prawo wybierania) przysługuje obywatelom i zapewnia im możliwość udziału w głosowaniu i oddania głosu na swojego kandydata do organów samorządu terytorialnego[21].

wPrzez czynne prawo wyborcze należy rozumieć prawo obywatela do głosowania w wyborach i do podejmowania innych czynności wyborczych. Prawa wyborcze przysługują w zasadzie wszystkim dorosłym obywatelom, zdolnym do zajmowania się swoimi własnymi sprawami, zaś ograniczenie tych praw jest dopuszczalne wyłącznie, gdy konsytuacja to przewiduje[22].

wKomentowany artykuł określa wymogi, jakie musi spełnić osoba, by mogła wziąć udział w akcie głosowania. Są to tzw. cenzusy wyborcze.

wJednym z nich jest cenzus obywatelstwa. Kwestie dotyczące obywatelstwa polskiego - jego nabycia i utraty - reguluje ustawa z 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim[23] oraz ustawa z 9 listopada 2000 r. o repatriacji[24].

wObywatelstwo UE posiada natomiast w myśl art. 20 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu UE z 9 maja 2008 r.[25] każda osoba mająca przynależność do państwa członkowskiego. Obywatelstwo Unii ma charakter dodatkowy w stosunku do obywatelstwa krajowego, nie zastępując go jednak. Obywatele UE niebędący obywatelami polskimi mają prawo wybierania jedynie w wyborach do rad gmin. Nie mają natomiast takiego prawa w wyborach do rady powiatu i sejmiku województwa. Ponieważ jednak prawo do udziału w wyborach wójta w danej gminie ma osoba posiadająca prawo wybierania do rady tej gminy, to chodzi tu też o obywateli UE niebędących obywatelami polskimi. Dotyczą ich wymogi odnoszące się do obywateli polskich.

wKolejny cenzus dotyczy wieku. Udział w wyborach może wziąć osoba, która najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat. Oznacza to osiągnięcie pełnoletności cywilnej.

wPoza cenzusem obywatelstwa i wieku kodeks wyborczy przewiduje jeszcze wymóg stałego zamieszkiwania na obszarze gminy (powiatu lub województwa), w której obywatel będzie głosował (tzw. domicyl). Przy ustalaniu stałego zamieszkania dla potrzeb ustawy stosuje się art. 25 kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. O miejscu zamieszkania decydują występujące łącznie dwie przesłanki faktyczne: przebywanie w znaczeniu fizycznym w określonej miejscowości i zamiar stałego pobytu. Jeśli jedna z nich nie jest spełniona, powoduje to utratę miejsca zamieszkania. Na stałość pobytu w danej miejscowości wskazuje skupienie w niej życiowej aktywności, związanej z pracą czy rodziną. W praktyce powstają trudności zwłaszcza z ustaleniem zamiaru stałego pobytu, bowiem jest to element w dużej mierze subiektywny. Posługiwanie się cenzusem domicylu w wyborach samorządowych, w kontekście posiadania czynnego prawa wyborczego, w pełni oddaje charakter tych wyborów, w których mieszkańcy danego terytorium (danej jednostki) wybierają swoje organy stanowiące, a w gminie organ wykonawczy.

wW świetle art. 16 ust. 1 Konstytucji RP członkostwo we wspólnocie samorządowej nie jest warunkowane wpisem do stałego rejestru wyborców. Wpis do stałego rejestru wyborców nie kreuje podmiotowego prawa wyborczego. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 20 lutego 2006 r. (K 9/2005, OTK ZU 2006/2A/17) stwierdził, że okoliczność wpisania do rejestru wyborców w gminie stanowi czynność formalną, nie jest natomiast warunkiem przynależności do wspólnoty samorządowej, a tym samym nie powinna być uważana za przesłankę związanych z tą przynależnością praw wyborczych.

wPrzynależność do wspólnoty samorządowej powstaje z mocy prawa z chwilą zamieszkania na terenie określonej jednostki samorządu terytorialnego, bez względu na dopełnienie obowiązku meldunkowego. Instytucja zameldowania ma bowiem charakter wyłącznie ewidencyjno-porządkowy. Nie można utożsamiać miejsca zamieszkania z miejscem zameldowania na pobyt stały, gdyż z czynnością zameldowania nie wiąże się nabycie jakichkolwiek praw bądź obowiązków.

wUstalenie faktu stałego zamieszkania dla potrzeb ustalenia czynnego prawa wyborczego w wyborach municypalnych powinno mieć z jednej strony na względzie ułatwienie obywatelom - członkom lokalnej wspólnoty samorządowej, dostępu do udziału w wyborach, z drugiej zaś strony nie może być jednak przyzwoleniem na nadużywanie tego prawa. Z tego powodu dla oceny miejsca stałego pobytu nie należy kierować się wyłącznie oświadczeniami osoby zainteresowanej. Konieczne jest też uwzględnienie okoliczności zewnętrznych mogących świadczyć o tym, że dana osoba rzeczywiście zamierza stale przebywać w tej miejscowości[26].

wPierwszym przypadkiem wyłączenia udziału w wyborach jest pozbawienie praw publicznych. Zgodnie z art. 39 pkt 1 oraz art. 40 par. 2 k.k. pozbawienie praw publicznych należy do środków karnych orzekanych przez sąd fakultatywnie, w razie skazania na karę pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż 3 lata za przestępstwo popełnione w wyniku motywacji zasługującej na szczególne potępienie. Sankcji tej nie stosuje się samodzielnie, a tylko wraz ze skazaniem na karę pozbawienia wolności. Zgodnie z art. 43 par. 1 k.k. pozbawienie praw publicznych orzeka się w latach - od roku do lat 10. Obowiązuje ono od uprawomocnienia się orzeczenia. Wyrok uprawomocnia się w momencie wydania wyroku w II instancji bądź kiedy upłynie termin do wniesienia apelacji. Okres, na który środek orzeczono, nie biegnie w czasie odbywania kary pozbawienia wolności.

wPotwierdza to postanowienie SN z 8 listopada 2005 r. (III SW 154/05, Legalis nr 304408), zgodnie z którym orzeczone pozbawienie praw publicznych zaczyna obowiązywać od momentu uprawomocnienia się wyroku. Biegnie natomiast dopiero po zakończeniu odbywania kary pozbawienia wolności. Zawieszenie biegu środków karnych na czas odbywania kary pozbawienia wolności jest unormowaniem, które nadaje im sens. Chodzi bowiem o to, aby ich dolegliwość nie stanowiła fikcji. Utrata praw trwa więc przez cały czas odbywania kary pozbawienia wolności, a nadto przez okres oznaczony w wyroku.

wDrugi przypadek dotyczy pozbawienia praw wyborczych orzeczony przez Trybunał Stanu na podstawie ustawy z 26 marca 1982 r. o Trybunale Stanu[27]. Za czyny stanowiące delikty konstytucyjne, które nie wypełniają znamion przestępstwa, TS orzeka na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 powyższej ustawy m.in. karę utraty biernego i czynnego prawa wyborczego na okres od 2 do 10 lat.

wTrzeci przypadek wyłączenia udziału w wyborach to ubezwłasnowolnienie prawomocnym orzeczeniem sądowym, związane z pozbawieniem lub ograniczeniem zdolności do czynności prawnych. Podstawą ubezwłasnowolnienia - jak stanowi art. 13 i 16 k.c. - mogą być: choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy albo innego rodzaju zaburzenie psychiczne, a zwłaszcza pijaństwo lub narkomania. Postępowanie w tych sprawach toczy się w trybie nieprocesowym[28].

wBierne prawo wyborcze obejmuje uprawnienie do bycia wybranym, a także do sprawowania mandatu uzyskanego w wyniku niewadliwie przeprowadzonych wyborów[29].

wW wyborach do rad gmin prawo wybierania mają zarówno obywatele polscy, jak i obywatele UE niebędący obywatelami polskimi, którzy ukończyli 18 lat oraz stale zamieszkują na obszarze danej gminy. Krąg ten jest węższy w odniesieniu do wójta, bo nie obejmuje obywateli UE niebędących obywatelami polskimi. Wyższy jest tu ponadto cenzus wiekowy (25 lat), co wiąże się z potrzebą reprezentowania przez kandydata na wójta odpowiedniego doświadczenia życiowego. Wójta nie obowiązuje zaś cenzus domicylu. Kandydat nie musi więc stale zamieszkiwać obszarze gminy, w której kandyduje.

wUtrata prawa wybieralności następuje na skutek uprawomocnienia się wyroku skazującego na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego i w dniu tego uprawomocnienia się[30]. Wyrok uprawomocnia się w momencie wydania wyroku w II instancji, bądź kiedy upłynie termin do wniesienia apelacji.

wKodeks wyborczy nie przewiduje utraty biernego prawa wyborczego przez osoby, wobec których wydano prawomocny wyrok warunkowo umarzający postępowanie karne w sprawie popełnienia przestępstwa umyślnego ściganego z oskarżenia publicznego[31].

wDo kandydatów na sołtysów nie można stosować przepisu k.w., pozbawiającego biernego prawa wyborczego osoby skazane prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego[32].

wPozbawienie biernego prawa wyborczego wskutek skazania oznacza nie tylko utratę zdolności do kandydowania, ale także utratę zdolności do objęcia mandatu, jeżeli skazanie następuje już po wyborach, gdy osoba skazana nabyła mandat, ale jeszcze go nie objęła. Gdy natomiast już go objęła skazanie jest przesłanką wygaśnięcia mandatu[33].

wOsoba pozbawiona biernego prawa wyborczego może odzyskać to prawo wskutek zatarcia skazania. Następuje ono z mocy prawa lub na wniosek skazanego. Skutkiem czego jest usunięcie wpisu o skazaniu z rejestru skazanych (art. 106 k.k.). Sprawca uchodzi od tej chwili za osobę niekaraną[34].

wBiernego prawa wyborczego nie mają osoby, wobec których wydano prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające utratę prawa wybieralności, o którym mowa w art. 21a ust. 2a ustawy z 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów[35]. Chodzi tu o orzeczenie sądu stwierdzające fakt złożenia przez osobę lustrowaną niezgodnego z prawdą oświadczenia lustracyjnego. Wydając takie orzeczenie, sąd orzeka utratę prawa wybieralności na okres od 3 do 10 lat.

wObywatel Unii Europejskiej niemający obywatelstwa polskiego traci prawo wybieralności w razie pozbawienia go prawa wybieralności w państwie członkowskim Unii Europejskiej, którego jest obywatelem.

Rozdział 3. Obwody głosowania

wPrzepis dotyczy zasad, procedury i trybu tworzenia stałych i odrębnych obwodów głosowania. Obwody wyborcze tworzone są przez gminy w celu przeprowadzania głosowania. Ich granice powinny być więc utworzone w taki sposób, aby każdy uprawniony do głosowania mógł przybyć i wziąć udział w głosowaniu[36].

wPodział na obwody głosowania o stałym charakterze w praktyce oznacza, że wszystkie wybory: prezydenckie, parlamentarne krajowe i europejskie, samorządowe czy referenda przeprowadzane są w tych samych obwodach głosowania, utworzonych na tych samych zasadach określonych w k.w.[37].

wKomentowany przepis wprowadza zasadę, zgodnie z którą tworzenie stałych obwodów jest obowiązkowym zadaniem gmin. Kryterium przesądzającym o utworzeniu stałego obwodu głosowania jest liczba mieszkańców zamieszkująca na danym obszarze. Zgodnie z wymaganiami ustawowymi obwody głosowania nie powinny liczyć mniej niż pięciuset i nie więcej niż trzy tysiące mieszkańców. Jednocześnie w przypadkach uzasadnionych miejscowymi warunkami utworzenie obwodu głosowania jest możliwe dla mniejszej liczby mieszkańców. Warunkami, które umożliwiałyby tworzenie obwodu głosowania dla mniejszej niż pięćset liczby mieszkańców, byłoby np. duże rozproszenie zabudowy mieszkaniowej na danym terenie czy brak dróg.

wOdrębne obwody głosowania nie mają charakteru stałego. Są one tworzone doraźnie w związku z zarządzonymi wyborami. Ustawowym kryterium utworzenia odrębnego obwodu głosowania jest prognozowana liczba wyborców, która zgodnie z k.w. nie może być mniejsza niż 15. Zgodnie z przepisem nieutworzenie odrębnego obwodu głosowania jest możliwe wyłącznie w uzasadnionych przypadkach. Niezależnie od powyższego niezbędny jest do tego wniosek osoby kierującej daną jednostką, np. domem pomocy społecznej, zakładem karnym. Brak jest przy tym wskazówek ustawodawcy, o jakie przypadki może chodzić. Oznacza to zatem, że ocena wskazanych przez osobę kierującą jednostką, np. zakładem karnym czy domem pomocy społecznej, powodów nieutworzenia odrębnego obwodu głosowania będzie w każdym przypadku podlegała radzie gminy. Niepodzielenie przez radnych oceny osoby kierującej daną jednostką, co do nietworzenia odrębnego obwodu głosowania, przy równoczesnym podjęciu przez radnych uchwały o utworzeniu go, będzie oznaczało, że w danej jednostce powstanie obwód głosowania, a co za tym idzie, osoby przebywające w takim ośrodku będą mogły w nim głosować. Ustawodawca w sposób właściwy zadecydował również o konieczności tworzenia odrębnych obwodów głosowania w wyborach do organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego oraz w bezpośrednich wyborach wójta (burmistrza, prezydenta miasta). Zgodnie z ustawową dyspozycją, aby w ww. wyborach powstał odrębny obwód głosowania, niezbędne jest, aby w dniu wyborów przebywało w danej jednostce co najmniej piętnastu wyborców ujętych w rejestrze wyborców prowadzonym w gminie, na terenie której położona jest jednostka. Komentowany przepis umożliwia również radzie gminy utworzenie odrębnego obwodu głosowania w przypadku, gdy w czasie wyborów będzie przebywała w nim mniejsza liczba wyborców niż piętnastu. Do utworzenia takiego obwodu głosowania niezbędna jest jednak opinia osoby kierującej daną jednostką. W sposób wyjątkowy ustawodawca przesądził również o możliwości utworzenia odrębnego obwodu głosowania w domach studenckich bądź ich zespołach prowadzonych przez uczelnie lub podmioty posiadające umowę z uczelniami. Po pierwsze, do utworzenia obwodu głosowania w domu studenckim niezbędna jest inicjatywa zainteresowanych głosowaniem. W tym celu pięćdziesięciu uprawnionych do głosowania musi poinformować na piśmie rektora uczelni o zamiarze przebywania w domu studenckim w dniu głosowania. Dodatkowo wójt gminy może przedstawić radzie gminy wniosek o utworzenie odrębnego obwodu głosowania w domu studenckim bądź zespole domów studenckich po uzyskaniu zgody rektora uczelni. Po drugie zaś utworzenie odrębnego obwodu głosowania w domu studenckim bądź zespole takich domów nie jest możliwe w wyborach organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego oraz w wyborach wójta.

wPodział gminy na stałe obwody głosowania stanowi jedną z gwarancji demokratycznego charakteru wyborów, bowiem wyklucza wpływanie na wynik wyborów poprzez dokonywanie zmian w podziale na obwody głosowania z przyczyn pozaprawnych. Przyjmuje się, że zmiana w podziale ma charakter pozaprawny wtedy, gdy nie występują przesłanki ustawowe do wprowadzenia zmian. Z tych względów w orzecznictwie podnosi się, że decydując o podziale gminy na obwody głosowania bądź dokonywaniu jego zmian, dużo uwagi należy poświęcić zasadności wprowadzenia określonego podziału. To zaś z punktu widzenia legalności podejmowanej uchwały oznacza konieczność przygotowania właściwego uzasadnienia podejmowanej decyzji. W tym miejscu zaznaczyć należy, że obowiązek uzasadniania aktów prawa miejscowego wynika z par. 143 w zw. z par. 131 załącznika do rozporządzenia prezesa Rady Ministrów z 20 czerwca 2002 r. w sprawie "Zasad techniki prawodawczej" (Dz.U. z 2002 r. nr 100, poz. 908). Uzasadnienie uchwały stwarza bowiem gwarancję, że wszystkie okoliczności istotne w sprawie zostały przeanalizowane, a dodatkowo wskazują na ratio legis podjęcia uchwały oraz zawartych w niej przepisów[38].

wW postanowieniu z 25 października 2011 r. Sąd Najwyższy (III SW 43/2011, OSNP 2012/11-12 poz. 154) wskazał, że wyborca przebywający czasowo w okresie obejmującym dzień wyborów na obszarze gminy, w której położona jest jednostka organizacyjna tworząca odrębny obwód głosowania, nie może być bez wiedzy i woli umieszczony w spisie wyborców w takim odrębnym obwodzie. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na szczególną regulację art. 51 par. 2 pkt 3 k.w., w myśl którego osobę skreśloną ze spisu dla danego obwodu głosowania w związku z jej wpisaniem do spisu wyborców w jednostce, o której mowa w art. 12 par. 4 k.w., dopisuje się w dniu wyborów do spisu wyborców, jeżeli udokumentuje, iż opuściła tę jednostkę w przeddzień wyborów. Zdaniem Sądu Najwyższego art. 51 par. 2 pkt 3 k.w. zobowiązuje obwodową komisję wyborczą do dopisania osoby skreślonej ze spisu w tym obwodzie głosowania, która w dniu głosowania udokumentuje, że do tego dnia, a nie jedynie "w przeddzień wyborów", opuściła jednostkę, w której była wpisana do odrębnego spisu wyborców. W konsekwencji właściwy organ sporządzający spis wyborczy powinien poinformować wyborcę o zamieszczeniu go w spisie wyborców sporządzonym dla odrębnego obwodu głosowania[39]. [przykład 3]

PRZYKŁAD 3

Głosowanie we właściwym obwodzie

Zbigniew S. na cztery dni przed wyborami opuścił dom pomocy społecznej. W dniu głosowania udał się do obwodowej komisji wyborczej właściwej ze względu na swoje miejsce zamieszania. Komisja odmówiła mu wydania kart do głosowania i pouczyła o możliwości wzięcia udziału w głosowaniu w domu pomocy społecznej, w którym Zbigniew S. figuruje w spisie wyborców. Takie postępowanie obwodowej komisji wyborczej jest nieprawidłowe. Zgodnie z przepisami obwodowa komisja wyborcza powinna bowiem pouczyć wyborcę o możliwości oddania głosu w siedzibie właściwej komisji wyborczej ze względu na miejsce zamieszkania po udokumentowaniu przez wyborcę np. zaświadczeniem, wypisem itp., że do dnia wyborów opuścił miejsce (tu dom pomocy społecznej), w którego obwodzie był umieszczony w spisie wyborców.

wPrzepis przyznaje grupie wyborców liczącej co najmniej 15 osób prawo do zaskarżenia uchwały rady gminy o utworzeniu stałych obwodów głosowania, jak również uchwały rady gminy o utworzeniu odrębnego (odrębnych) obwodów głosowania. Komentowany przepis nie zawiera żadnych wskazówek co do zakresu i przedmiotu zaskarżenia. Na gruncie nieobowiązujących już przepisów ustawy z 16 lipca 1998 r. - Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 176, poz. 1190 z późn. zm.) w doktrynie wskazano, że przedmiotem zaskarżenia "mogą być jedynie ustalenia rady co do granic stałego obwodu głosowania i ustalenia co do utworzenia odrębnego obwodu głosowania w danej jednostce (szpitalu, zakładzie pomocy społecznej). W trybie skargi nie można zatem kwestionować wyznaczenia przez wójta lokalu wyborczego"[40]. Zaproponowany zakres zaskarżenia należy przyjąć również za obowiązujący na podstawie komentowanego przepisu. Uznać zatem należy, że do wniesienia skargi do komisarza wyborczego nie jest konieczne wykazanie interesu prawnego skarżącego. Przy samej ocenie skargi komisarz wyborczy pod uwagę powinien zaś brać kryteria ustawowe umożliwiające utworzenie w zależności od przedmiotu skargi bądź stały obwód głosowania, bądź też odrębny obwód głosowania. W zależności od dokonanych ustaleń, m.in. na podstawie uchwały, jej uzasadnienia, komisarz wyborczy postanowieniem zmienia zaskarżoną uchwałę rady gminy albo oddala skargę. Na postanowienie wydane przez miejscowo właściwego komisarza wyborczego nie przysługuje już żaden środek prawny. Brak sądowej kontroli w tym zakresie wśród przedstawicieli doktryny został oceniony jako naruszający konstytucyjną gwarancję prawa do sądu[41].

wPrzepis określa terminy na wniesienia skargi oraz jej rozpoznanie przez komisarza wyborczego. W obu przypadkach termin ten wynosi pięć dni, przy czym skargę wnosi się od chwili podania uchwały do publicznej wiadomości, np. przez jej rozplakatowanie czy umieszczenie w biuletynie informacji publicznej danej gminy[42]. W tym miejscu należy dodatkowo wyjaśnić, że uchwała rady gminy o utworzeniu obwodu głosowania podlega również ogłoszeniu w wojewódzkim dzienniku urzędowym. W praktyce zatem może dojść do rozbieżności pomiędzy datą podania uchwały rady gminy o utworzeniu obwodu głosowania do publicznej wiadomości a jej ogłoszeniem w wojewódzkim dzienniku urzędowym. Z reguły ogłoszenie uchwały rady gminy w oficjalnym publikatorze następuje później niż jej ogłoszenie w sposób zwyczajowo przyjęty na danym terenie. Sama uchwała jest również przekazywana wojewodzie oraz komisarzowi wyborczemu. Podkreślić należy, że wniesienie skargi po upływie pięciodniowego terminu będzie nieskuteczne, a zatem nie wywoła skutków prawnych. Inaczej będzie w przypadku wydania postanowienia przez komisarza wyborczego. Oznacza to, że nie traci on uprawnienia do rozstrzygnięcia wniesionej skargi po upływie pięciu dni od dnia jej wniesienia.

wUchwała rady gminy o utworzeniu obwodów głosowania z mocy przepisów ustawy o samorządzie gminnym podlega nadzorowi prawnemu wojewody i w przypadku stwierdzenia istotnego naruszenia prawa przez ten organ może być również unieważniona[43].

wZgodnie z komentowanym przepisem do utworzenia odrębnych obwodów głosowania może dojść najpóźniej na 35 dni przed dniem wyborów[44].

wKodeks wyborczy wszedł w życie z 1 sierpnia 2011 r. (art. 1 ustawy z 5 stycznia 2011 r. - przepisy wprowadzające ustawę - Kodeks wyborczy - Dz.U. nr 21, poz. 113 z późn. zm., dalej: przepisy wprowadzające). Zgodnie z art. 14 ust. 1 przepisów wprowadzających rada gminy dokona podziału gminy na stałe obwody głosowania, o których mowa w art. 12 k.w., oraz ustali ich numery, granice oraz siedziby obwodowych komisji wyborczych w terminie trzech miesięcy od dnia podziału gminy na okręgi wyborcze. Podział gminy na obwody głosowania ma charakter stały. Oznacza to, że korekty tego podziału nie są możliwe, jeżeli brakuje ustawowych przesłanek do ich dokonania.

wWprowadzony przez gminę podział na obwody głosowania ma charakter stały. Nie oznacza to, że nie można w nim dokonywać jakichkolwiek zmian. Należy jednak zwrócić uwagę, że przepis dotyczy zmian granic obwodów głosowania, a nie zmiany siedzib obwodowych komisji wyborczych - czyli miejsc, gdzie faktycznie wyborca oddaje głos w zarządzonych wyborach[45].

wPrzepis w sposób enumeratywny wymienia katalog przesłanek umożliwiających dokonanie zmian w podziale gminy na stałe obwody zamieszkania. Innym słowy oznacza to, że dokonanie zmian z innych powodów będzie o tyle nieskuteczne, że uchwała rady gminy o dokonanym podziale powinna zostać zmieniona przez komisarza wyborczego w trybie art. 12 par. 13 k.w.[46]. Zgodnie z komentowanym przepisem dokonanie zmian w podziale gminy na obwody głosowania może nastąpić w razie konieczności spowodowanej zmianą granic gminy, zmianą liczby mieszkańców w gminie lub obwodzie głosowania. Jak słusznie podkreśla Państwowa Komisja Wyborcza, wystąpienie jednej z przedstawionych wyżej przesłanek nie jest samo w sobie wystarczającą przesłanką do dokonania zmian. Zaistniała sytuacja musi bowiem powodować, że obowiązujący podział gminy na stałe obwody głosowania nie spełnia wymagań określonych w art. 12 par. 3 k.w. W ocenie Państwowej Komisji Wyborczej przy dokonywaniu zmian należy mieć także na uwadze, aby zmiany w podziale gminy na obwody głosowania w jak najmniejszym stopniu ingerowały w dotychczasowy podział. Innymi słowy mogą być one dokonywane wyłącznie w celu dostosowania obecnego podziału do wymagań k.w.[47]. W żadnym innym przypadku nie ma ustawowych podstaw, aby przed wyborami dokonać zmian w istniejącym podziale na obwody głosowania[48]. W tym miejscu należy dodatkowo wyjaśnić, że uszczegółowienie opisu granic obwodu głosowania, np. przez uporządkowanie nazw miejscowości, ulic czy numerów nieruchomości, nie stanowi zmian w podziale gminy na obwody głosowania. Uszczegółowienie granic obwodu w tym zakresie, z uwagi na fakt, że podział granic na obwody głosowania należy do ustawowych kompetencji organu stanowiącego rady gminy, należy do rady gminy. W konsekwencji czynność ta nie może być dokonana przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) przez wydanie stosownego oświadczenia.

wZmiana liczby mieszkańców gminy lub w danym obwodzie głosowania może być w praktyce spowodowana zmianami w podziale terytorialnym państwa (zmiana granic gminy) bądź przyczynami naturalnymi. Zmiana granic gminy może nastąpić w trybie art. 4-4e ustawy o samorządzie gminnym. Powołane przepisy stanowią wspólnie kompleksową normę prawną określającą podstawę i uwarunkowania, jakie muszą zostać obligatoryjnie spełnione, aby Rada Ministrów mogła w drodze rozporządzenia ustalać lub zmieniać granice gmin, nadawać gminom i miejscowościom status miasta i ustalać jego granice, jak też określać nazwy gmin oraz siedziby ich władz. Zmiany w granicach gmin wchodzą w życie zawsze 1 stycznia roku następującego po wydaniu właściwego rozporządzenia.

wPrzepis odsyła do odpowiedniego stosowania art. 12 par. 11-13 k.w. W nauce prawa przyjmuje się, że odpowiednie stosowanie przepisu (normy prawnej) nie w każdym przypadku ma wprost zastosowanie do sytuacji objętej dyspozycją w przepisie wprost. Odpowiednie stosowanie przepisów oznacza, że niektóre z nich będą stosowane wprost, bez żadnych modyfikacji, a niektóre - z dostosowaniem do charakteru podejmowanej decyzji, uchwały czy rozpoznawanej sprawy[49]. Odpowiednie stosowanie art. 12 par. 11-13 k.w. oznacza, że zmiany w podziale gminy na obwody głosowania przeprowadza się w analogicznym trybie jak w przypadku dokonywania tego podziału. W konsekwencji niezbędne są uzasadniony wniosek wójta (burmistrza, prezydenta miasta) i uchwała organu stanowiącego rady gminy o dokonaniu podziału. Uchwałę rady gminy o zmianie podziału gminy na obwody głosowania ogłasza się w wojewódzkim dzienniku urzędowym oraz podaje do publicznej wiadomości w sposób zwyczajowo przyjęty. Po jednym egzemplarzu uchwały przekazuje się niezwłocznie wojewodzie i komisarzowi wyborczemu. Na podjętą uchwałę wyborcom w liczbie co najmniej 15 przysługuje prawo wniesienia skargi do komisarza wyborczego, w terminie pięciu dni od daty podania ich do publicznej wiadomości. Komisarz wyborczy rozpoznaje sprawę w ciągu pięciu dni i wydaje postanowienie. Od wydanego postanowienia nie przysługuje środek prawny.

wZgodnie z dyspozycją komentowanego przepisu zmian w obwodach głosowania dokonuje się najpóźniej w 45. dniu przed dniem określonych wyborów. Dokonanie zmiany po przekroczeniu powyższego terminu, jako niezgodnej z prawem, powinno doprowadzić do jej uchylenia w toku badania legalności podjętej uchwały przez wojewodę w ramach nadzoru sprawowanego w trybie i na zasadach określonych w przepisach ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym.

wPrzepis daje wójtowi (burmistrzowi, prezydentowi miasta) kompetencje do przedłożenie radzie gminy wniosku w sprawie zmiany siedzib obwodowych komisji wyborczych. Uwzględnienie przez organ stanowiący gminy przedłożonego przez wójta gminy wniosku następuję w formie uchwały.

wSiedziba obwodowej komisji wyborczej to pomieszczenie, w którym urzęduje komisja. Zgodnie z art. 156 k.w. obsługę i techniczno-materialne warunki pracy obwodowych i terytorialnych komisji wyborczych, w tym możliwość wykorzystania techniki elektronicznej, oraz wykonanie zadań związanych z organizacją i przeprowadzeniem wyborów na obszarze gminy, powiatu lub województwa zapewnia odpowiednio wójt, starosta lub marszałek województwa. Zadania wykonywane w tym zakresie są zadaniami zleconymi jednostek samorządu terytorialnego. Przepisy k.w. nakładają ponadto na jednostki organizacyjne sprawujące trwały zarząd nieruchomości państwowych i komunalnych obowiązek udostępnienia bezpłatnie pomieszczenia:

1) na wniosek dyrektora właściwej miejscowo delegatury Krajowego Biura Wyborczego - z przeznaczeniem na siedziby okręgowych i terytorialnych komisji wyborczych;

2) na wniosek wójta - z przeznaczeniem na siedziby obwodowych komisji wyborczych.

wPrzy określaniu siedziby organów wyborczych właściwe organy podejmujące decyzję w sprawie powinny kierować się zasadą łatwego dostępu dla osób niepełnosprawnych. W tym miejscu należy podkreślić, że zgodnie z art. 15a ustawy przepisy wprowadzające ustawę - Kodeks wyborczy do 31 grudnia 2014 r. co najmniej 1/5 lokali obwodowych komisji wyborczych na terenie każdej gminy powinna być dostosowana do potrzeb wyborców niepełnosprawnych. Zaznaczyć należy, że przepisy kodeksu wyborczego umożliwiają również utworzenie siedziby komisji wyborczych w pomieszczeniach innych podmiotów niż wskazane wyżej. Utworzenie komisji wyborczej w takim miejscu wymaga jednak wcześniejszego porozumienia z zarządzającymi tymi pomieszczeniami.

wZgodnie z wymaganiami komentowanego przepisu zmian siedzib obwodowych komisji wyborczych, podobnie jak zmian w podziale na obwody głosowania dokonuje się najpóźniej w 45. dniu przed dniem wyborów. Wskazany termin praktycznie uniemożliwia dokonanie jakiekolwiek zmiany w siedzibie obwodowej komisji wyborczej w przypadku wystąpienia nieprzewidzianych, czy nadzwyczajnych okoliczności[50].

wUchwała rady gminy regulująca tematykę ustalenia siedzib obwodowych komisji wyborczych zgodnie z odesłaniem w komentowanym przepisie powinna być ogłoszona w wojewódzkim dzienniku urzędowym oraz podana do publicznej wiadomości w sposób zwyczajowo przyjęty w gminie. Podobnie jak w przypadku podziału gminy na stałe czy odrębne obwody głosowania może być przedmiotem skargi do komisarza wyborczego co najmniej 15 wyborców. Na złożenie skargi, jak również jej rozpoznanie przez komisarza wyborczego, k.w. przewiduje pięciodniowy termin. Od wydanego przez komisarza wyborczego postanowienia nie przysługuje żaden środek prawny.

wPrzepis przyznaje zainteresowanym prawo do zgłaszania wójtowi gminy na piśmie propozycji zmian dotyczących siedzib obwodowych komisji wyborczych. Propozycja zmian powinna być przedstawiona na piśmie co najmniej na 55 dni przed dniem wyborów. W przypadku zgłoszenia propozycji zmian k.w. nakłada na wójta (burmistrza, prezydenta miasta) obowiązek niezwłocznego ich zamieszczenia w Biuletynie Informacji Publicznej. W tym miejscu należy wyjaśnić, że pojęcie niezwłoczności w nauce prawa nie jest zdefiniowane. W praktyce oznacza ono podjęcie działania w zależności od określonej sytuacji, bez zbędnej zwłoki.

wKomentowany przepis dotyczy zasad tworzenia obwodów głosowania w wyborach do Sejmu i do Senatu, wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej oraz wyborów do Parlamentu Europejskiego w Rzeczypospolitej poza granicami kraju. Do utworzenie obwodu głosowania za granicą niezbędne jest ziszczenie się dwóch przesłanek, przy czym każda z nich jest niezależna, a wystąpienie obu wspólnie obliguje do utworzenia takiego obwodu. Pierwszym warunkiem koniecznym do utworzenia obwodu głosowania za granicą jest przebywanie w nim co najmniej 15 wyborców. Drugim natomiast możliwość przekazania właściwej komisji wyborczej wyników głosowania niezwłocznie po jego zakończeniu.

wObwody do głosowania za granicą tworzone są w drodze rozporządzenia ministra właściwego do spraw zagranicznych po zasięgnięciu opinii Państwowej Komisji Wyborczej. Obwody te wchodzą w skład okręgu wyborczego dla dzielnicy Śródmieście miasta stołecznego Warszawy[51].

wRegulacje dotyczące utworzenia obwodu za granicą określają przepisy rozporządzenia ministra spraw zagranicznych z 12 września 2011 r. w sprawie utworzenia obwodów głosowania w wyborach do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej dla obywateli polskich przebywających za granicą (Dz.U. z 2011 r. nr 193, poz. 1145 z późn.zm.)

wPrzepis określa podstawy i zasady utworzenia obwodu do głosowania na statku morskim w wyborach do Sejmu i do Senatu, wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej oraz wyborów do Parlamentu Europejskiego w Rzeczypospolitej Polskiej. Podobnie jak w przypadku utworzenia obwodu za granicą, niezbędne jest łączne ziszczenie się dwóch warunków: przebywania na polskich statkach morskich znajdujących się w podróży w okresie obejmującym dzień wyborów co najmniej 15 wyborców oraz możliwość przekazania właściwej komisji wyborczej wyników głosowania niezwłocznie po jego zakończeniu.

wKomentowany artykuł ustala własną definicję polskiego statku morskiego. Oznacza to, że tylko statek spełniający przewidziane w k.w. kryteria umożliwia utworzenie na nim obwodu głosowania.

wSprawy regulujące problematykę utworzenia obwodów głosowania na polskich statkach morskich określa rozporządzenie ministra właściwego do spraw gospodarki morskiej (obecnie infrastruktury), który wydaje je po zasięgnięciu opinii Państwowej Komisji Wyborczej na wniosek armatora zgłoszony najpóźniej w 30. dniu przed dniem wyborów. Utworzone w drodze właściwego rozporządzenia obwody zgodnie z dyspozycją komentowanego przepisu przypisane są do okręgu wyborczego, w którym siedzibę posiada armator.

wPrzepis reguluje zasady przekazywania do wiadomości publicznej informacji o utworzonych obwodach głosowania. Obowiązek ten w zdecydowanej większości przypadków ciąży na wójtach (burmistrzach i prezydentach miast). Organ wykonawczy gminy najpóźniej w 30. dniu przed dniem wyborów musi przekazać wyborcom zbiorczą i publicznie dostępną informację o numerach oraz granicach stałych i odrębnych obwodów głosowania, wyznaczonych siedzibach obwodowych komisji wyborczych dla danych wyborów oraz lokalach obwodowych komisji wyborczych dostosowanych do potrzeb wyborców niepełnosprawnych. Obwieszczenie zawierające wyżej wymienione informacje wójt ma również obowiązek opublikować na stronach Biuletynu Informacji Publicznej. Dodatkowo na organie wykonawczym gminy ciąży obowiązek przekazania obwieszczenia właściwemu komisarzowi wyborczemu. W tym miejscu należy jedynie zasygnalizować, że w trakcie pracy nad komentarzem wyborczym postulowano wprowadzenie osobistych zawiadomień o wyborach wysyłanych do każdego z wyborców[52].

wPrzekazanie obwieszczenia w obwodach utworzonych za granicą spoczywa na konsulach, zaś przekazanie niezwłocznej informacji o utworzeniu obwodu głosowania na polskim statku morskim spoczywa na kapitanie.

wPrzepis umożliwia podjęcie komisarzowi wyborczemu koniecznych działań w przypadku, gdy właściwe organy gminy nie wykonują nałożonych na nich obowiązków określonych w k.w., przykładowo dotyczących utworzenia obwodów głosowania lub ich zmiany, powołania lub zmiany w składach obwodowych komisji wyborczych, a także wtedy gdy wykonują nałożone na nie obowiązki niezgodnie z obowiązującymi przepisami. Przed przystąpieniem do działania przez komisarza wyborczego musi on wezwać do wykonywania zadań właściwe organy gmin. Wraz z wezwaniem komisarz wyborczy wyznacza organowi dopuszczającemu się bezczynności bądź naruszenia prawa odpowiedni, a więc właściwy do zaistniałej sytuacji, termin do podjęcia właściwych działań. Termin ten nie powinien przekraczać terminów granicznych wskazanych w poszczególnych przepisach k.w. Niewykonanie bądź też dalsze naruszanie przepisów prawa przez organy gminy mimo upływu terminu wyznaczonego przez komisarza wyborczego, nakłada na komisarza wyborczego obowiązek wykonania nałożonych na organy zadań. O fakcie tym komisarz wyborczy jest zobowiązany poinformować Państwową Komisję Wyborczą. Wykonując swoje zadania, komisarz wyborczy wydaje odpowiednie postanowienie[53].

Rozdział 4. Rejestr wyborców

wRejestr wyborców jest zbiorem informacji o osobach stale zamieszkałych na obszarze gminy, którym przysługuje czynne prawo wyborcze. Ma on wszystkie cechy rejestru publicznego, został bowiem utworzony na podstawie przepisów ustawy. Jest prowadzony przez organ rejestrowy o charakterze publicznym (organ jednostki samorządu terytorialnego). Wpisanie wyborcy do rejestru wyborców stanowi potwierdzenie, dla potrzeb prawa wyborczego, że osoba ta jest stałym mieszkańcem danej gminy[54].

wRejestr wyborców - bazując na danych osobowych z ewidencji ludności[55], dodatkowo (obok wskazania miejsca stałego zamieszkania) potwierdza prawo wyborcze danej osoby[56]. Decyzja o wpisie do rejestru wyborców nie powinna mieć jednak znaczenia rozstrzygającego w przedmiocie oceny posiadania biernego i czynnego prawa wyborczego[57].

wSzczegółowy sposób prowadzenia rejestru reguluje rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z 27 lipca 2011 r. w sprawie rejestru wyborców oraz trybu przekazywania przez Rzeczpospolitą Polską innym państwom członkowskim Unii Europejskiej danych zawartych w tym rejestrze[58].

wRejestr wyborców prowadzi się na podstawie gminnych zbiorów meldunkowych, o których mowa w ustawie z 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych[59], z uwzględnieniem decyzji wójta o wpisaniu do rejestru wyborców[60].

wW gminie mającej status miasta prowadzi się go według ulic wymienionych w porządku alfabetycznym, w obrębie ulicy - według kolejnych numerów domów, a w obrębie domów - według kolejnych numerów mieszkań. W innej natomiast gminie rejestr prowadzi się według poszczególnych miejscowości, a w nich - według kolejnych numerów domów. Jeżeli w miejscowości są ulice - także według ulic wymienionych w porządku alfabetycznym i kolejnych numerów domów oraz mieszkań[61].

wRejestr wyborców prowadzi się w systemie informatycznym. Dzięki temu możliwe jest m.in. przechowywanie danych zawartych w rejestrze wyborców, w zakresie osób zameldowanych na pobyt stały i ostatnio zameldowanych na pobyt stały oraz udostępnienie informacji w zakresie wniosku wyborcy.

wW części A rejestr zawiera:

- dane osobowe obywateli polskich zameldowanych na obszarze gminy na pobyt stały oraz informacje dodatkowe dotyczące m.in. pozbawienia prawa wybierania.

- zbiór informacji dodatkowych obejmujący dane osobowe obywateli polskich bez zameldowania na pobyt stały wpisywanych do rejestru na wniosek, na podstawie decyzji oraz informacje dodatkowe dotyczące m.in. pozbawienia prawa wybierania.

W części B rejestr zawiera zbiór informacji dodatkowych obejmujący dane osobowe obywateli Unii Europejskiej niebędących obywatelami polskimi, stale zamieszkałych na obszarze gminy, wpisanych do rejestru wyborców na podstawie ich wniosków oraz informacje dodatkowe o pozbawianiu prawa wybierania w państwie członkowskim Unii Europejskiej, przekazanej przez właściwy organ tego państwa[62].

wW części A i B rejestru wyborców do danych osób zameldowanych lub ostatnio zameldowanych na obszarze gminy na pobyt stały:

- co do których otrzymano zawiadomienie o pozbawieniu prawa wybierania albo informację o pozbawieniu prawa wybierania na podstawie przepisów odpowiedniego państwa członkowskiego Unii Europejskiej,

- wpisanych do rejestru wyborców w innej gminie,

- wpisanych do rejestru wyborców w tej samej gminie, ale zamieszkałych pod innym adresem niż adres ich zameldowania na pobyt stały,

umieszcza się informację dodatkową po otrzymaniu zawiadomienia albo informacji o pozbawieniu prawa wybierania w państwie członkowskim Unii Europejskiej, przekazanej przez właściwy organ tego państwa.

wW części A i B rejestru wyborców do danych osób, co do których otrzymano zawiadomienie o pozbawieniu prawa wybierania albo informację o pozbawieniu prawa wybierania na podstawie przepisów odpowiedniego państwa członkowskiego Unii Europejskiej, umieszcza się informację dodatkową po otrzymaniu zawiadomienia, o którym mowa w art. 21 par. 1 k.w., albo informacji o pozbawieniu prawa wybierania w państwie członkowskim Unii Europejskiej, przekazanej przez właściwy organ tego państwa. Po ustaniu przyczyn uzasadniających wprowadzenie informacji dodatkowej dokumenty stanowiące podstawę jej wprowadzenia są opatrywane odpowiednią adnotacją i włączane do odrębnego zbioru przejściowego. Dokumenty te przechowuje się przez okres 1 roku od daty ich wyłączenia[63].

wWzór rejestru wyborców stanowi załącznik nr 1 do rozporządzenia MSWiA, natomiast wzór wniosku o skreślenie z rejestru wyborców stanowi załącznik nr 4.

wDane dotyczące obywateli Unii Europejskiej niebędących obywatelami polskimi wójt wprowadza do systemu informatycznego zorganizowanego przez ministra spraw wewnętrznych służącego do przekazywania innym państwom członkowskim UE informacji odnoszących się do obywateli tych państw wpisanych do rejestru wyborców. Jeżeli nie ma warunków technicznych umożliwiających wójtowi dostęp do systemu informatycznego, właściwy wojewoda na wniosek wójta umożliwia dostęp do systemu informatycznego w swojej siedzibie. Wójt zawiadamia właściwego wojewodę o wprowadzeniu do systemu informatycznego danych ww. osób nie później niż piątego dnia po dokonaniu tej czynności. Zbiorcze informacje uzyskane w tym trybie wojewoda przesyła ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych nie później niż w terminie pięciu dni od dnia ich otrzymania. Wójt niezwłocznie, nie później niż w terminie pięciu dni od dnia otrzymania danych obywateli UE, przesyła ministrowi spraw wewnętrznych informację o prawach wyborczych tych osób. Przesłanie tych danych następuje przy wykorzystaniu systemu informatycznego. Jeżeli nie ma on warunków technicznych umożliwiających dostęp do systemu informatycznego, właściwy wojewoda na wniosek wójta umożliwia dostęp do systemu informatycznego w swojej siedzibie.

wWójt musi także zawiadamiać ministra spraw wewnętrznych, przy wykorzystaniu środków komunikacji elektronicznej, o skreśleniu obywatela UE z rejestru wyborców, nie później niż piątego dnia po dokonaniu tej czynności. Zawiadomienie to stanowi dla ministra podstawę do skreślenia osoby ze zbiorczej informacji, o ile nie została ona przesłana właściwemu organowi innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej[64].

wParagraf 11 rozporządzenia MSWiA szczegółowo reguluje sposób aktualizacji rejestru. Następuje ona przez:

- przeprowadzenie zmian dokonanych na podstawie art. 14 ustawy z 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (tj. Dz.U. z 2006 r. nr 139, poz. 993 z późn. zm.);

- dokonywanie zmian wynikających z decyzji wydanych po rozpatrzeniu reklamacji;

- dokonywanie zmian wynikających z zawiadomień, o których mowa w art. 20 par. 3 i art. 21 par. 1 i 2 k.w.;

- dostosowywanie rejestru wyborców do wprowadzonych przez radę gminy zmian w nazwach miejscowości, ulic i oznaczeniu numerów domów;

- przekazywanie do właściwego urzędu gminy odpowiedniej części rejestru wyborców - w wypadku zmiany granic lub utworzenia nowej gminy;

- uwzględnienie zmian powstałych w wyniku złożenia wniosków, o których mowa w art. 18 par. 10 k.w. oraz w związku z informacją o pozbawieniu prawa wybierania na podstawie przepisów odpowiedniego państwa członkowskiego Unii Europejskiej.

Dokumenty stanowiące podstawę do wprowadzenia zmian przechowuje się w odrębnym zbiorze przejściowym przez rok.

wRejestr wyborców udostępnia się do wglądu w urzędzie gminy na pisemny wniosek. Udostępnienie rejestru polega na przedłożeniu wydruku danych wyborcy, którego dotyczy wniosek, i na udzieleniu informacji w zakresie niezbędnym do wniesienia reklamacji, o której mowa w art. 22 par. 1 k.w. Wydruk danych zawiera także informacje dodatkowe, o ile informacje takie zostały wprowadzone do rejestru wyborców[65]. Wzór wniosku o udostępnienie rejestru wyborców stanowi załącznik nr 7 do rozporządzenia MSWiA.

wRejestr wyborców stanowi informację publiczną w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej[66]. Regulacja ta będzie miała zastosowanie, gdy jakaś kwestia nie została określona w k.w. i rozporządzeniu MSWiA. Przykładowo stosuje się art. 16 ustawy z 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej, który stanowi jako zasadę, że odmowa udzielenia informacji publicznej powinna nastąpić w drodze decyzji administracyjnej. Przyjęcie przez ustawodawcę tej formy działania organu umożliwia bowiem weryfikację rozstrzygnięć negatywnych w ramach postępowania przed sądem administracyjnym[67].

wNa gruncie nieobowiązującej już ustawy z 6 lipca 1998 r. - Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw i przepisów wykonawczych pojawiała się wątpliwość co do zakresu informacji ujawnianych na żądanie wyborcy. Sąd Najwyższy w wyroku z 18 kwietnia 2012 r. (V CSK 173/2011, OSNC 2013/A/20) rozstrzygnął, że wyborca nie jest uprawniony do uzyskania wglądu do całego rejestru. Udostępnienie rejestru prowadzonego w formie elektronicznej polega na okazaniu mu wydruku danych, których dotyczy wniosek.

wW celu zapewnienia wykonywania zadań związanych z nadzorem nad prowadzeniem rejestru wyborców wójt przekazuje Państwowej Komisji Wyborczej za pośrednictwem właściwej delegatury Krajowego Biura Wyborczego okresową informację o liczbie wyborców objętych rejestrem wyborców w gminie. Informację tę przekazuje nie później niż do dziesiątego dnia miesiąca następującego po zakończeniu kwartału, a w przypadku IV kwartału - nie później niż do 20 stycznia. Powinna ona zawierać dane dotyczące liczby:

- wyborców objętych rejestrem wyborców z urzędu;

- wyborców wpisanych do rejestru wyborców na swój wniosek, z wyodrębnieniem liczby wyborców wpisanych do części B rejestru wyborców;

- wyborców, o których mowa w par. 6 ust. 1 i 2 k.w.;

- mieszkańców.

wPowyższą informację sporządza się dla gminy z uwzględnieniem liczby mieszkańców i liczby wyborców objętych rejestrem wyborców według okręgów wyborczych dla wyboru rady gminy i stałych obwodów głosowania utworzonych na obszarze gminy na podstawie k.w., wykorzystując program informatyczny udostępniony przez Krajowe Biuro Wyborcze[68].

wArtykuł 19 zapewnia możliwość uwzględnienia w rejestrze wyborców, a tym samym w przyszłości wzięcia udziału w wyborach, osobom niezameldowanym w danej gminie i nawet nigdzie niezamieszkującym. Stanowi to ważną gwarancję zasady powszechności prawa wyborczego.

wOdstąpienie w prawie wyborczym od ustalania miejsca zamieszkania według reguł dotyczących ewidencji ludności uznać należy za słuszne. Konstytucja RP nie uzależnia bowiem korzystania z praw wyborczych od zameldowania, dzięki temu w wyborach mogą brać udział osoby nigdzie niezameldowane. Nie powinno to jednak prowadzić do całkowitego zerwania z instytucją zameldowania, bowiem w przypadku osób posiadających stałe zameldowanie fakt ten przynajmniej formalnie potwierdza ich zamiar stałego pobytu w miejscu stałego zameldowania i nie może być traktowany jako okoliczność bez znaczenia[69].

wOsoba, która wnosi podanie w urzędzie gminy, pisemny wniosek w sprawie dopisania do rejestru wyborów nie musi wyjaśniać przyczyny rozbieżności pomiędzy stałym zameldowaniem a faktycznym stałym pobytem i wykazać, że w tym nowym miejscu pobytu skupia się na stałe jej aktywność życiowa[70].

wWzór wniosku o wpisanie do rejestru wyborców stanowi załącznik nr 2 rozporządzenia MSWiA . Wzór pisemnej deklaracji zawierającej informacje niezbędne do wpisania do rejestru wyborców stanowi natomiast załącznik nr 3.

wO wpisaniu wyborcy, na jego wniosek, do rejestru wyborców wójt niezwłocznie zawiadamia urząd gminy, na której obszarze wyborca jest zameldowany na pobyt stały lub ostatnio był zameldowany na pobyt stały. Zawiadomienie to stanowi podstawę dla urzędu gminy, na której obszarze wyborca jest zameldowany na pobyt stały lub ostatnio był zameldowany na pobyt stały, do wprowadzenia informacji dodatkowej do rejestru wyborców[71].

wWzór zawiadomienia o wpisaniu wyborcy do  rejestru wyborców stanowi załącznik nr 5 do rozporządzenia MSWiA.

wSkreślenie z rejestru jest konsekwencją pozbawienia czynnego prawa wyborczego (por. komentarz do art. 10 k.w.).

wMinister sprawiedliwości wydał rozporządzenie z 31 sierpnia 2011 r. w sprawie zawiadamiania gmin o osobach pozbawionych prawa wybierania[72].

wZgodnie z ww. rozporządzeniem zawiadomienie o osobach, które prawomocnym orzeczeniem sądu zostały pozbawione praw publicznych lub ubezwłasnowolnione, sąd pierwszej instancji przekazuje urzędowi właściwej gminy. Podobnie Sąd Najwyższy przekazuje zawiadomienia Trybunału Stanu o osobach pozbawionych praw wyborczych jego prawomocnym orzeczeniem. Dokumenty te wysyła się najpóźniej w terminie siedmiu dni od chwili uprawomocnienia się orzeczenia lub zwrotu akt z właściwego sądu.

wGdy orzeczenie sądu uprawomocni się po upływie 30. dnia przed dniem wyborów, zawiadomienie przekazuje się urzędowi właściwej gminy oraz, odpowiednio, administracji zakładu karnego lub aresztu śledczego niezwłocznie przy wykorzystaniu, w razie potrzeby, technicznych środków łączności zapewniających identyfikację nadawcy przekazu i zachowanie tajemnicy telekomunikacyjnej[73].

wNiezależnie od powyższych zawiadomień od dnia ogłoszenia aktu o zarządzeniu wyborów sądy pierwszej instancji przekazują urzędom właściwych gmin zawiadomienia o osobach:

- pozbawionych praw publicznych prawomocnym orzeczeniem sądu, jeżeli koniec okresu, na który ten środek karny orzeczono, przypada nie wcześniej niż w dniu wyborów;

- ubezwłasnowolnionych do dnia wyborów prawomocnym orzeczeniem sądu.

wW przypadku gdy w tym okresie akta sprawy, w której uprawomocniło się orzeczenie powodujące utratę prawa wybierania, znajdują się w sądzie drugiej instancji, zawiadomienie przekazuje ten sąd, czyniąc o tym adnotację w aktach sprawy. Zawiadomienia te przedkładane są urzędowi właściwej gminy oraz, odpowiednio, administracji zakładu karnego lub aresztu śledczego nie później niż w 30. dniu przed dniem wyborów[74]. Zawiadomienia przekazuje się urzędom gmin właściwych według miejsca ostatniego zamieszkania osób, których zawiadomienia dotyczą.

W odniesieniu do osób przebywających w zakładach karnych lub aresztach śledczych zawiadomienia przekazuje się:

- urzędowi gminy właściwej według ostatniego znanego sądowi miejsca, w którym ta osoba zamieszkiwała, oraz

- urzędowi gminy właściwej według położenia zakładu karnego lub aresztu śledczego, w którym ta osoba przebywa, za pośrednictwem administracji tego zakładu lub aresztu[75].

wWzór zawiadomienia określa załącznik nr 1 do rozporządzenia MS.

wSąd pierwszej instancji przekazuje urzędowi właściwej gminy zawiadomienie o osobie, wobec której wygasła przyczyna pozbawienia prawa wybierania Sąd Najwyższy zaś zawiadomienia Trybunału Stanu. Dokumenty te wysyła się najpóźniej w terminie siedmiu dni od dnia wygaśnięcia przyczyny pozbawienia prawa wybierania[76]. Wzór zawiadomienia określa załącznik nr 2 do rozporządzenia MS.

wReklamacje na nieprawidłowości w rejestrze wyborców mogą dotyczyć wszelkich spraw, które odnoszą się do rejestru wyborców. Artykuł 22 par. 1 k.w. wymienia bowiem tylko przykładowe podstawy wniesienia reklamacji. Może ją wnieść nie tylko osoba zainteresowana, ale także inne osoby, posiadające informację, która może się przysłużyć do skorygowania tego rejestru. W interesie publicznym jest bowiem, by był on aktualny.

wZob. komentarz do art. 18 k.w.

wInformacje przekazane przez wojewodów minister spraw wewnętrznych przesyła właściwym organom innych państw członkowskich Unii Europejskiej nie później niż 30 dni przed dniem wyborów, w formie określonej w załączniku nr 6 do rozporządzenia MSWiA.

wZawiadomienie wójta o skreśleniu obywatela UE z rejestru wyborców stanowi dla ministra spraw wewnętrznych podstawę do skreślenia osoby ze zbiorczej informacji przesyłanej mu przez wojewodów, o ile informacja ta nie została przesłana właściwemu organowi innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej.

wMinister właściwy do spraw wewnętrznych przesyła właściwemu organowi państwa członkowskiego Unii Europejskiej informację o skreśleniu z rejestru wyborców obywatela UE, o ile przesłał uprzednio do tego organu informację o wpisaniu osoby do rejestru wyborców. Informację o skreśleniu z rejestru wyborców przesyła się, przy wykorzystaniu środków komunikacji elektronicznej, w formie określonej w załączniku nr 6 do rozporządzenia MSWiA, z zaznaczeniem, że dotyczy ona obywatela państwa członkowskiego Unii Europejskiej skreślonego z rejestru wyborców.

wZobacz komentarz do art. 23 k.w.

wArt. 25 stanowi delegację ustawową do wydania rozporządzenia MSWiA.

Rozdział 5. Spis wyborców

wSpis wyborców sporządza się na podstawie rejestru wyborców. Spis jest dokumentem urzędowym stwierdzającym prawo obywatela do udziału w głosowaniu, o którym mowa w art. 62 ust. 1 konstytucji. Umieszczenie osoby w spisie jest warunkiem skorzystania z prawa wyborczego przez uprawnioną osobę[77]. Fakt ten nie oznacza jednak potwierdzenia prawa wyborczego. W praktyce może się bowiem zdarzyć, że z powodu błędu w spisie tym znajdzie się nazwisko osoby, która np. na mocy wyroku sądowego została tego prawa pozbawiona.

wSpis wyborców jest istotny dla zapewnienia realizacji zasady powszechności wyborów. Stanowi on ponadto podstawowy instrument dla zapewnienia, by wyborca mógł oddać tylko jeden głos w wyborach do tego samego organu. Wpisanie wyborcy do spisu wyborców w dwóch obwodach głosowania narusza zasadę równości prawa wyborczego[78].

wUmieszczenie w spisie jest warunkiem skorzystania przez wyborcę z innych procedur, np. z możliwości złożenia protestu. Pogląd ten potwierdza postanowienie SN z 6 listopada 2001 r. (III SW 28/01, OSNAPiUS 2002/3/60), w którym stwierdzono, że osoba, której nazwisko w dniu wyborów nie było umieszczone w spisie wyborców w jednym z obwodów głosowania na obszarze danego okręgu wyborczego, nie jest uprawniona do wniesienia protestu przeciwko ważności wyborów w tym okręgu.

wSpis wyborców sporządza się przed każdymi wyborami, czyli w okresie bezpośrednio poprzedzającym datę wyborów. Spis wyborców sporządza się dla przeprowadzenia głosowania w zarządzonych wyborach do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw oraz wójta, burmistrza i prezydenta miasta, a także dla wyborów uzupełniających, przedterminowych i wyborów zarządzonych w toku kadencji organów jednostek samorządu terytorialnego. Również wybory ponowne, zarządzone w wyniku orzeczenia przez właściwy sąd o nieważności wyborów lub o nieważności wyboru radnego, wójta, burmistrza, prezydenta miasta, w których ponowione postępowanie wyborcze obejmuje głosowanie, przeprowadza się na podstawie tych samych spisów wyborców, chyba że podstawą orzeczenia sądowego były nieprawidłowości w spisach wyborców; w takim wypadku zarządza się nowe spisy[79].

wDo art. 26 par. 3 zob. komentarz do art. 4 k.w.

wSzczegółowy sposób sporządzania tego dokumentu określa rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z 27 lipca 2011 r. w sprawie spisu wyborców[80].

wW gminie, w której do rejestru wyborców nie wpisano obywateli Unii Europejskiej niebędących obywatelami polskimi, części B spisu nie sporządza się. Wzór części A spisu wyborców stanowi załącznik nr 1 do rozporządzenia z 27 lipca 2011 r., natomiast wzór części B określa załącznik nr 2.

wSpis wyborców sporządza się dla każdego obwodu głosowania, w dwóch egzemplarzach. Przygotowuje się go na formularzu stanowiącym wydruk komputerowy. W gminie mającej status miasta sporządza się go według ulic wymienionych w porządku alfabetycznym, w obrębie ulic - według kolejnych numerów domów, a w obrębie domów - według kolejnych numerów mieszkań. W innej gminie spis sporządza się według poszczególnych miejscowości wymienionych w porządku alfabetycznym, a w obrębie miejscowości - według kolejnych numerów domów i mieszkań. Jeżeli w miejscowości są ulice - także według ulic wymienionych w porządku alfabetycznym oraz kolejnych numerów domów i mieszkań. W wyborach do rad gmin spis wyborców sporządza się z uwzględnieniem podziału gminy na okręgi wyborcze utworzone dla wyboru rady tej gminy. Zasady te stosuje się do części A i B spisu wyborców[81].

wW spisie ujmowane są wszystkie osoby, które będą miały prawo wybierania na dzień zarządzonych wyborów, a nie na dzień sporządzenia spisów. Podlegają więc one aktualizacji do dnia ich przekazania obwodowym komisjom wyborczym. Aktualizacja polega na:

- dopisaniu do spisu wyborców osób, które nabyły prawa wybierania do danej rady po dniu sporządzenia spisu wyborców w wyniku wpisania tych osób do stałego rejestru wyborców,

- skreśleniu ze spisu wyborców osób, które utraciły prawo wybierania i w związku z tym zostały skreślone z rejestru wyborców.

wSpis jest aktualizowany odpowiednio w częściach A i B do dnia przekazania go przewodniczącym właściwych obwodowych komisji wyborczych, przez wpisanie wyborcy na dodatkowym formularzu spisu wyborców lub skreślenie ze spisu wyborców - odpowiednio do okoliczności[82].

wO wpisaniu osób do spisu w części A na wniosek wyborcy zawiadamia się urząd gminy właściwy ze względu na miejsce stałego zamieszkania tych osób lub miejsce ostatniego ich zameldowania na pobyt stały. W razie wpisania wyborcy w części B należy natomiast powiadomić urząd, w którym osoby te zostały wpisane do rejestru wyborców na terytorium Polski. Wzór zawiadomienia określony został w załączniku nr 4 do rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z 27 lipca 2011 r. w sprawie spisu wyborców (Dz.U. nr 158, poz. 942)

wZe spisu wyborców skreśla się osoby:

- skreślone z rejestru wyborców;

- wobec których wójt wydał decyzję albo właściwy sąd rejonowy postanowienie o skreśleniu ze spisu wyborców w wyniku reklamacji;

- umieszczone w spisie wyborców w wyniku oczywistej omyłki;

- niemające prawa wybierania w rozumieniu art. 10 par. 2 k.w.;

- w odniesieniu do których otrzymano urzędowe zawiadomienie o wpisaniu do rejestru wyborców lub o wpisaniu do spisu wyborców w innym obwodzie głosowania;

- wpisane do spisu wyborców w innym obwodzie głosowania na obszarze gminy.

Skreśleń dokonuje się na obydwu egzemplarzach spisu.

wWyborca niepełnosprawny będzie mógł zrealizować swoje prawo do udziału w głosowaniu w wybranym przez siebie obwodzie głosowania, w którym znajduje się lokal wyborczy dostosowany do potrzeb tej grupy wyborców.

wWarunkiem skorzystania przez wyborcę niepełnosprawnego z uprawnienia do głosowania w innym obwodzie głosowania, niż właściwy dla miejsca zamieszkania tego wyborcy, jest złożenie w urzędzie gminy stosownego wniosku o dopisanie do spisu wyborców w obwodzie głosowania. Wniosek może być wniesiony pisemnie lub ustnie do protokołu, z tym że musi być wniesiony najpóźniej w 14. dniu przed dniem wyborów. We wniosku podaje się nazwisko i imię (imiona), imię ojca, datę urodzenia, numer ewidencyjny PESEL i adres zamieszkania wyborcy. Niezbędne jest także wskazanie obwodu głosowania (lokalu wyborczego), w którym wyborca chce głosować. Gdy osoba niepełnosprawna jest obywatelem państwa UE, dopisywana jest do części B spisu wyborców. We wniosku musi ona podać: nazwisko i imię (imiona), imię ojca, datę urodzenia, obywatelstwo państwa członkowskiego Unii Europejskiej, numer paszportu lub innego dokumentu stwierdzającego tożsamość oraz adres zamieszkania.

wDopisanie osoby niepełnosprawnej do wskazanego przez nią spisu wyborców oznacza obowiązek skreślenia jej ze spisu właściwego dla obwodu głosowania w miejscu zamieszkania tej osoby.

wStworzenie wyborcom niepełnosprawnym możliwości głosowania w dowolnym lokalu wyborczym na obszarze danej gminy, ale wybranym wyłącznie spośród lokali dostosowanych do potrzeb osób niepełnosprawnych ma na celu ułatwienie tej grupie wyborców realizację ich praw obywatelskich. W wyborach samorządowych może to jednak prowadzić do sytuacji, w której wyborca otrzyma kartę do głosowania na kandydatów na radnych gminy (miasta) z okręgu wyborczego innego, niż gdyby głosował w macierzystym obwodzie głosowania[83].

wW wyborach samorządowych nie jest dopuszczalne dopisywanie do spisu wyborców czasowo przebywających na obszarze gminy. W tych wyborach mogą brać udział tylko osoby stale zamieszkujące na obszarze okręgu wyborczego, w którym przeprowadza się te wybory. Przepis ten stanowi ważne uściślenie dotychczasowych regulacji, bowiem oddawanie głosów na terenie, z którym taki wyborca ma luźny, przejściowy lub przypadkowy kontakt, może mieć dominujący wpływ na wyniki głosowania, będące efektem innych preferencji niż te, którymi kierują się stali mieszkańcy tej jednostki terytorialnej. Może to dotyczyć szczególnie miejscowości uzdrowiskowych, gdzie ludność (wyborcy) miejscowa łatwo może być zdominowana przez kuracjuszy[84].

wKomentowany art. 29 dotyczy sporządzania spisów wyborców w przypadku utworzenia odrębnego okręgu do głosowania. Może być on utworzony w zakładzie opieki zdrowotnej, domu pomocy społecznej, zakładzie karnym i areszcie śledczym oraz oddziale zewnętrznym takiego zakładu i aresztu, jeśli w dniu wyborów będzie w nim przebywać co najmniej 15 wyborców. Odrębny okręg do głosowania może być utworzony także w domu studenckim lub zespołach domów studenckich prowadzonych przez uczelnie lub inne podmioty na podstawie umów zawartych z uczelniami. W tym przypadku warunkiem jest, że co najmniej 50 osób uprawnionych do udziału w wyborach poinformuje na piśmie rektora uczelni prowadzącej dom studencki lub uczelni, z którą inny podmiot zawarł umowę o prowadzenie domu studenckiego, o zamiarze przebywania w domu studenckim w dniu głosowania. Zob. komentarz do art. 12 k.w.

wSpis wyborców dla obwodu utworzonego w jednostkach organizacyjnych sporządza się w kolejności alfabetycznej nazwisk wyborców, na podstawie wykazu osób, które będą przebywać w takim obiekcie.

wW wyborach do organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego oraz wójtów wykaz osób tych osób sporządza się odrębnie dla obywateli polskich i obywateli Unii Europejskiej niebędących obywatelami polskimi, którzy stale zamieszkują na obszarze danej jednostki samorządu terytorialnego, dla której wyboru organu przeprowadzane są wybory. Wykaz ten sporządza osoba kierująca daną jednostką organizacyjną, w której utworzono obwód głosowania, i przekazuje właściwemu miejscowo ze względu na siedzibę jednostki urzędowi gminy nie później niż w 5. dniu przed dniem wyborów. W odniesieniu do oddziału zewnętrznego zakładu karnego lub aresztu śledczego zadania kierującego wykonuje dyrektor tego zakładu lub aresztu.

wWyborca przebywający czasowo w okresie obejmującym dzień wyborów na obszarze gminy, w której położona jest jednostka organizacyjna tworząca odrębny obwód głosowania, nie może być bez wiedzy i woli umieszczony w spisie wyborców w takim odrębnym obwodzie głosowania[85].

wKierujący daną jednostką organizacyjną, w której utworzono obwód głosowania, powiadamia osoby objęte wykazem, że zostaną skreślone ze spisu wyborców w miejscu stałego zamieszkania i będą mogły głosować w wyborach wyłącznie w obwodzie głosowania utworzonym w tej jednostce. Musi on też powiadomić wyborców, że w innym obwodzie mogą oni głosować po uprzednim uzyskaniu zaświadczenia o prawie do głosowania z urzędu gminy, na której terenie położona jest ta jednostka. Powiadomienie to musi być także skierowane w wyborach do rad gmin w przypadku konieczności skreślenia ze spisu wyborców osób, które po sporządzeniu wykazu osób opuściły obiekt.

wW przypadku konieczności dopisania do spisu wyborców osób przybyłych do danej jednostki organizacyjnej po sporządzeniu wykazu, ale nie później niż na dwa dni przed dniem wyborów, kierujący tą jednostką niezwłocznie przekazuje właściwemu urzędowi gminy dodatkowy wykaz tych wyborców[86].

wSpis wyborców w jednostkach organizacyjnych sporządza się najpóźniej w 3 dniu przed dniem wyborów[87].

wWzory wykazów określone są w załączniku nr 7 do rozporządzenia z 27 lipca 2011 r.

wCechą tej kategorii osób jest pewien stan przejściowości. Nie chodzi tu więc o żołnierzy zawodowych. Zatem art. 30 k.w. określa zasady umieszczania tych osób w spisie wyborców. Szczegółowo tę kwestię reguluje zarządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z 27 lipca 2011 r. w sprawie obowiązków przełożonych policjantów, funkcjonariuszy Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej, Biura Ochrony Rządu oraz ratowników oddziałów obrony cywilnej w zakresie zapewnienia realizacji uprawnień wyborczych[88].

wW wyborach do rad jednostek samorządu terytorialnego oraz w wyborach wójta do spisu wyborców wpisuje się jedynie osoby wymienione w komentowanym art. 30 k.w., które stale zamieszkują, odpowiednio, na obszarze danej jednostki samorządu terytorialnego lub gminy, w której przeprowadzane są wybory wójta[89].

wRozwiązanie przyjęte w art. 31 k.w. ma zapobiec sytuacji, gdy dany wyborca głosowałby dwukrotnie, co spowodowałoby naruszenie zasady równości formalnej wyborów. Wielokrotne głosowanie jest zabronione i rodzi odpowiedzialność karną. Zgodnie z art. 513 k.w. wyborca, który więcej niż jeden raz uczestniczył w głosowaniu w tych samych wyborach, podlega karze grzywny[90].

wArt. 33 stanowi delegację ustawową do wydania rozporządzenia z 27 lipca 2011 r.

wPowiadomienie wójta o sporządzeniu spisu wyborców może mieć formę ogłoszenia lub komunikatu podanego do publicznej wiadomości przez rozplakatowanie co najmniej w urzędzie gminy i w miejscach, w których zwyczajowo ogłaszane są gminne przepisy porządkowe, a także w lokalnych środkach masowego przekazu[91].

wUdostępnienie spisu wyborców do wglądu w urzędzie gminy pozwala na niezwłoczne, bezpośrednie i - jeżeli jest to możliwe - bez wdrożenia stosownego postępowania wyjaśnienie uwag oraz zastrzeżeń wyborców na miejscu, w jednostce organizacyjnej (stanowisku pracy) zajmującej się ewidencją ludności. Skorzystanie z tego uprawnienia możliwe jest po złożeniu pisemnego wniosku zawierającego dane umożliwiające ustalenie tożsamości osoby w spisie: nazwisko i imię, ewentualnie adres. Wzór takiego wniosku stanowi załącznik nr 5 do rozporządzenia z 27 lipca 2011 r.

wWniosek taki nie podlega akceptacji ani ocenie pod względem słuszności jego złożenia, może go bowiem złożyć każda pełnoletnia osoba, i to nie tylko we własnej sprawie.

wCelem udostępnienia spisu wyborców może być tylko sprawdzenie, czy w spisie wyborców figuruje konkretna osoba. Nie może być zatem rozpatrzony wniosek polegający np. na żądaniu okazania całego spisu wyborców, sporządzenia jego kopii itp. Odpowiedzią na wniosek jest wyłącznie potwierdzenie lub zaprzeczenie, czy nazwisko osoby wskazanej we wniosku znajduje się w spisie wyborców. Do wglądu następuje przez udzielenie informacji, że osoba wskazana we wniosku jest ujęta w spisie wyborców lub nie figuruje w spisie (w tym również z powodu skreślenia ze spisu) albo że dane wpisane we wniosku różnią się od danych osoby wpisanej do spisu wyborców. Na żądanie wnioskodawcy udzielona informacja jest potwierdzana na piśmie[92].

wPrawidłowość spisów wyborców, podobnie jak rejestru wyborców, podlega społecznej kontroli. Ze spisem wyborców może zapoznać się każdy obywatel. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości każdy, a zatem nie tylko zainteresowany, może wnieść reklamację, której przedmiotem może być sprostowanie błędu danych wyborcy wykazanych w spisie, pominięcie danego wyborcy w spisie, umieszczenie tam osoby nieuprawnionej, np. pozbawionej praw wyborczych, niemieszkającej pod danym adresem lub zmarłej[93].

wW orzecznictwie Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał, że kwestia pominięcia wyborcy w spisie osób uprawnionych do głosowania nie może stanowić podstawy do wniesienia protestu przeciwko ważności wyborów[94].

W postanowieniu z 28 listopada 2007 r. (III SW 89/07, Legalis) SN wskazał, że odrębny tryb sprawdzenia rejestru wyborców i spisu wyborców wraz z reklamacją i odwołaniem do sądu wyłącza możliwość rozpoznawania sprawy jako protestu wyborczego. Wyborca ma możliwość skorzystania z procedury reklamacyjnej i ewentualnej skargi do sądu, zatem zarzuty, które mógł podnosić w przewidzianym powołanymi przepisami postępowaniu, nie mogą być przedmiotem protestu wyborczego.

wJeśli wnoszący protest nie skorzystał z tego trybu postępowania, to jego protest odnoszący się w zarzutach do bezzasadnego pominięcia w spisie wyborców nie może być w ogóle rozpoznawany[95].

PRZYKŁAD

Skutki niewpisania do spisu wyborców

Zbigniew S. zameldował się na pobyt stały w miejscowości W. Urząd miejski miasta B. aktualizując rejestr wyborców, powiadomił urząd W. o ubezwłasnowolnieniu Zbigniewa S. postanowieniem sądu okręgowego. Urząd miejsca zameldowania skreślił Zbigniewa S. z rejestru wyborców i nie umieścił w spisie. Spis wyborców w gminie B. został sporządzony w terminie ustawowym i udostępniony do wglądu w urzędzie gminy. Był również na bieżąco aktualizowany. Wyborca nie interweniował w sprawie nieumieszczenia go w spisie przed wyborami. Uczynił to dopiero po wyborach, przedkładając w urzędzie gminy postanowienie sądu okręgowego uchylające postanowienie, którym orzeczono jego ubezwłasnowolnienie. Zbigniew S. wniósł protest wyborczy do sądu okręgowego w terminie 14 dni od dnia wyborów samorządowych. Sąd pozostawił protest bez rozpoznania. Stwierdził bowiem, że pretensje dotyczące nieumieszczenia go w spisie wyborców powinny być zgłoszone poprzez wniesienie reklamacji do organu, który go sporządził, oraz ewentualnie - w razie jej nieuwzględnienia - przez wniesienie skargi do właściwego sądu rejonowego. Zdaniem sądu wyborca nieumieszczony w spisie wyborców w jednym z obwodów głosowania w dniu wyborów jest osobą nieuprawnioną do wniesienia protestu, w związku z czym jego protest wyborczy podlega pozostawieniu bez dalszego biegu^[96].

wKomentowany artykuł nie określa wymogów formalnych reklamacji. Zatem może ona być złożona na piśmie lub ustnie do protokołu. Musi zawierać sformułowany wyraźnie zarzut. Wnoszący reklamację podaje swoje dane osobowe i adres, na który należy udzielić odpowiedzi.

wReklamację wójt musi rozpatrzyć w terminie dwóch dni od momentu jej wniesienia. Decyzja wójta w sprawie reklamacji powinna zawierać uzasadnienie co do rozstrzygnięcia merytorycznego reklamacji i zostać niezwłocznie doręczona reklamującemu, a także innej osobie (jeżeli reklamacja dotyczy osoby innej niż wnoszący reklamację).

Jeżeli reklamacja nie zostanie uwzględniona, decyzja w tej sprawie musi być wydana wraz z uzasadnieniem i doręczona. Na podstawie wydanej decyzji o rozpatrzeniu reklamacji może nastąpić sprostowanie błędu w spisie wyborców, wpisanie do spisu osoby pominiętej bądź skreślenie ze spisu osoby, która nie powinna być w nim umieszczona ze względu na miejsce sporządzenia spisu wyborców.

wNa decyzję nieuwzględniającą reklamacji lub powodującą skreślenie ze spisu wyborców wnoszący reklamację bądź osoba skreślona ze spisu może wnieść, w terminie dwóch dni od daty doręczenia decyzji, skargę za pośrednictwem wójta (burmistrza, prezydenta miasta) do właściwego sądu rejonowego. Skargę wraz z decyzją i aktami sprawy organ przesyła niezwłocznie sądowi. Decyzja ta może być niezwłocznie przez niego uchylona lub zmieniona, jeżeli uzna skargę w całości za słuszną.

wPrawo do skargi do właściwego sądu rejonowego przysługuje wyborcy również w przypadku niewydania decyzji przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) na reklamację w terminie dwóch dni od daty jej wniesienia.

Sąd zobowiązany jest rozpoznać skargę w postępowaniu nieprocesowym. Odpis postanowienia sądu doręcza się osobie, która wniosła skargę, oraz wójtowi (burmistrzowi, prezydentowi miasta), którego decyzja została zaskarżona. Na postanowienie sądu nie przysługuje środek zaskarżenia.

Rozdział 5a. Przekazywanie informacji o wyborach wyborcom niepełnosprawnym.

wPrzepis określa zakres informacji na temat wyborów, które są przekazywane wyborcy niepełnosprawnemu.

wSposób, w jaki mają zostać przekazane informacje, określa wyborca niepełnosprawny. Są one przekazywane bezpośrednio przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) bądź też przez upoważnionego w tym celu pracownika urzędu. W zależności od decyzji niepełnosprawnego informacja o wyborach udzielana jest w formie bezpośredniej - podczas wizyty w urzędzie bądź za pomocą środków do porozumiewania się na odległość.

wAby wyborca niepełnosprawny mógł otrzymać informacje na tematy wyborów, nie musi on wykazywać swojej niepełnosprawności, ani jej stopnia.

wZakres informacji określony w komentowanym przepisie jest również umieszczany na stronach biuletynu informacji publicznej oraz w sposób zwyczajowo przyjęty na terenie danej gminy.

wPrzepis nakłada na Państwową Komisję Wyborczą obowiązek zamieszczenia na swojej stronie internetowej informacji o kompleksowych uprawnieniach określonych w k.w., jakie przysługują wyborcom niepełnosprawnym[97].

wNa żądanie wyborcy niepełnosprawnego Państwowa Komisja Wyborcza jest obowiązana do przekazania zainteresowanemu informacji o wyborach sporządzonej w alfabecie Braille’a. Z przepisu nie wynika, w jakim terminie powinny być przekazane informacje w alfabecie Braille’a. Należy zatem uznać, że powinno nastąpić to niezwłocznie.

wInformacja przeznaczona dla wyborcy niepełnosprawnego powinna być sporządzana przed każdymi wyborami.

wPrzepis nakłada na obwodowe komisje wyborcze obowiązek zadbania o umieszczenie w lokalach wyborczych w łatwo dostępnych miejscach dla wyborcy niepełnosprawnego obwieszczeń wyborczych, a następnie wyników głosowania w obwodach i okręgach wyborczych.

wW wypadku zgłoszenia przez wyborcę niepełnosprawnego prośby, członek obwodowej komisji wyborczej ma obowiązek udzielenia takiemu wyborcy ustnie treści obwieszczeń dotyczących zarejestrowanych komitetów oraz zarejestrowanych kandydatów i list kandydatów.

Rozdział 6. Przepisy wspólne dla głosowania

wPrzepis wprowadza podział głosowania, przesądzając, że głosowaniem osobistym nie jest głosowanie przez pełnomocnika. Za takie głosowanie z naturalnych powodów zostało zaś uznane głosowanie korespondencyjne w obwodach głosowania utworzonych za granicą[98]. Głosowanie korespondencyjne umożliwia oddanie głosu wyborcom przebywającym za granicą, którzy często mają problemy z dotarciem do obwodowych komisji wyborczych z uwagi na odległość tych komisji od ich miejsca zamieszkania lub pobytu[99]. Głosowanie korespondencyjne nie jest głosowaniem nieznanym. Taka metoda głosowania jest dopuszczalna w wielu państwach europejskich. Regulacje ustawowe w tym zakresie wykazują wiele różnic. W niektórych państwach korespondencyjnie mogą głosować tylko obywatele przebywająca za granicą (np. Włochy, Holandia), w innych - obywatele, którzy z różnych powodów nie mogą w dniu wyborów oddać głosu osobiście w lokalu wyborczym w kraju (np. Niemcy, Wielka Brytania). Są również państwa, które całkowicie wycofały się z wprowadzonej wcześniej możliwości głosowania korespondencyjnego (np. Francja w 1975 r.). W tym miejscu należy wyjaśnić, że możliwość głosowania korespondencyjnego była oceniana przez Trybunał Konstytucyjny z punktu widzenia przepisów Konstytucji RP. Przeciwnicy takiego sposobu głosowania zarzucali ustawodawcy naruszenie zasady tajności głosowania oraz zwracali uwagę na możliwość naruszenia tajemnicy korespondencji, skoro doręczaniem zestawu do głosowania ma zajmować się instytucja pocztowa działająca za granicą. W końcu przeciwnicy głosowania korespondencyjnego podkreślali, że taki sposób głosowania jest złamaniem zasady głosowania w dniu zarządzonych wyborów. W wyroku z 20 lipca 2011 r. Trybunał Konstytucyjny nie podzielił obaw przeciwników głosowania korespondencyjnego[100]. W obszernym uzasadnieniu do wyroku Trybunał Konstytucyjny oceniając zarzut naruszenia tajności głosowania zwrócił uwagę, że tajność głosowania dla wyborcy jest przywilejem, z którego może on skorzystać, ale nie ma takiego obowiązku. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego oddanie głosu w sposób jawny, o ile nie stanowi formy agitacji wyborczej, nie wiąże się również dla wyborcy z żadnymi negatywnymi konsekwencjami prawnymi. Podobnie też, w ocenie TK, dobrowolne poinformowanie o treści decyzji wyborczej innych osób, niezależnie od tego, czy ma miejsce przed wyborami, czy po wyborach, nie narusza zasady tajności głosowania. Rozpoznając podniesione zarzuty, Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę, że dla organów państwa z zasady tajności głosowania, wynika obowiązek zorganizowania lokalu wyborczego w sposób umożliwiający oddanie głosu tak, by nikomu nie była znana treść decyzji wyborczej podjętej przez konkretnego wyborcę. W ocenie TK, w sytuacji gdy wyborca decyduje się na oddanie głosowanie poza lokalem obwodowej komisji wyborczej, świadomie rezygnuje z tej gwarancji tajności głosowania stwarzanej przez państwo, przejmując jednocześnie obowiązek zorganizowania sobie we własnym zakresie odpowiednich warunków zapewniających tajność głosowania. Z tego też względu elementem pakietu wyborczego, który otrzymuje wyborca głosujący korespondencyjnie, jest oświadczenie o osobistym i tajnym oddaniu głosu na karcie do głosowania. Oświadczenie to wyborca powinien podpisać i przesłać w kopercie zwrotnej wraz z wypełnioną kartą do głosowania na adres właściwego konsula. Dopiero z momentem dostarczenia karty do głosowania do konsula przechodzi na tego ostatniego obowiązek zagwarantowania tajności podjętej już decyzji wyborczej. W konsekwencji w ocenie Trybunału Konstytucyjnego sposób uregulowania procedury oddania głosu poza lokalem wyborczym nie narusza zasady tajności głosowania, gdyż ustawodawca wskazał podmioty odpowiedzialne za realizację tej zasady na poszczególnych etapach procesu wyborczego i stworzył rozbudowany, opisany wyżej mechanizm gwarantujący, że treść decyzji konkretnego wyborcy nie będzie znana osobom postronnym.

wW przypadku głosowania osobistego jego elementem jest otrzymanie w określonym lokalu wyborczym karty do głosowania. W tym miejscu należy podkreślić, że w ocenie Sądu Najwyższego odmowa wydania karty do głosowania wyborcy, przy którego nazwisku (w wykazie osób uprawnionych do głosowania) ktoś omyłkowo złożył podpis stanowi naruszenie zasady powszechności wyborów i stanowi podstawę do zgłoszenia protestu wyborczego[101].

wPrzepis określa miejsce oraz czas głosowania. Samo głosowanie odbywa się w lokalu wyborczym, a więc w budynku, w którym znajduje się urna do głosowania oraz przebywa obwodowa komisja wyborcza. Zgodnie z wytycznymi Państwowej Komisji Wyborczej w lokalu wyborczym powinny znajdować się: godło Rzeczypospolitej Polskiej, urna, pomieszczenia lub osłony zapewniające tajność głosowania umieszczone w takiej liczbie i w taki sposób, aby zapewnić sprawny jego przebieg. Miejsca za osłonami powinny być wyposażone w przybory do pisania. W miejscach tych należy także umieścić plakat informacyjny Państwowej Komisji Wyborczej o sposobie głosowania i warunkach ważności głosu w danych wyborcach. Dodatkowo lokal wyborczy jeżeli tylko pozwalają na to warunki techniczne powinien być tak urządzony, aby wyborca po otrzymaniu kart do głosowania bezpośrednio kierował się do miejsca za osłoną, a następnie w stronę urny[102].

wPrzewidziana pierwotnie przez komentowany przepis możliwość dwudniowego głosowania była przedmiotem kontroli Trybunału Konstytucyjnego[103]. W odniesieniu do wyborów do Sejmu i do Senatu, przeprowadzanych w związku z zakończeniem ich kadencji, oraz wyborów na urząd Prezydenta RP zasada głosowania wiąże się z wymogiem, aby dzień głosowania był dniem wolnym od pracy. Wynika to wprost z art. 98 konstytucji w przypadku wyborów do Sejmu i Senatu oraz 128 konstytucji w przypadku wyborów prezydenta RP. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego ratio legis tego wymagania zakłada, że chodzi o dzień wolny, co do zasady, dla wszystkich pracowników, aby mogli oni bez przeszkód dokonać aktu głosowania. Taki zaś charakter mają tylko "określone w ustawie dni wolne od pracy", o których mowa w art. 66 ust. 2 zdaniu pierwszym konstytucji. Określa je enumeratywnie ustawa z dnia 18 stycznia 1951 r. o dniach wolnych od pracy (Dz.U. nr 4, poz. 28 z późn. zm.). Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę, że takiego charakteru nie mają dni wolne od pracy wynikające z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy, którymi z reguły (lecz nie zawsze) są soboty. Takie rozumienie przepisów potwierdza również uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2003 r., III CZP 8/2003 (OSNC 2004/1, poz. 1), wpisana do księgi zasad prawnych, że sobota nie jest dniem wolnym od pracy w rozumieniu art. 115 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.). Uwzględniając powyższe w ocenie Trybunału Konstytucyjnego dopuszczenie dwudniowego głosowania mogłoby kolidować z wymaganiem, aby głosowanie odbywało się w dniu wolnym od pracy w rozumieniu Konstytucji RP. Występują bowiem tylko dwa powtarzające się w każdym roku terminy, których dwa dni ustawowo określone jako wolne od pracy następują bezpośrednio po sobie, tj. Wielkanoc i Boże Narodzenie. Poza tym w różnych latach występują sporadycznie zbiegi innych dni wolnych od pracy określonych w ustawie, których termin nie musiałby być jednak właściwy z uwagi na konstytucyjny kalendarz wyborów. W tym miejscu należy dodatkowo zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 4 par. 3 k.w. w wypadku dwudniowego głosowania termin głosowania określa się na dzień wolny od pracy oraz dzień go poprzedzający. Jest tak bez względu na to, czy dzień ten jest dniem wolnym od pracy, czy też nim nie jest. W konsekwencji trybunał uznał, że przepisy kodeksu wyborczego dopuszczające dwudniowe głosowanie w wyborach do Sejmu i Senatu oraz Prezydenta RP są odpowiednio niezgodne z art. 98 ust. 2 i 5 oraz art. 128 ust. 2 konstytucji.

wW omawianym wyroku Trybunału Konstytucyjnego sędziowie uznali również, że komentowany przepis jak również przepis art. 4 par. 2 i 3 k.w. w zakresie, w jakim dotyczą wyborów do Parlamentu Europejskiego i wyborów organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego oraz wójtów, burmistrzów i prezydentów miast nie są niezgodne z art. 98 ust. 2 i 5 oraz art. 128 ust. 2 konstytucji. Zwrócić należy uwagę, że przepisy konstytucji stanowiące wzorzec kontroli Trybunału Konstytutucyjnego w odniesieniu do komentowanych przepisów k.w. w zakresie wyborów do Parlamentu Europejskiego i wyborów organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego oraz wójtów, burmistrzów i prezydentów miast nie regulują problematyki tych wyborów. W przypadku wyborów samorządowych konstytucja w art. 169 odsyła do ustawy, którą obecnie jest kodeks wyborczy. Nie reguluje natomiast problematyki wyborów do Parlamentu Europejskiego. W tym zakresie regulacje znajdują się również w kodeksie wyborczym. Z przepisów szczególnych k.w. dotyczących wyborów do Parlamentu Europejskiego (art. 331 § 2 k.w.) i wyborów organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego oraz wójtów, burmistrzów i prezydentów miast (art. 371 § 2 k.w.) wynika natomiast, że wybory wyznacza się na ostatni dzień wolny od pracy poprzedzający upływ kadencji rady w przypadku wyborów samorządowych i dzień wolny od pracy przypadający w okresie wyborczym ustalonym w przepisach prawa Unii Europejskiej w przypadku wyborów do Parlamentu Europejskiego. Nie ulega przy tym wątpliwości, że rozumienie pojęcia dzień wolny od pracy musi być jednolicie interpretowane na gruncie konstytucji, jak i kodeksu wyborczego. Niezależnie od tego zgodnie z dyrektywą interpretacyjną przepisów prawa (lex specialis derogat legi generali - ustawa (przepis) szczególny uchyla ustawę (przepis ogólny). W praktyce istniej zatem duże ryzyko, że z uwagi na szczególne regulacje k.w. dotyczące wyborów do Parlamentu Europejskiego (art. 331 par. 2 k.w.) i wyborów organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego oraz wójtów, burmistrzów i prezydentów miast (art. 371 par. 2 k.w.) zarządzenie dwudniowych wyborów samorządowych i do Parlamentu Europejskiego nie będzie możliwe.

wPrzepis określa czas, w którym przeprowadzane jest głosowanie. Od wyznaczonych godzin głosowania przepisy przewidują jeden wyjątek. Zgodnie z art. 47 k.w. co do zasady głosowania nie wolno przerywać. Gdyby jednak wskutek nadzwyczajnych wydarzeń głosowanie było przejściowo uniemożliwione, obwodowa komisja wyborcza może zarządzić jego przerwanie, przedłużenie albo odroczenie do dnia następnego. Przepisy jednak nie przewidują możliwości przerwania czy przedłużenia głosowania w skali całego kraju. Jest to wyłącznie możliwe w poszczególnych obwodowych komisjach wyborczych i wyłącznie z powodów wskazanych w art. 47 k.w.

wPrzepis określa informacje, jakie powinny zawierać wszystkie karty do głosowania. Takie same karty do głosowania stanowią jeden z elementów tajności głosowania i zakazu agitowania na rzecz określonego kandydata, w szczególności w dniu wyboru. Zgodnie z dyspozycją przepisu wzór karty do głosowania w poszczególnych wyborach ustala Państwowa Komisja Wyborcza. Ustalenie wzoru karty do głosowania następuje w formie uchwały Państwowej Komisji Wyborczej, która jest publikowana w Monitorze Polskim.

wW ocenie Sądu Najwyższego głosowanie może odbywać się tylko za pomocą urzędowych kart do głosowania, głosowanie przeprowadzone przy pomocy innych kart niż urzędowe jest nieważne. Dodatkowo zdaniem Sądu Najwyższego informacje, które zamieszcza się na karcie, mają po pierwsze charakter obligatoryjny, nie dopuszcza się zamieszczania na karcie innych - niż określone w ustawie - informacji, a także nie jest możliwe prawnie skuteczne pominięcie informacji obligatoryjnie zamieszczanych na karcie[104].

wKomentowany przepis obowiązuje od 30 lipca 2011 r. i umożliwia wyborcom głosowanie przy użyciu urzędowo sporządzonych według wzoru określonego przez Państwową Komisję Wyborczą nakładek do głosowania w alfabecie Braille’a[105].

wAby głosowania przy użyciu nakładek do głosowania było możliwe wyborca niepełnosprawny na 14 dni przed dniem głosowania powinien zgłosić taki zamiar wójtowi (burmistrzowi, prezydentowi miasta). Samo zgłoszenie może być dokonane w zasadzie w dowolny sposób. Jego celem jest zwrócenie uwagi organowi zarządzającemu gminą na konieczność przygotowania i zapewnienia odpowiedniej ilości nakładek do głosowania.

wKomentowany przepis określa zasadę, zgodnie z którą na ważność głosu nie wpływa poczynienie przez wyborcę na wydanej przez obwodową komisję karcie do głosowania notatek, informacji czy też dopisanie na niej numerów list, nazw czy nazwisk kandydatów. Z punktu widzenia ważności oddanego głosu istotne jest to, aby zachowany był sposób głosowania określony przepisami k.w. dla poszczególnych wyborów[106].

wPrzepis określa obowiązki obwodowej komisji wyborczej związane z właściwym przygotowaniem i zabezpieczeniem urny do głosowania. Wytyczne w tym zakresie przed każdymi wyborami do obwodowych komisji wyborczych kieruje również Państwowa Komisja Wyborcza. Celem komentowanych przepisów jest przede wszystkim zapewnienie tajności głosowania, jak również uniemożliwienie wpłynięcia na wyniki głosowania poprzez niezgodne z przepisami zawyżanie liczby oddanych głosów. Z tych względów przepisy k.w. wprowadzają wymóg przygotowania jednakowych kart do głosowania dla wszystkich uprawnionych do uczestniczenia w wyborach. Statuują również zasadę przebywania w lokalu wyborczym co najmniej trzech członków obwodowej komisji wyborczej, z których przynajmniej jednym powinien być przewodniczący obwodowej komisji bądź jego zastępca.

wKomentowany przepis określa obowiązki obwodowych komisji wyborczych w przypadku zarządzenia dwudniowego głosowania.

wW świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego komentowany przepis w zakresie, w jakim dotyczy wyborów do Sejmu i do Senatu jest niezgodny z art. 98 ust. 2 i 5 Konstytucji RP, a w zakresie, w jakim dotyczy wyborów Prezydenta RP jest niezgodny z art. 128 konstytucji. W konsekwencji komentowany przepis ma zastosowanie wyłącznie w przypadku wyborów do Parlamentu Europejskiego, organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego oraz wójtów, burmistrzów i prezydentów miast[107].

wSzczegółowe wymagania w zakresie ochrony lokali wyborczych w czasie przerwy w głosowaniu określa rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z 15 lipca 2011 r.[108].

wKomentowany przepis określa zasady i tryb stosowania urny pomocniczej w obwodach głosowania w zakładach opieki zdrowotnej i w domach pomocy społecznej.

wUrna pomocnicza musi spełniać wymagania określone w art. 42 k.w.

wKomentowany przepis wprowadza obowiązek stosowania w siedzibach obwodowych komisji wyborczych dla głosowania korespondencyjnego drugiej urny wyborczej.

wCelem komentowanego przepisu jest zagwarantowanie z jednej strony wolnych wyborów, z drugiej zaś niezakłóconego przebiegu głosowania.

wW doktrynie zwraca się uwagę, że wyjątkiem od zasady niewnoszenia broni do lokalu wyborczego jest interwencja policji na żądanie przewodniczącego danej obwodowej komisji wyborczej[109].

wPrzepis stanowi podstawę i określa tryb zarządzenia przez obwodową komisję wyborczą przerwania, odroczenia do dnia następnego albo przedłużenia głosowania.

wW przypadku zarządzenia przerwania, odroczenia do dnia następnego albo przedłużenia głosowania nakłada również obowiązki na członków obwodowych komisji wyborczych związane z jednej strony z natychmiastowym ogłoszeniem uchwały w tej sprawie, z drugiej strony dotyczące właściwego zabezpieczenia urny, kart do głosowania, pieczęci i spisu wyborców.

wCelem komentowanego przepisu, określającego, jakiego rodzaju informacje zamieszczane są w lokalu wyborczym, jest zapewnienie konstytucyjnej zasady wolności wyborów.

wPrzepis nakłada na przewodniczącego obwodowej komisji wyborczej obowiązki związane z zapewnieniem sprawnego i nieskrępowanego głosowania przez wyborców. Z jednej strony obowiązkiem przewodniczącego jest dbanie o zapewnienie tajności głosowania, z drugiej dbanie o przestrzeganie porządku i spokoju w lokalu wyborczym. Pierwszy z wymienionych obowiązków jest nieskonkretyzowany. Druga grupa obowiązków jest rozwijana w treści komentowanego przepisu. Generalnie celem tego przepisu jest zapewnienie niezakłóconego przebiegu wyborów oraz przestrzegania przepisów k.w.[110]. W celu prawidłowego wypełniania omawianych obowiązków k.w. pozwala przewodniczącemu obwodowej komisji wyborczej, by zażądał opuszczenia lokalu wyborczego przez osoby naruszające porządek i spokój. Gdy żądanie przewodniczącego nie zostanie wykonane, może on poprosić o pomoc właściwego miejscowo komendanta policji. Na tym ostatnim ciąży obowiązek zapewnienia koniecznej pomocy, w tym przykładowo wyprowadzenia z lokalu osoby agitującej za określonym kandydatem czy listą kandydatów, jak również zachowującej się agresywnie w stosunku do osób przebywających w lokalu. W przypadku wykonywania przez policjantów obowiązków służbowych w związku z naruszeniem porządku na terenie lokalu wyborczego uchylony jest zakaz wnoszenia broni.

wPrzepis umożliwia wypełnienie zobowiązań międzynarodowych wynikających z dokumentu spotkania kopenhaskiego z 29 czerwca 1990 r. Zgodnie z nim obserwatorzy międzynarodowi posiadają uprawnienia mężów zaufania z wyjątkiem wnoszenia uwag do protokołów. Oznacza to, że nie mogą oni wykonywać żadnych obowiązków przypisanych członkom komisji wyborczych, jak również pomagać wyborcom w procesie głosowania, w tym w szczególności udzielać im wskazówek czy wyjaśnień.

wPowołani w komentowanym przepisie mężowie zaufania to przedstawiciele list kandydatów lub kandydatów, gdy wybory nie odbywają się na podstawie list. Zgodnie z przyjętą praktyką mężowie zaufania przed przystąpieniem do swoich czynności przedstawiają przewodniczącemu komisji dokument tożsamości oraz zaświadczenie podpisane przez pełnomocnika wyborczego lub upoważnioną przez niego osobę, sporządzone według wzoru ustalonego przez Państwową Komisję Wyborczą. Osoby te mają prawo do obecności w dniu głosowania w lokalu wyborczym i obserwowania wszystkich czynności obwodowej komisji wyborczej, zarówno przed rozpoczęciem głosowania, w jego trakcie jak i po jego zakończeniu. Mężowie zaufania są również uprawnieni do zgłaszania przewodniczącemu komisji na bieżąco uwag i zastrzeżeń. Mogą oni również wnosić uwagi do protokołu głosowania w obwodzie, z wymienieniem konkretnych zarzutów. Mężowie zaufania nie mogą jednak wykonywać żadnych czynności członka komisji, w tym w szczególności pomagać wyborcom w głosowaniu ani udzielać im wyjaśnień. Mężowie zaufania nie są także uprawnieni do liczenia ani przeglądania kart do głosowania przez rozpoczęciem głosowania, w trakcie głosowania i po jego zakończeniu. Samo wykonywanie uprawnień mężów zaufania nie może w żadnym wypadku utrudniać pracy komisji, jak również zakłócać głosowania ani naruszać jego tajności[111].

wPrzepis wprowadza zasadę, zgodnie z którą głosować może wyłącznie wyborca umieszczony w spisie wyborców.

wW praktyce zdarzają się jednak sytuacje, w jakich przygotowane przez gminy spisy wyborców są niepełne bądź zawierają omyłki. Aby zapewnić realizację konstytucyjnej zasady powszechności głosowania, k.w. umożliwia oddanie głosu wyborcy pierwotnie nieujętemu w spisie wyborców. Aby oddanie głosu przez takiego wyborcę było możliwe, konieczne jest jego dopisanie przez obwodową komisję wyborczą do spisu wyborców w dniu głosowania. Obwodowa komisja wyborcza nie może jednak dowolnie decydować w tym zakresie. Dopisanie do spisu wyborców jest możliwe wyłącznie na podstawie zaświadczenia o prawie do głosowania oraz innych dokumentów, które w sposób niebudzący wątpliwości wykażą uprawnienie wyborcy pominiętego bądź skreślonego ze spisu wyborców. W tym miejscu należy jednak zwrócić uwagę, że stosownie do art. 32 § 3 k.w. w wyborach organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego oraz w wyborach wójta (burmistrza, prezydenta miasta) nie ma możliwości głosowania na podstawie zaświadczenia o prawie do głosowania. Niezależnie od powyższego należy jednak pamiętać, że w przypadku gdyby w wyborach samorządowych spis zawierał omyłki, nie ujęty w nim wyborca ma prawo wykazywać stosownie do art. 51 § 2 pkt 2 i 3 komentowanego przepisu swoje prawo do głosowania i jeżeli zostanie ono wykazane obowiązkiem obwodowej komisji wyborczej jest dopisanie takiego wyborcy do spisu wyborców i umożliwienie mu głosowania.

wKomentowany przepis określa tok czynności umożliwiający wyborcy oddanie głosu w trakcie głosowania w zarządzonych wyborach.

wPosłużenie się przez ustawodawcę sformułowaniem "dokument umożliwiający stwierdzenie tożsamości wyborcy" oznacza, że dokumentem takim będzie nie tylko dowód osobisty bądź paszport. Należy zatem uznać, że dokumentem takim może być każdy dokument ze zdjęciem zawierający podstawowe dane osobowe wyborcy. Przykładowo może to być prawo jazdy czy legitymacja pracownicza.

wPo weryfikacji tożsamości obwodowa komisja wyborcza wydaje wyborcy kartę (karty) do głosowania. Fakt ten powinien być potwierdzony podpisem wyborcy w odpowiednim miejscu w spisie wyborców. Nie oznacza to jednak, że w przypadku odmowy potwierdzenia przez wyborcę odebrania karty do głosowania zostaje on pozbawiony prawa do wzięcia udziału w wyborach. Aby zapobiec ponownemu głosowaniu przez wyborcę odmawiającemu potwierdzenia odebrania karty do głosowania, obowiązkiem obwodowej komisji wyborczej w takiej sytuacji jest odnotowanie tego faktu. Nie ulega przy tym wątpliwości, że kartę do głosowania można wydać tylko raz. Innymi słowy oznacza to, że ponowne wydanie karty do głosowania temu samemu wyborcy jest niedopuszczalne.

wNieskorzystanie przez wyborcę ze specjalnie wydzielonego miejsca w lokalu wyborczym do głosowania nie narusza zasady tajności głosowania. Podobnie będzie też w przypadku innego niż określone w treści przepisu wrzucenie karty do głosowania do urny wyborczej. Sytuacje te nie mogą być również podstawą do uznania głosu za nieważny.

wPrzepis przewiduje wyjątek od zasady osobistego głosowania. Umożliwia on bowiem wyłącznie wyborcy niepełnosprawnemu skorzystanie z pomocy innej osoby. Osobą taką nie może być członek komisji wyborczej oraz osoba pełniąca funkcję męża zaufania. Powinna być nią jednak osoba, do której wyborca ma zaufanie.

wCelem przepisu jest zapewnienie możliwości udzielenia pomocy technicznej osobie niepełnosprawnej przez dobraną w tym celu przez nią osobę. W żadnym wypadku udzielana pomoc nie może polegać na podejmowaniu decyzji na jakiego kandydata (listę kandydatów) wyborca niepełnosprawny odda swój głos. W praktyce nie jest jednak możliwe jednoznaczne określenie zakresu dozwolonej na gruncie k.w. pomocy. W każdym bowiem przypadku będzie ona zależała od stopnia i rodzaju niepełnosprawności.

Przypisy

[1] Dalej: k.w.

[2] Por. art. 38 par. 2 k.w.

[3] Por. art. 513 k.w.

[4] Dz.U. nr 4, poz. 28 z późn. zm.

[5] Jerzy Jaskiernia, Prawo wyborcze do jednostek samorządu terytorialnego [w:] Administracja publiczna. Ustrój administracji samorządowej. Tom III, C.H. Beck 2012, wersja elektroniczna.

[6] Por. postanowienie WSA w Szczecinie z 24 listopada 2011 r., II SA/Sz 651/11, www.orzeczenia.nsa.gov.pl.

[7] Dz.U. z 2013 r. poz. 1488, dalej: rozporządzenie.

[8] t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 123, poz. 698 z późn. zm.

[9] Par. 2 rozporządzenia.

[10] Par. 3 rozporządzenia.

[11] Dalej: depozytariusze.

[12] Par. 4 rozporządzenia.

[13] T.j. Dz.U. z 2011 r. nr 123, poz. 698 z późn. zm.

[14] Par. 6 rozporządzenia.

[15] Por. par. 13 ust. 3-5 rozporządzenia.

[16] Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach, V ACz 258/13, www.orzeczenia.ms.gov.pl.

[17] Por. postanowienie WSA w Warszawie z 7 listopada 2012 r., II SA/Wa 1865/2012, LexPolonica nr 4408903.

[18] Sygn. akt IV SA/Gl 614/12 oraz w postanowieniu z 3 września 2012, SA/Gl 615/12, www.orzeczenia.nsa.gov.pl.

[19] T.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 270, dalej: p.p.s.a.

[20] Por. wyrok WSA w Poznaniu z 4 października 2012 r., II SA/Po 691/2012, LexPolonica nr 4007312.

[21] Wyrok NSA z 22 grudnia 2010 r., II OSK 2210/2010, LexPolonica nr 2484172.

[22] Por. wyrok TK z 10 listopada 1998 r., K 39/97, OTK 1998/6/99.

[23] T.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 161.

[24] T.j. Dz.U. z 2004 r. nr 53, poz. 532 z późn. zm.

[25] Dz.Urz. UE C nr 115, str. 47.

[26] Wyrok NSA z 9 kwietnia 2013 r., II OSK 479/2013, LexPolonica nr 7421045.

[27] T.j. Dz.U. z 2002 r. nr 101, poz. 925 z późn. zm.

[28] Art. 544 par. 1 k.p.c.

[29] Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 13 marca 2007 r., OTK-A 2007/3/26.

[30] Wyrok NSA z 13 sierpnia 2009 r., II OSK 713/09, Legalis numer 222924.

[31] Wyrok WSA w Łodzi z 13 grudnia 2012 r., II SA/Łd 945/12, www.orzeczenia.nsa.gov.pl.

[32] Rozstrzygnięcie nadzorcze Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z 27 czerwca 2013 r., znak: 63/2013, Wspólnota 2013/15/6.

[33] Bogusław Banaszak, Czynne i bierne prawo wyborcze w Polsce, Monitor Prawniczy 2013/23, str. 1244.

[34] Por. postanowienie Sądu Najwyższego z 21 sierpnia 2012 r., IV KK 59/2012, LexisNexis nr 4135031.

[35] Dz.U. z 2007 r. nr 63, poz. 425 z późn. zm.

[36] Bogusław Banaszak, Kodeks Wyborczy. Komentarz, str. 38.

[37] Zob. wyrok WSA w Szczecinie z 21 listopada 2013 r., II SA/Sz 1114/13 www.orzeczenia.nsa.gov.pl.

[38] J.w.

[39] Bogusław Banaszak, Kodeks Wyborczy. Komentarz, str. 39, zob. również komentarz do art. 26 i 29 k.w.

[40] Andrzej Kisielewicz [w:] Kazimierz W. Czaplicki, Bogusław Dauter, Andrzej Kisielewicz, Ferdynand Rymarz Samorządowe Prawo Wyborcze, ABC Wolters Kluwer Polska 2010, str. 95.

[41] Bogusław Banaszak, Kodeks Wyborczy. Komentarz., str. 39.

[42] Więcej na ten temat Andrzej Kisielewicz [w:] Kazimierz W. Czaplicki, Bogusław Dauter, Andrzej Kisielewicz, Ferdynand Rymarz, Samorządowe Prawo Wyborcze, ABC Wolters Kluwer Polska 2010, str. 95, zob. również wyrok WSA w Opolu z 16 maja 2012 r., II SA/Op 259/12, www.orzeczenia.nsa.gov.pl.

[43] Zob. art. 91 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2013 r. poz. 594 z późn. zm), więcej na ten temat Paweł Chmielnicki [w]: Paweł Chmielnicki, Wiesław Kisiel, Stefan Płażek, Piotr Dobosz, Marek Mączyński, Paweł Kryczko, Kazimierz Bandarzewski Ustawa o samorządzie gminnym. Komentarz, LexisNexis, Warszawa (wydanie IV).

[44] Co do zmian w podziale na stałe obwody głosowania patrz komentarz do art. 13 k.w.

[45] Por. Andrzej Kisielewicz [w:] Kazimierz W. Czaplicki, Bogusław Dauter, Andrzej Kisielewicz, Ferdynand Rymarz Samorządowe Prawo Wyborcze, ABC Wolters Kluwer Polska 2010, str. 96.

[46] Zobacz komentarz do art. 13 k.w.

[47] Zobacz m.in. pismo Państwowej Komisji Wyborczej z 15 stycznia 2010 r. skierowane do organów jednostek samorządu terytorialnego (ZPOW-703-1/10) - www.pkw.gov.pl.

[48] Zobacz więcej: wyrok NSA z 10 października 2008 r., I OSK 523/2008, Orzecznictwo w Sprawach Samorządowych 2009/3 poz. 56.

[49] Zobacz więcej: Lech Morawski, Wykładnia w orzecznictwie sądów, Toruń 2002, s. 299-302, Bogusław Banaszak, Kodeks Wyborczy. Komentarz, str. 53, jak również m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2000 r. I KZP 6/00, OSNKW 200, nr 3-4, poz. 16, uchwała Sądu Najwyższego z 23 maja 2006 r. I KZP 6/06, OSNKW 2006 nr 6, poz. 56.

[50] Słusznie uwagę na tę okoliczność zwraca Bogusław Banaszak, zob. więcej na ten temat: Bogusław Banaszak, Kodeks Wyborczy. Komentarz., str. 41.

[51] Więcej na temat tworzenia obwodu głosowania za granicą, poglądów doktryny na temat przypisania wyborców głosujących za granicą do okręgu wyborczego dla dzielnicy Śródmieścia m.st. Warszawy zob. [w:] Bogusław Banaszak, Kodeks Wyborczy. Komentarz, str. 42 oraz powołana tam literatura.

[52] Więcej na temat indywidualnych zawiadomień zob. Bogusław Banaszak, Kodeks Wyborczy. Komentarz, str. 46 oraz powołana tam literatura.

[53] O możliwości odwołania od postanowienia komisarza porównaj art. 160 par. 1 pkt 5 k.w. oraz postanowienie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 29 kwietnia 2011 r., I Acz 524/11 - http://www.hfhrpol.waw.pl/precedens/images/stories/2011-04-29%20postanowienie%20SA(1).pdf

[54] Postanowienie WSA w Gliwicach z 8 czerwca 2009 r., IV SA/Gl 129/09, www.orzeczenia.nsa.gov.pl.

[55] M.in. zawierających informację dotyczącą adresu zameldowania na pobyt stały oznaczającą miejsce zamieszkiwania danej osoby z zamiarem w nim stałego pobytu.

[56] Wyrok WSA w Gdańsku z 1 sierpnia 2013 r., III SA/Gd 525/13, www.orzeczenia.nsa.gov.pl.

[57] Por. wyrok NSA z 9 kwietnia 2013 r., II OSK 479/13, www.orzeczenia.nsa.gov.pl.

[58] Dz.U. nr 158, poz. 941 z późn. zm., dalej: rozporządzenie MSWiA.

[59] Dz.U. z 2006 r. nr 139, poz. 993, z późn. zm.

[60] Par. 2 rozporządzenia MSWiA.

[61] Par. 3 rozporządzenia MSWiA.

[62]Par. 5 rozporządzenia MSWiA.

[63] Par. 6 rozporządzenia MSWiA.

[64] Par. 8 rozporządzenia MSWiA.

[65] Par. 12 rozporządzenia MSWiA.

[66] Dz.U. nr 112, poz. 1198 z późn. zm.

[67] Por. postanowienie NSA z 9 października 2009 r., I OSK 1297/09, www.orzeczenia.nsa.gov.pl.

[68] Par. 13 rozporządzenia MSWiA.

[69] Wyrok WSA w Bydgoszczy z 7 sierpnia 2012 r., II SA/Bd 1298/11, www.orzeczenia.nsa.gov.pl.

[70] Bogusław Banaszak, op. cit., str. 1239.

[71] Par. 7 rozporządzenia MSWiA.

[72] Dz.U. nr 184, poz. 1091, dalej: rozporządzenie MS.

[73] Par. 2 rozporządzenie MS.

[74] Par. 3 rozporządzenia MS.

[75] Par. 4 rozporządzenia MS.

[76] Par. 6 rozporządzenia MS.

[77] Postanowienie WSA w Gliwicach z 8 czerwca 2009 r., IV SA/Gl 129/09, www.orzeczenia.nsa.gov.pl.

[78] Postanowienie SN z 15 lipca 2010 r., III SW 84/10, OSNAPiUS 2011/3/51.

[79] Kazimierz Czaplicki, Samorządowe prawo wyborcze, ABC Wolters Kluwer Polska 2010, str. 110.

[80] Dz.U. nr 158, poz. 942, dalej: rozporządzenie z 27 lipca 2011 r.

[81] Par. 4-6 rozporządzenia z 27 lipca 2011 r.

[82] Par. 11 rozporządzenia z 27 lipca 2011 r.

[83] Kazimierz Czaplicki, op. cit., str. 115.

[84] Wiesław Skrzydło, Kodyfikacja prawa wyborczego w Polsce - zakres i znaczenie, Przegląd prawa konstytucyjnego 2011/3, str. 6.

[85] Postanowienie SN z 25 października 2011 r., III SW 43/2011, OSNP 2012/11-12/154.

[86] Par. 7 rozporządzenia z 27 lipca 2011 r.

[87] Par. 8 rozporządzenia z 27 lipca 2011 r.

[88] M.P. nr 68, poz. 672.

[89] Bogusław Banaszak, op. cit., str. 1240.

[90] Jerzy Jaskiernia, op. cit.

[91] Kazimierz Czaplicki, op. cit., str. 116.

[92] Par. 17 rozpo rządzenia z 27 lipca 2011 r.

[93] Kazimierz Czaplicki, op. cit., str. 118.

[94] Por. np. postanowienie SN z 14 listopada 2007 r., III SW 17/07, Legalis.

[95] Uchwała SN z 24 czerwca 2003 r., III SW 53/03, Legalis.

[96] Por. postanowienie SN z 20 lipca 2010 r., III SW 85/10, OSNAPiUS 2011/3-4/52.

[97] Zob. informację o uprawnieniach wyborców niepełnosprawnych w związku z zarządzonymi wyborami do Parlamentu Europejskiego - informacja Państwowej Komisji Wyborczej z 20 stycznia 2014 r. ZPOW-432-2/14 - www.pkw.gov.pl.

[98] Więcej na temat zasad tworzenia obwodów głosowania za granicą zob. komentarz do art. 14 a k.w.

[99] Od 30 lipca 2011 r. obowiązuje ustawa z 27 maja 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks wyborczy oraz ustawy - przepisy wprowadzające ustawę - Kodeks wyborczy (Dz.U. nr 147, poz. 881), która umożliwia głosowanie korespondencyjne wyborcom niepełnosprawnym również na terenie kraju.

[100] Wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 9/11, OTK-A 2011 nr 6, poz. 61.

[101] Zob. postanowienie Sądu Najwyższego - z 21 lipca 2010 r., III SW 272/2010, OSNP 2011/3-4 poz. 64.

[102] Zob. uchwała Państwowej Komisji Wyborczej z 25 lutego 2013 r. w sprawie wytycznych dla obwodowych komisji wyborczych, dotyczących zadań i trybu przygotowania oraz przeprowadzenia głosowania w wyborach uzupełniających do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej (M.P. z 2013 r. poz. 189).

[103] Wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 9/11, OTK-A 2011, nr 6, poz. 61.

[104] Zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 3 listopada 2005 r., III SW 84/2005 OSNP 2006/7-8 poz. 132.

[105] Przepis wprowadzony ustawą z 27 maja 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks wyborczy oraz ustawy - Przepisy wprowadzające ustawę - Kodeks wyborczy (Dz.U. nr 147, poz.881).

[106] Zobacz również art. 106 k.w., art. 268-269 k.w., art. 311-312 k.w., a w wyborach samorządowych art. 438-439 k.w., art. 450 k.w., art. 459 k.w., art. 486-487.

[107] Wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 9/11, OTK-A 2011, nr 6, poz. 61,

zob. także komentarz do art. 39 k.w.

[108] Dz.U. nr 158, poz. 939.

[109] Bogusław Banaszak, Kodeks Wyborczy. Komentarz, str. 95.

[110] Por. Bogusław Banaszak, Kodeks wyborczy. Komentarz, str. 97.

[111] Więcej o roli mężów zaufania m.in. w stanowisku Państwowej Komisji Wyborczej z 1 sierpnia 2011 r. w sprawie uprawnień mężów zaufania w wyborach do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej (ZPOW-503-41/11) - www.pkw.gov.pl.