Nowelizacja prawa wyborczego

Za cztery dni odbędzie się pierwsza tura wyborów samorządowych. O fotel radnego w gminie zawalczy 119 028 kandydatów, a w miastach na prawach powiatu 14 455 osób. Z kolei o mandat w radach powiatów ubiega się 41 213 osób, a w sejmikach województw – 7075 osób. Na włodarzy natomiast startować będzie ok. 6600 osób. W sumie wybierzemy 1547 wójtów, 823 burmistrzów i 107 prezydentów. Tam, gdzie 21 października nie uda się ich wybrać, 4 listopada odbędzie się druga tura. Tyle statystyki przed decydującym starciem.

Najwyższy czas na zapoznanie się z dużą nowelizacją kodeksu wyborczego z 11 stycznia 2018 r., którą omawiamy od kilku miesięcy. W tym numerze publikujemy ostatnią część komentarza. Na początku wyjaśnione zostały przepisy dotyczące zasad rejestracji list kandydatów. Muszą one być poparte podpisami mieszkańców, ale nie ma konieczności, by w wykazie były nazwiska i imiona zgłaszanych pretendentów, tak jak do tej pory. Ustawodawca zapomniał jednak zmienić lub uchylić rozporządzenie prezesa Rady Ministrów z 30 sierpnia 2002 r. w sprawie wzoru wykazu osób popierających listę kandydatów do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw (Dz.U. nr 139, poz. 1168). Akt ten określa formularz wykazu – z rubryką, w której te dane należy wpisać. Rozporządzenie to cały czas obowiązuje.

Komentowana nowelizacja przewiduje więcej czasu na druk i rozplakatowanie na obszarze gminy obwieszczenia o zarejestrowanych listach kandydatów. Dotychczas musiało to nastąpić najpóźniej w 20. dniu przed wyborami. Obecnie termin ten upływa w 15. dniu przed wyborami. Zgodnie z kalendarzem wyborczym tegorocznej elekcji termin ten wypadał na 8 października.

Dużo kontrowersji wywołała zmiana podmiotu zarządzającego druk kart do głosowania. Niektórzy samorządowcy uznali, że nowela zwolniła ich z tego obowiązku. Ich wątpliwości zmusiły Państwową Komisję Wyborczą do zabrania głosu na ten temat. PKW stwierdziła, że nowelizacja prawa wyborczego nie oznacza, że ustawodawca nałożył na komisarza wyborczego lub na urzędnika wyborczego obowiązek zamówienia druku kart do głosowania, podpisania umowy z drukarnią itp. To nadal pozostaje w gestii samorządu.

W dalszej części komentarza szeroko omówiony został sposób podziału mandatów w każdym okręgu wyborczym pomiędzy listy kandydatów w wyborach do rady w gminie liczącej powyżej 20 tys. mieszkańców, rady powiatu i sejmiku województwa. Ważną nowością jest wyraźne wyartykułowanie zakazu jednoczesnego kandydowania na wójta oraz do rady powiatu i do sejmiku województwa. Przed nowelizacją takie ograniczenie nie było uregulowane.

Na końcu komentarza opisane zostały przepisy karne. Ważną zmianą jest zniesienie karalności pełnomocnika wyborczego za nieusunięcie plakatów i haseł agitacyjnych po upływie miesiąca od wyborów, jeżeli materiały te były za zgodą właściciela umieszczone na terenie prywatnym. Nowelizacja wprowadza natomiast karę grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do dwóch lat za posiadanie lub przyjmowanie poza lokalem wyborczym karty do głosowania oraz jej wynoszenie poza to pomieszczenie przez osoby do tego nieuprawnione. ©℗

TYDZIEŃ Z KOMENTARZAMI – baza publikacji

Dotychczas w tygodniku Samorząd i Administracja komentowaliśmy ustawy:

• z 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych

• z 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej

• z 22 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych

• z 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach

• z 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy

• z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (chodzi o program 500+)

• z 10 czerwca 2016 r. o zmianie ustawy o działalności leczniczej oraz niektórych innych ustaw

• z 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej

• z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji

• z 14 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki oraz ustawy o zmianie ustawy o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej.

Przeoczyłeś tygodnik? Znajdziesz go w wydaniach DGP na www.edgp.gazetaprawna.pl

Wykaz skrótów

• i.z.l.k.r.p. ‒ informacja PKW z 13 sierpnia 2018 r. o zasadach i sposobie zgłaszania list kandydatów na radnych w wyborach do rad powiatów zarządzonych na dzień 21 października 2018 r., znak: ZPOW-611-4/18

• JST – jednostka (lub jednostki) samorządu terytorialnego

• k.k. – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 2204 ze zm.)

• konstytucja – ustawa z 2 kwietnia 1997 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. nr 78, poz. 483 ze zm.)

• k.p.s.w. – ustawa z 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 475 ze zm.)

• k.w. – ustawa z 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 754 ze zm.)

• k.wykr. – ustawa z 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 618 ze zm.)

• PKW – Państwowa Komisja Wyborcza

• p.r.d. – ustawa z 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1260)

• p.z.p. – ustawa z 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1579)

• RODO – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (Dz.Urz. UE z 2016 r. L 119, s. 1)

• r.s.p.p. – rozporządzenie ministra infrastruktury z 23 listopada 2004 r. w sprawie przepisów porządkowych obowiązujących na obszarze kolejowym, w pociągach i innych pojazdach kolejowych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 50)

• TK ‒ Trybunał Konstytucyjny

• uchwała PKW z 24 września 2018 r. – uchwała PKW z 24 września 2018 r. w sprawie wytycznych dla terytorialnych komisji wyborczych dotyczących ustalania wyników głosowania i wyników wyborów do organów jednostek samorządu terytorialnego zarządzonych na dzień 21 października 2018 r.

• u.p.p. – ustawa z 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1914)

• u.s.g. – ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 994 ze zm.)

• u.z.u.o.p. – ustawa z 11 stycznia 2018 r. o zmianie niektórych ustaw w celu zwiększenia udziału obywateli w procesie wybierania, funkcjonowania i kontrolowania niektórych organów publicznych (Dz.U. poz. 130)

• wytyczne PKW z 3 września 2018 r. – wytyczne, stanowiące załącznik do uchwały PKW z 3 września 2018 r. w sprawie wytycznych dla terytorialnych komisji wyborczych dotyczących wykonywania zadań do dnia głosowania w wyborach organów jednostek samorządu terytorialnego zarządzonych na dzień 21 października 2018 r.

• wytyczne PKW z 24 września 2018 r. – wytyczne, stanowiące załącznik do uchwały PKW z 24 września 2018 r. w sprawie wytycznych i wyjaśnień dotyczących druku i przechowywania kart do głosowania oraz trybu ich przekazania obwodowym komisjom wyborczym ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie w wyborach do rad gmin, rad powiatów, sejmików województw i rad dzielnic m.st. Warszawy oraz w wyborach wójtów, burmistrzów i prezydentów miast zarządzonych na dzień 21 października 2018 r.

dr Magdalena Nizołek

radca prawny

Leszek Jaworski

prawnik specjalizujący się w prawie administracyjnym

UWAGA! Przepisy obowiązujące od 31 stycznia 2018 r. zaznaczono kursywą, a te, które zaczną obowiązywać od 1 stycznia 2019 r., podkreślono.

Art. 5.

W ustawie z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (Dz.U. z 2017 r. poz. 15 i 1089 oraz z 2018 r. poz. 4) wprowadza się następujące zmiany:

[Poparcie w formie podpisu]

113) w art. 427:

a) § 1 otrzymuje brzmienie:

„§ 1. Każda zgłaszana lista kandydatów powinna być poparta podpisami:

1) w gminie liczącej do 20 000 mieszkańców ‒ co najmniej 25 wyborców;

2) w gminie liczącej powyżej 20 000 mieszkańców ‒ co najmniej 150 wyborców.”,

b) § 4 otrzymuje brzmienie:

„§ 4. Wykaz podpisów musi zawierać na każdej stronie nazwę komitetu wyborczego zgłaszającego listę, numer okręgu wyborczego, w którym lista jest zgłaszana, oraz adnotację:

„Udzielam poparcia liście kandydatów zgłaszanej przez ....... (nazwa komitetu wyborczego) w okręgu wyborczym nr ........ (numer okręgu) w wyborach do Rady ................ (nazwa rady) zarządzonych na .......................(dzień, miesiąc, rok).”.”.

komentarz

• Zmiana par. 1 ma jedynie charakter dostosowujący do nowego systemu wyborczego1. Nadal k.w. pod względem poparcia list kandydatów podpisami wyborców nie różnicuje komitetów wyborczych i od każdego z nich żąda jednakowej liczby podpisów. Obecnie każda z list poparcia powinna zawierać wykaz z podpisami co najmniej 25 wyborców w gminie liczącej do 20 tys. mieszkańców i 150 wyborców, gdy lista dotyczy zgłoszenia w gminie mającej większą liczbę mieszkańców.
• W par. 4 w treści wykazu podpisów (na każdej stronie) usunięto obowiązek umieszczania nazwisk i imion zgłaszanych kandydatów. Oznacza to, że nie będzie obowiązywała dotychczasowa zasada, że lista kandydatów na radnych zgłaszana do rejestracji może zawierać te nazwiska kandydatów na radnych, które były umieszczone w wykazach podpisów popierających listę kandydatów2. Wskazać jednocześnie należy, że w nadal obowiązującym rozporządzeniu prezesa Rady Ministrów z 30 sierpnia 2002 r. w sprawie wzoru wykazu osób popierających listę kandydatów do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw (Dz.U. nr 139, poz. 1168) w treści formularza znajduje się rubryka, w której należy wpisać imiona i nazwisko kandydata.
• Wyborca może udzielić poparcia dowolnej liczbie list kandydatów. Wycofanie go nie rodzi skutków prawnych (art. 427 par. 2 k.w.). Udzielając poparcia, składa podpis obok czytelnie wpisanego swojego nazwiska i imienia, adresu zamieszkania oraz numeru ewidencyjnego PESEL (art. 427 par. 3 k.w.).
• Wyborcy, którzy udzielają poparcia, nie muszą stale zamieszkiwać na obszarze okręgu wyborczego, w którym zgłaszana jest lista kandydatów na radnych, lecz muszą stale zamieszkiwać na obszarze działania danej rady (sejmiku województwa). Przy czym przez wyborcę udzielającego poparcia liście kandydatów na radnych do danej rady gminy należy rozumieć każdego obywatela polskiego, jak również obywatela Unii Europejskiej, który najpóźniej w dniu wyborów kończy 18 lat i stale zamieszkuje na obszarze działania tej gminy3.
• Na każdej karcie wykazu z podpisami musi się znajdować część wstępna. Wykaz może być natomiast sporządzony dwustronnie, przy czym pierwsza strona powinna spełniać wskazane wyżej wymogi, druga zaś może być kontynuacją rubryk tabeli, przy zachowaniu kolejności numeracji w rubryce „Lp.”. Wykaz nie może być przedstawiony w formie kopii. Nie może także składać się z części doklejanych. Adres zamieszkania powinien obejmować nazwę miejscowości, nazwę ulicy, numer domu, numer mieszkania. W miejscowościach, w których nie ma ulic, adres powinien zawierać nazwę miejscowości i numer posesji. Podawanie kodu pocztowego nie jest konieczne. Ale już numeru lokalu tak, jeśli wyborca mieszka w budynku wielorodzinnym. Brak danych lub niepełne określenie adresu zamieszkania spowoduje uznanie poparcia za złożone wadliwie. Uznaje się za prawidłowo udzielone poparcie, gdy zamiast wskazania pełnego brzmienia nazwy miejscowości w rubryce „Adres zamieszkania” popierający posłuży się powszechnie używanym i jednoznacznie rozumianym skrótem tej nazwy, jeżeli inne dane dotyczące adresu zamieszkania (nazwa ulicy, numer domu, numer lokalu) zostały podane zgodnie z wymaganiami. Za prawidłowo udzielone poparcie uznaje się również takie, w którym zamiast dokładnego podania adresu zamieszkania – w rubryce na to przeznaczonej – postawiono znak odnośnika do adresu wskazanego w pozycji bezpośrednio wyżej umieszczonej w wykazie podpisów, pod warunkiem że osoby umieszczone w tych pozycjach zamieszkują pod tym samym adresem. Zbiorcze ustalenia dotyczące weryfikacji wykazu podpisów komisja podaje w protokole wewnętrznym. Zawiera on ogólną liczbę wyborców, którzy złożyli podpisy, liczbę podpisów złożonych wadliwie z podziałem według rodzaju wad i liczbę wyborców, którzy prawidłowo udzielili poparcia zgłoszeniu listy (pkt II.6.2g wytycznych PKW z 3 września 2018 r.).
• Urząd Ochrony Danych Osobowych wyjaśnił, kto jest odpowiedzialny za przetwarzanie informacji znajdujących się na listach poparcia kandydatów w trakcie kampanii wyborczej. Jak wskazał, na etapie zbierania podpisów pod listami poparcia kandydatów administratorami danych są poszczególne komitety wyborcze, a po ich przekazaniu – komisje wyborcze. Administrator ma różne obowiązki związane z ich przetwarzaniem. Odnoszą się one zarówno do tych danych, które dotyczą osób udzielających poparcia komitetowi wyborczemu, jak i do informacji o kandydatach startujących w wyborach. Administrator powinien zapewnić przestrzeganie zasad przetwarzania danych osobowych, o których mowa w art. 5 RODO. Szczególną uwagę należy zwrócić na zasadę integralności i poufności. Zgodnie z nią dane powinny być przetwarzane w sposób zapewniający ich odpowiednie bezpieczeństwo, w tym ochronę przed niedozwolonym lub niezgodnym z prawem przetwarzaniem oraz przypadkową utratą, zniszczeniem lub uszkodzeniem, za pomocą odpowiednich środków technicznych lub organizacyjnych. Ponadto administrator powinien spełnić obowiązek informacyjny wobec osoby, której dane dotyczą (art. 13 i 14 RODO), a także respektować jej prawa, np. dostępu do danych czy do ich sprostowania4.
• Zobacz komentarz do art. 426 k.w. (art. 5 pkt 112 u.z.u.o.p.).

[Zgłoszenie listy do komisji]

114) w art. 428 § 1 otrzymuje brzmienie:

„§ 1. Listy kandydatów, odrębnie dla każdego okręgu wyborczego, zgłasza się do gminnej komisji wyborczej najpóźniej w 35 dniu przed dniem wyborów do godziny 2400, wraz z wykazem podpisów.”.

komentarz

• Komentowana nowelizacja k.w. wyznaczyła więcej czasu na zgłoszenie do gminnej komisji wyborczej listy kandydatów. Dotychczas musiało to nastąpić najpóźniej w 40. dniu przed wyborami. Obecnie termin ten upływa w 35. dniu przed wyborami. Zgodnie z kalendarzem tegorocznych wyborów termin ten wypadał na 16 września (niedziela) do 24.00. Jednak w związku z art. 9 par. 2 k.w. został wydłużony o dzień, do 17 września do 24.00.
• Zgłoszenia listy dokonuje pełnomocnik wyborczy komitetu wyborczego lub upoważniona przez niego osoba. Do zgłoszenia załącza się dokument, wydany przez komitet wyborczy, stwierdzający ustanowienie pełnomocnika wyborczego, z podaniem jego nazwiska i imienia oraz dokładnego adresu zamieszkania i numeru ewidencyjnego PESEL (art. 428 par. 2 k.w.). Jeżeli zgłoszenia dokonuje osoba upoważniona przez pełnomocnika wyborczego, to załącza się również jej upoważnienie do tej czynności (art. 428 par. 3 k.w.). Po tej procedurze uzupełnienie listy nie jest możliwe. Niedopuszczalna jest również zamiana kandydatów czy ich kolejności (art. 428 par. 4 k.w.).

[Wezwanie do usunięcia stwierdzonych wad]

115) w art. 431:

a) w § 1 zdanie pierwsze otrzymuje brzmienie:

„Jeżeli gminna komisja wyborcza stwierdzi inne wady zgłoszenia aniżeli te, o których mowa w art. 430, wówczas wzywa osobę zgłaszającą listę do ich usunięcia w terminie 2 dni.”,

b) w § 2 zdanie pierwsze otrzymuje brzmienie:

„Jeżeli wada zgłoszenia polega na niespełnieniu wymogu, o którym mowa w art. 425 § 3, komisja wzywa pełnomocnika do jej usunięcia w terminie 2 dni; przepisu art. 428 § 4 nie stosuje się.”.

komentarz

• Nowelizacja k.w. skróciła termin na usunięcie wad zgłoszenia listy z 3 do 2 dni.
• Wymóg, o którym mowa w art. 425 par. 3 k.w., dotyczy parytetu płci. Jeżeli wada zgłoszenia polega na jego niespełnieniu, to komisja wzywa pełnomocnika do jej usunięcia w terminie 2 dni. Wówczas możliwe jest uzupełnienie listy o nazwiska kandydatów lub zmiana kandydatów albo ich kolejności na liście. Uzupełnienie braków w terminie skutkuje zarejestrowaniem listy w nowym brzmieniu (z uwzględnieniem zmian). Nieuzupełnienie skutkuje wydaniem postanowienia o odmowie rejestracji listy5.
• Inne wady mogą polegać np. na:

1) stwierdzeniu, że nazwa lub skrót nazwy komitetu wyborczego podane w zgłoszeniu różnią się od nazwy lub skrótu nazwy wynikających z postanowienia właściwego organu wyborczego o przyjęciu zawiadomienia o utworzeniu komitetu wyborczego,

2) braku lub niepełnych danych w oświadczeniu o zgodzie na kandydowanie,

3) braku lub niepełnych danych w oświadczeniach lustracyjnych kandydatów lub w informacjach o uprzednim złożeniu oświadczenia; chodzi np. o złożenie nieprawidłowego lub nieprawidłowo wypełnionego oświadczenia lustracyjnego, a także o samo jego złożenie w przypadku, gdy kandydat już to wcześniej to zrobił (w związku z pełnieniem innej funkcji lub kandydowaniem w innych wyborach).

Jeżeli wskazane wady nie zostaną usunięte w wyznaczonym terminie, to komisja odmawia rejestracji zgłoszenia w całości lub co do poszczególnych kandydatów. W tym drugim przypadku zgłoszenie rejestruje się w zakresie nieobjętym odmową, o ile liczba kandydatów nieobjętych odmową nie jest niższa niż minimalna wymagana liczba kandydatów na liście. Uchwałę w tej sprawie, wraz z uzasadnieniem, doręcza się zgłaszającemu i przesyła komisarzowi wyborczemu. W uchwale powinno się znaleźć pouczenie o przysługującym osobie zgłaszającej listę prawie wniesienia odwołania do komisarza wyborczego w terminie 2 dni od daty jej doręczenia (pkt II.12 wytycznych PKW z 3 września 2018 r.).

[Tryb zaskarżenia uchwały gminnej komisji wyborczej o odmowie zgłoszenia lub rejestracji listy]

116) art. 432 otrzymuje brzmienie:

„Art. 432. § 1. Uchwały gminnej komisji wyborczej, o których mowa w art. 430 oraz art. 431, wraz z uzasadnieniem doręcza się niezwłocznie osobie zgłaszającej listę. Od uchwały osobie zgłaszającej listę przysługuje prawo wniesienia odwołania do komisarza wyborczego w terminie 2 dni od daty jej doręczenia, który rozpatruje odwołanie w terminie 2 dni i wydaje postanowienie w sprawie odwołania.

§ 2. Na postanowienie komisarza wyborczego uznające odwołanie za nieuzasadnione osobie zgłaszającej listę przysługuje prawo wniesienia skargi do Państwowej Komisji Wyborczej w terminie 2 dni od daty doręczenia postanowienia komisarza wyborczego. Państwowa Komisja Wyborcza rozpatruje skargę i wydaje postanowienie w terminie 2 dni. Od postanowienia Państwowej Komisji Wyborczej nie przysługuje środek prawny.”.

komentarz

• Z 3 do 2 dni został skrócony także termin na wniesienie odwołania do na uchwałę gminnej komisji wyborczej. Komisarz wyborczy zamiast dotychczasowych 3 dni będzie miał 2 dni na rozpatrzenie odwołania i wydanie postanowienia. Konsekwentnie skrócono też w par. 2 termin na wniesienie odwołania do PKW. Komentowana nowelizacja pozostawiła dotychczasowe rozwiązanie polegające na tym, że od postanowienia PKW nie przysługuje środek prawny. W literaturze formułowano pogląd, że brak możliwości zaskarżenia rozstrzygnięcia PKW stanowi ograniczenie prawa do sądu6.

[Obwieszczenie o zarejestrowanych listach kandydatów]

117) w art. 435 w § 2 zdanie pierwsze otrzymuje brzmienie:

„Obwieszczenie, o którym mowa w § 1, przekazuje się wójtowi, który zapewnia jego druk i rozplakatowanie na obszarze gminy najpóźniej w 15 dniu przed dniem wyborów.”.

komentarz

• Zmiana w par. 2 art. 435 k.w. przewiduje więcej czasu na druk i rozplakatowanie na obszarze gminy obwieszczenia o zarejestrowanych listach kandydatów. Dotychczas musiało to nastąpić najpóźniej w 20. dniu przed wyborami. Obecnie termin ten upływa w 15. dniu przed wyborami. Zgodnie z kalendarzem wyborczym tegorocznych wyborów termin ten wypadał 6 października (sobota). Jednak w związku z art. 9 par. 2 k.w. został wydłużony do 8 października.
• Po zarejestrowaniu wszystkich list kandydatów właściwa terytorialna komisja wyborcza sporządza obwieszczenie o zarejestrowanych listach kandydatów do danej rady, według okręgów wyborczych, umieszczając je w kolejności przyznanych im numerów. Dotyczy to także wyborów do rad w gminach liczących do 20 tys. mieszkańców. W obwieszczeniu podaje się numery list, skróty nazw komitetów wyborczych, nazwiska i imiona kandydatów (w kolejności jak na zarejestrowanej liście), ich wiek (liczba lat ukończonych przez kandydata w dniu wyborów) i miejsce zamieszkania (miejscowość, nie adres). Przy nazwiskach umieszcza się nazwę lub skrót nazwy partii politycznej lub organizacji popierającej danego kandydata oraz treść części A oświadczeń lustracyjnych kandydatów, stwierdzających fakt ich pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi. Treść oświadczeń lustracyjnych kandydatów, którzy złożyli informację o uprzednim złożeniu oświadczenia, komisja ustala w oddziałowym biurze lustracyjnym Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu właściwym ze względu na miejsce zamieszkania kandydata. Zapytania do oddziałowego biura lustracyjnego należy przesyłać e-mailem lub faksem. Zapytanie powinno zawierać:

1) dokładny adres komisji wyborczej, numer telefonu i numer faksu lub adres e-mail,

2) nazwisko i imię przewodniczącego komisji,

3) nazwisko, imię oraz numer PESEL kandydata, którego zapytanie dotyczy.

Zapytania do oddziałowego biura lustracyjnego kieruje się wyłącznie w przypadku, gdy kandydat złożył informację o uprzednim złożeniu (po 13 września 2007 r.) oświadczenia lustracyjnego (pkt IV.1 i 2 wytycznych PKW z 3 września 2018 r.).

• W przypadku gdy obwieszczenie składa się z kilku arkuszy (w szczególności w dużych JST), dopuszczalne jest wywieszenie na obszarze danego okręgu wyborczego wyciągu z obwieszczenia obejmującego dane dotyczące tego okręgu (pkt IV.3 i 4 wytycznych PKW z 3 września 2018 r.)

[Skreślenie z listy kandydatów]

118) w art. 436 § 2 i 2a otrzymują brzmienie:

„§ 2. Jeżeli w wyborach do rady w gminie liczącej powyżej 20 000 mieszkańców, skreślenie nazwiska kandydata nastąpiło wskutek jego śmierci i powoduje, że w okręgu wyborczym liczba kandydatów jest równa liczbie radnych wybieranych w tym okręgu lub mniejsza od niej, komisja informuje właściwego pełnomocnika wyborczego o możliwości zgłoszenia nowego kandydata. Uzupełnienia listy dokonuje się najpóźniej w 10 dniu przed dniem wyborów; w takim przypadku przepisu art. 427 § 1 nie stosuje się.

§ 2a. Jeżeli w wyborach do rady w gminie liczącej do 20 000 mieszkańców skreślenie nazwiska kandydata nastąpiło wskutek jego śmierci, komisja zawiadamia osobę zgłaszającą kandydata o możliwości zgłoszenia nowego kandydata. Zgłoszenia dokonuje się najpóźniej w 10 dniu przed dniem wyborów; w takim przypadku przepisu art. 427 § 1 nie stosuje się.”.

komentarz

• Zmiany mają jedynie charakter dostosowujący do nowego systemu wyborczego7. Uzupełnienie listy w tym trybie w tegorocznych wyborach mogło nastąpić najpóźniej 11 października; nie wymagało zbierania podpisów wyborców popierających zgłoszonego kandydata.
• Komisja skreśla z zarejestrowanej listy kandydata, który:

1) zmarł;

2) utracił prawo wybieralności (tzn. nie zamieszkuje stale na obszarze danej JST i nie jest ujęty w rejestrze wyborców na obszarze tej jednostki, został pozbawiony praw publicznych prawomocnym orzeczeniem sądu lub Trybunału Stanu, ubezwłasnowolniony prawomocnym orzeczeniem sądu, został skazany prawomocnym wyrokiem sądu na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe, zostało wydane wobec niego prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające utratę prawa wybieralności z powodu złożenia nieprawdziwego oświadczenia lustracyjnego);

3) złożył nieprawdziwe oświadczenie o posiadaniu prawa wybieralności;

4) jest zgłoszony jako kandydat do więcej niż jednej rady (sejmiku), w więcej niż jednym okręgu lub na więcej niż jednej liście kandydatów; jeżeli terytorialna komisja wyborcza stwierdzi, że zgłoszony do niej (zarejestrowany przez nią) kandydat został zarejestrowany do dwóch lub więcej rad, w dwóch lub więcej okręgach lub na dwóch lub więcej listach, wówczas pozostaje on na tej liście, która została zgłoszona jako pierwsza, a z pozostałych jest skreślany; w przypadku stwierdzenia, że kandydat został zarejestrowany do dwóch lub więcej rad, należy skontaktować się z terytorialną komisją wyborczą (terytorialnymi komisjami wyborczymi), która go zarejestrowała, i ustalić, do której komisji zgłoszenie zostało złożone jako pierwsze;

5) złożył na piśmie oświadczenie o wycofaniu zgody na kandydowanie; jednak jeśli oświadczenie takie zostało złożone później niż 14. dnia przed dniem wyborów, to choć został on skreślony z listy, nie pociągnęło to za sobą konieczności unieważnienia rejestracji listy, w przypadku gdy liczba kandydatów spadła poniżej ustawowego minimum ‒ chyba że na liście nie pozostaje nazwisko żadnego kandydata (pkt V.1 wytycznych PKW z 3 września 2018 r.).

• O skreśleniu kandydata z listy komisja zawiadamia niezwłocznie osobę zgłaszającą listę. Jeżeli w wyborach do rady gminy liczącej do 20 tys. mieszkańców skreślenie kandydata nastąpiło z powodu jego śmierci, to gminna komisja wyborcza informuje zgłaszającego o możliwości wystawienia nowego kandydata. A jeżeli w wyborach do rady JST innej niż gmina licząca do 20 tys. mieszkańców skreślenie kandydata nastąpiło z powodu jego śmierci i powoduje, że w okręgu wyborczym liczba kandydatów jest równa liczbie radnych wybieranych w tym okręgu lub mniejsza od niej, terytorialna komisja wyborcza informuje osobę zgłaszającą listę, że może zgłosić nowego kandydata. Skreślenie kandydata z innych przyczyn nie uprawnia do uzupełnienia listy (pkt V.1‒4 wytycznych PKW z 3 września 2018 r.).

[Drukowanie kart]

119) w art. 437 § 1 otrzymuje brzmienie:

„§ 1. Komisarz wyborczy po zarejestrowaniu przez gminną komisję wyborczą list kandydatów zarządza wydrukowanie, odrębnie dla każdego okręgu wyborczego, kart do głosowania i zapewnia ich przekazanie obwodowym komisjom wyborczym ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie w trybie określonym przez Państwową Komisję Wyborczą. Wykonanie kart do głosowania oraz ich dostarczenie obwodowym komisjom wyborczym ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie zapewniają właściwi urzędnicy wyborczy.”.

komentarz

• W porównaniu do dotychczasowego brzmienia tego przepisu zmienił się podmiot, który zarządza wydrukowanie kart do głosowania. Dotychczas była to gminna komisja wyborcza. Obecnie jest to komisarz wyborczy.
• W literaturze wskazuje się, że do tego obowiązku należy podejść z nadzwyczajną starannością, gdyż od prawidłowego ustalenia karty wyborczej i jej wydrukowania zależy bardzo często ważność wyborów8.
• Do zadań marszałków województw, starostów, wójtów (burmistrzów, prezydentów miast) należy:

‒ zamówienie druku kart;

‒ zabezpieczenie kart do głosowania w procesie druku oraz zapewnienie ich zapakowania według okręgów wyborczych i obwodów głosowania;

‒ ustalenie terminów i sposobu odbioru kart z drukarni;

‒ przygotowanie paczek z kartami dla poszczególnych obwodowych komisji wyborczych oraz miejsca ich przechowywania do czasu dostarczenia obwodowym komisjom wyborczym9.

• Zmiana podmiotu, który zarządza wydrukowanie kart, nie oznacza, że wyżej wymienione organy zostały zwolnione ze swoich obowiązków. Zwracał na to uwagę przewodniczący PKW w piśmie z 13 sierpnia 2018 r. do marszałka województwa pomorskiego. Według PKW nowelizacja k.w. nie oznacza, że ustawodawca nałożył na komisarza wyborczego lub na urzędnika wyborczego obowiązek zamówienia druku kart do głosowania, podpisania umowy z drukarnią itp., w celu zorganizowania wyborów na obszarze województwa. Ustawa nie daje im zresztą do tego żadnych narzędzi, podobnie jak w poprzednim stanie prawnym nie dawała wojewódzkiej komisji wyborczej. Wówczas również wykonanie tych zadań należało do obowiązków marszałka województwa – realizującego zadanie obsługi terytorialnej komisji wyborczej, a także wykonującego zadania związane z organizacją i przeprowadzeniem wyborów na obszarze województwa. PKW wyjaśniła, jak należy ten zapis rozumieć. Otóż urzędnik wyborczy ma doprowadzić do tego, że zadanie to będzie prawidłowo wykonane. „Druk kart i ich dostarczenie obwodowym komisjom wyborczym na obszarze województwa jest natomiast niewątpliwie, w związku z niewskazaniem wprost w k.w. podmiotu je wykonującego, zadaniem, które musi być wykonane przez podmiot zobowiązany do wykonania zadań związanych z organizacją i przeprowadzeniem wyborów na obszarze województwa, czyli marszałka województwa” – poinformowała PKW. Ponadto wyjaśniła, że do marszałka województwa należą wyłącznie czynności wykonawcze, realizowane jako wykonywanie obowiązku zapisanego przez ustawodawcę w art. 156 par. 1 k.w. Czynności merytoryczne w zakresie realizacji zadania polegającego na przygotowaniu kart do głosowania należą do organów wyborczych10.
• Karty do głosowania są drukami o strategicznym znaczeniu dla bezpieczeństwa państwa, do zamówień dotyczących ich wytwarzania i dystrybucji nie stosuje się p.z.p. (dopuszcza się wykonanie kart w systemie tak zwanej małej poligrafii). Wykonuje się je zgodnie z wzorami określonymi uchwałą PKW z 27 sierpnia 2018 r. w sprawie wzorów kart do głosowania oraz nakładek na karty do głosowania sporządzonych w alfabecie Braille’a w wyborach do rad gmin, rad powiatów, sejmików województw i rad dzielnic m.st. Warszawy oraz w wyborach wójtów, burmistrzów i prezydentów miast (pkt 3 i 4 wytycznych PKW z 24 września 2018 r.).
• Karty do głosowania marszałek województwa i starosta przekazują obwodowym komisjom wyborczym ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie za pośrednictwem właściwego wójta (burmistrza i prezydenta miasta). Przekazywane im są bezpośrednio z drukarni, w której marszałek województwa lub starosta zlecił druk. Nadzór nad prawidłowym wykonaniem i dostarczeniem obwodowym komisjom wyborczym ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie kart do głosowania sprawuje właściwy komisarz wyborczy. Prawidłowe wykonanie tych zadań wymaga współdziałania wszystkich wymienionych organów odpowiedzialnych za prawidłowy druk, przechowywanie i dostarczenie omawianych dokumentów obwodowym komisjom wyborczym ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie (pkt 6, 7 i 8 wytycznych PKW z 24 września 2018 r.).
• Karty do głosowania przeznaczone do sporządzenia pakietów wyborczych stosowanych w głosowaniu korespondencyjnym – zgodnie z kalendarzem tegorocznych wyborów – musiały być wykonane i przekazane do urzędów gmin najpóźniej na 12 dni przed dniem wyborów, tj. do 9 października 2018 r. Pozostała część nakładu kart do głosowania powinna być wykonana i przekazana do urzędów gmin nie później niż na 3 dni przed dniem wyborów, tj. do 18 października 2018 r. Karty te nie mogą się ani treścią, ani w żaden inny sposób różnić od tych przeznaczonych do sporządzenia pakietów wyborczych. Stosownie do przepisów k.w. karty do głosowania opatruje się pieczęcią właściwej terytorialnej komisji wyborczej. Czynność ta powinna być dokonana w procesie druku z matrycy wykonanej z odcisku pieczęci właściwej komisji (pkt 12, 13 i 16 wytycznych PKW z 24 września 2018 r.).

Przechowywanie i przekazanie

• Karty potrzebne do wyboru danej rady powinny zostać zapakowane według obwodów głosowania i odpowiadających im okręgów wyborczych oraz właściwie oznakowane (z podaniem nazwy rady gminy, rady powiatu, sejmiku województwa, numeru okręgu wyborczego i nr obwodu głosowania). Karty potrzebne do głosowania na wójta (burmistrza, prezydenta miasta) powinny być pakowane według obwodów głosowania z podaniem nazwy gminy/miasta (pkt 31 wytycznych PKW z 24 września 2018 r.).
• Paczki z kartami do głosowania powinny być przykładowo oznakowane w sposób następujący:

„KARTY DO GŁOSOWANIA Wybory do Rady Gminy Obwód głosowania nr ... Okręg wyborczy nr ... Liczba kart do głosowania ...

KARTY DO GŁOSOWANIA Wybory Wójta Gminy ... Obwód głosowania nr ... Liczba kart do głosowania ...”.

Analogicznie oznakowane powinny być paczki z kartami do wyboru rady dzielnicy m.st. Warszawy, rady powiatu i sejmiku województwa (pkt 32 i 33 wytycznych PKW z 24 września 2018 r.).

• Wydrukowane i przygotowane do przekazania karty do głosowania należy przechowywać w warunkach pełnego zabezpieczenia przed uszkodzeniem, zniszczeniem lub ich utratą. Za należyte zabezpieczenie odpowiada włodarz, zaś nadzór nad nim sprawuje komisarz wyborczy – za pośrednictwem urzędnika wyborczego. Zaleca się, by karty do głosowania były przechowywane w odrębnym, specjalnie do tego celu wydzielonym pomieszczeniu (pkt 34 i 35 wytycznych PKW z 24 września 2018 r.).
• Tryb przekazania kart do głosowania obwodowym komisjom wyborczym ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie określa komisarz wyborczy (art. 437 par. 1 i art. 484 k.w.). Zapakowane należy je dostarczyć do obwodów głosowania w przeddzień wyborów i doręczyć przedstawicielom obwodowych komisji wyborczych ds. przeprowadzenia głosowania. Ustalając tryb dostarczenia kart, komisarz wyborczy może ustalić na to inny termin, w zależności od lokalnych warunków i możliwości zapewnienia ich bezpiecznego przechowywania. Należy dążyć do tego, by karty każdego rodzaju były dostarczone obwodowej komisji wyborczej ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie jednocześnie (pkt 36 i 37 wytycznych PKW z 24 września 2018 r.).
• Przekazanie kart do głosowania powinno nastąpić w formie protokolarnej. Przyjmują je członkowie obwodowej komisji wyborczej ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie w obecności co najmniej jednej drugiej jej składu; wśród nich musi być przewodniczący lub jego zastępca. Protokół potwierdzający przyjęcie kart, ze wskazaniem ich rodzajów i liczby, należy sporządzić w dwóch egzemplarzach: jeden dla obwodowej komisji wyborczej ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie, drugi dla osoby dostarczającej.
• Rezerwowe karty do głosowania należy przechowywać w urzędach miast lub gmin, co umożliwi ich sprawne dostarczenie do obwodów w miarę występujących potrzeb. Należy zapewnić środek transportu do dowiezienia kart do obwodu głosowania stosownie do dyspozycji terytorialnej komisji wyborczej. Wydanie rezerwy kart do głosowania obwodowym komisjom wyborczym ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie może nastąpić wyłącznie protokolarnie i na polecenie właściwej terytorialnej komisji wyborczej (pkt 41 i 42 wytycznych PKW z 24 września 2018 r.).

Dodatkowy druk

• W razie zmiany lub unieważnienia rejestracji listy kandydatów albo skreślenia kandydata na wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwy komisarz wyborczy, współdziałając z terytorialną komisją wyborczą, zarządza – jeżeli jest to możliwe – wydrukowanie kart do głosowania, ustalając ich nową treść, oraz poleca i nadzoruje protokolarne zniszczenie poprzedniego nakładu. Jeżeli wydrukowanie nowych kart nie jest możliwe, to terytorialna komisja wyborcza jest obowiązana sporządzić informację o nowej prawidłowej treści karty do głosowania:

1) w przypadku skreślenia kandydata z listy kandydatów – przez odwzorowanie karty z wykreślonym nazwiskiem kandydata i adnotacją „skreślenie z zarejestrowanej listy”, ale z utrzymaną bez zmian numeracją pozostałych kandydatów;

2) w przypadku unieważnienia rejestracji listy kandydatów – przez odwzorowanie karty z przekreśloną w formie „X” listą i adnotacją przy liście „unieważnienie rejestracji listy”;

3) w przypadku skreślenia kandydata z listy kandydatów i unieważnienia z tej przyczyny rejestracji listy – przez odwzorowanie karty w sposób opisany w pkt 2.

Informacja ta powinna być umieszczona w widocznym miejscu w lokalu wyborczym. Obwodowa komisja wyborcza ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie nie jest uprawniona do dokonywania skreśleń lub poprawek na kartach do głosowania. Konieczne jest zapewnienie dyżuru w zakładach drukujących karty w przeddzień wyborów i w dniu głosowania (pkt 43‒47 wytycznych PKW z 24 września 2018 r.).

II tura wyborów

• Jeżeli w pierwszym głosowaniu nie dokonano wyboru wójta (burmistrza, prezydenta miasta), to terytorialna komisja wyborcza ustali treść karty do głosowania w ponownym głosowaniu. Kontrola druku, sposób ich pakowania i dostarczenia obwodowym komisjom wyborczym ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie są analogiczne do trybu postępowania w związku z głosowaniem przeprowadzonym 21 października 2018 r. Druk i pakowanie kart do głosowania należy zakończyć do 31 października 2018 r. (pkt 48 i 51 wytycznych PKW z 24 września 2018 r.).

[Umieszczanie list na karcie]

120) w art. 438 § 1 otrzymuje brzmienie:

„§ 1. Na karcie do głosowania w okręgu wyborczym umieszcza się listy kandydatów zarejestrowane w danym okręgu według nadanych im numerów, wymieniając nazwiska i imiona kandydatów każdej z list w kolejności ich umieszczenia na liście, wraz ze skrótami nazw komitetów wyborczych oraz symbolami graficznymi komitetów wyborczych.”.

komentarz

• W porównaniu do dotychczasowej treści par. 1 art. 438 k.w. wskazano dodatkowy obligatoryjny element karty do głosowania, czyli symbol graficzny komitetów wyborczych. Element ten musi się znaleźć w karcie do głosowania – o ile dany komitet wyborczy go zgłosi. Nie jest to bowiem obowiązkowe11.
• Wzór karty do głosowania określiła PKW w uchwale z 27 sierpnia 2018 r. w sprawie wzorów kart do głosowania oraz nakładek na karty do głosowania sporządzonych w alfabecie Braille’a, w wyborach do rad gmin, rad powiatów, sejmików województw i rad dzielnic m.st. Warszawy oraz w wyborach wójtów, burmistrzów i prezydentów miast.
• Zgodnie z par. 2 art. 438 k.w. nazwisko i imię (imiona) kandydata jest poprzedzone z lewej strony kratką przeznaczoną na postawienie znaku „x” oznaczającego głos oddany na danego kandydata.

[Sposób głosowania w wyborach radnych w gminach do 20 tys. mieszkańców]

121) w art. 439 § 1 otrzymuje brzmienie:

„§ 1. W wyborach radnych w gminie liczącej do 20 000 mieszkańców wyborca głosuje na określonego kandydata, stawiając znak „x” w kratce z lewej strony obok nazwiska tego kandydata.”.

komentarz

• Zmiana treści par. 1 ma jedynie charakter dostosowujący do nowego systemu wyborczego12.
• Zgodnie z par. 2 art. 439 k.w. za nieważny uznaje się głos, jeżeli na karcie do głosowania postawiono znak „x” w kratce z lewej strony obok nazwiska więcej niż jednego kandydata lub nie postawiono znaku „x” w kratce z lewej strony obok nazwiska żadnego kandydata. Głos jest również nieważny, jeżeli znak „x” postawiono w kratce wyłącznie przy nazwisku kandydata w sytuacji określonej w art. 437 par. 2 k.w., tzn. gdy po wydrukowaniu kart do głosowania komisja skreśli z listy kandydatów nazwisko kandydata. Przypadki określone w art. 439 par. 2 k.w. uniemożliwiają rekonstrukcję woli wyborcy, który nie wskazał wyraźnie preferencji personalnej, gdyż albo udzielił poparcia więcej niż jednemu kandydatowi, albo nie udzielił poparcia żadnemu kandydatowi, albo wreszcie poparł osobę skreśloną z listy kandydatów i niebiorącą udziału w podziale mandatów. Wskazać należy, że k.w. nie przyznaje wyborcy możliwości wstrzymania się od głosu lub głosowania przeciwko kandydatom w wyborach samorządowych13.

[Sposób głosowania w wyborach radnych w gminach powyżej 20 tys. mieszkańców]

122) w art. 440 § 1 otrzymuje brzmienie:

„§ 1. W wyborach radnych w gminie liczącej powyżej 20 000 mieszkańców wyborca głosuje tylko na jedną listę kandydatów, stawiając znak „x” w kratce z lewej strony obok nazwiska jednego z kandydatów z tej listy, przez co wskazuje jego pierwszeństwo do uzyskania mandatu.”.

komentarz

• Porównanie zmian brzmienia art. 440 k.w. przedstawia tabela 1.
• Zmiany mają jedynie charakter dostosowujący do nowego systemu wyborczego14.
• W wyborach radnych w gminie liczącej powyżej 20 tys. mieszkańców stosuje się zasadę proporcjonalności, której istotą jest dokonywanie rozdziału mandatów w okręgu wyborczym proporcjonalnie do odsetka głosów uzyskanych przez poszczególne komitety wyborcze. Zasada ta jest stosowana w wielomandatowych okręgach wyborczych, w których występuje konkurencja list wyborczych. W gminie liczącej powyżej 20 000 mieszkańców głosuje się tylko (wyłącznie) na jedną listę kandydatów przez postawienie znaku „x” w kratce z lewej strony obok nazwiska jednego z kandydatów tej listy, przez co wskazuje się jego pierwszeństwo do uzyskania mandatu15.

Tabela 1. Porównanie zmian brzmienia art. 440 k.w. ©℗

Tak było (do 30 stycznia 2018 r.)	Tak jest (od 31 stycznia 2018 r.)
Par. 1. W wyborach radnych w mieście na prawach powiatu wyborca głosuje tylko na jedną listę kandydatów, stawiając znak „x” w kratce z lewej strony obok nazwiska jednego z kandydatów z tej listy, przez co wskazuje jego pierwszeństwo do uzyskania mandatu.	Par. 1. W wyborach radnych w gminie liczącej powyżej 20 000 mieszkańców wyborca głosuje tylko na jedną listę kandydatów, stawiając znak „x” w kratce z lewej strony obok nazwiska jednego z kandydatów z tej listy, przez co wskazuje jego pierwszeństwo do uzyskania mandatu.
Par. 2. Za nieważny uznaje się głos, jeżeli na karcie do głosowania postawiono znak „x” w kratce z lewej strony obok nazwisk dwóch lub większej liczby kandydatów z różnych list lub nie postawiono tego znaku w kratce z lewej strony obok nazwiska żadnego kandydata z którejkolwiek z list.	Bez zmian
Par. 3. Jeżeli znak „x” postawiono w kratce z lewej strony wyłącznie przy nazwisku kandydata z jednej tylko listy w sytuacji określonej w art. 437 par. 2, głos taki uznaje się za ważny i oddany na tę listę.	Bez zmian
Par. 4. Jeżeli znak „x” postawiono w kratce z lewej strony obok nazwisk dwóch lub większej liczby kandydatów, ale z tej samej listy, głos uznaje się za ważny i oddany na wskazaną listę z przyznaniem pierwszeństwa do uzyskania mandatu temu kandydatowi, przy którego nazwisku znak „x” jest umieszczony w pierwszej kolejności.	Bez zmian

[Zestawienie wyników głosowania w okręgu wyborczym]

123) w art. 442 w § 2 pkt 6 i 7 otrzymują brzmienie:

„6) głosów ważnie oddanych łącznie na wszystkie listy kandydatów, a w przypadku gmin liczących do 20 000 mieszkańców ‒ na wszystkich kandydatów;

7) głosów ważnie oddanych na każdą z list kandydatów ‒ w przypadku wyborów do rad w gminach liczących powyżej 20 000 mieszkańców;”.

komentarz

• Zmiany mają jedynie charakter dostosowujący do nowego systemu wyborczego. Dotyczą one treści zestawienia wyników głosowania w okręgu wyborczym. Zestawienie to sporządza gminna komisja wyborcza na urzędowym formularzu16. Musi ono zawierać wszystkie elementy określone w art. 442 par. 2 k.w. W przeciwnym wypadku nie może być podstawą dla gminnej komisji wyborczej do ustalenia wyniku wyborów radnych w okręgach wyborczych. Przeszkadzanie w sporządzaniu dokumentu, o którym mowa w art. 442, stanowi występek zagrożony sankcją określoną w art. 249 pkt 4 k.k.17

[Ustalanie wyników wyborów w gminie do 20 tys. mieszkańców]

124) w art. 443 § 1 otrzymuje brzmienie:

„§ 1. W wyborach do rady w gminie liczącej do 20 000 mieszkańców za wybranego w danym okręgu wyborczym uważa się tego kandydata, który otrzymał największą liczbę ważnie oddanych głosów.”.

komentarz

• Stosownie do art. 443 par. 1 k.w. w wyborach do rady w gminie liczącej do 20 tys. mieszkańców za wybranych w danym okręgu wyborczym uważa się tych kandydatów, którzy otrzymali kolejno największą liczbę ważnie oddanych głosów (zasada większości względnej). Jeżeli dwóch lub więcej kandydatów otrzyma równą liczbę głosów uprawniającą do uzyskania mandatu, o wyborze decyduje większa liczba obwodów, w których otrzymali największą liczbę głosów, a gdyby i liczby obwodów były równe – rozstrzyga losowanie przeprowadzone przez komisję. Tryb przeprowadzenia losowania, o którym mowa, określa PKW18. Chodzi tu o uchwałę PKW z 24 września 2018 r.
• Zgodnie z pkt V uchwały PKW z 24 września 2018 r. losowanie prowadzi przewodniczący komisji w obecności członków komisji i pełnomocników wyborczych obecnych przy pracach komisji. Czynności losowania dokonuje wyznaczony członek komisji. Procedura wygląda następująco: do jednakowych, nieprzezroczystych kopert wkłada się kartki z numerami list. Po wymieszaniu kopert losuje się jedną z nich. Numer listy odczytuje się i okazuje obecnym, a wylosowaną kartkę dołącza się do protokołu. Na żądanie osób obecnych przy losowaniu należy okazać zawartość niewylosowanych kopert. W razie konieczności ustalenia w drodze losowania, który z kandydatów uzyskuje mandat, a w przypadku wyborów wójta również, który z kandydatów dopuszczony jest do wyborów w ponownym głosowaniu, do jednakowych nieprzezroczystych kopert wkłada się kartki z wypisanymi nazwiskami i imionami tych kandydatów oraz – w przypadku kandydatów na radnych – numerami list, na których się znajdują. Po wymieszaniu kopert losuje się jedną z nich. Nazwisko i imię wylosowanego kandydata oraz – ewentualnie – numer listy odczytuje się i okazuje obecnym, a wylosowaną kartkę dołącza się do protokołu. Na żądanie osób obecnych przy losowaniu należy okazać zawartość niewylosowanych kopert. Przebieg przeprowadzonego losowania opisuje się w protokole.

[Ustalanie wyników wyborów w gminie powyżej 20 tys. mieszkańców]

125) w art. 444 w § 1 wprowadzenie do wyliczenia otrzymuje brzmienie:

„W wyborach do rady w gminie liczącej powyżej 20 000 mieszkańców gminna komisja wyborcza, na podstawie zestawienia, o którym mowa w art. 442, dokonuje podziału mandatów w każdym okręgu wyborczym pomiędzy listy kandydatów w sposób następujący:”.

komentarz

• W podziale mandatów do organów stanowiących w gminach liczących powyżej 20 tys. mieszkańców, w powiatach i w województwach, wskutek ustalenia progów wyborczych (klauzul zaporowych), uczestniczą tylko listy tych komitetów wyborczych, które uzyskały co najmniej 5 proc. głosów z ogólnej liczby głosów oddanych na listy wszystkich komitetów wyborczych odpowiednio w skali gminy liczącej powyżej 20 tys. mieszkańców, powiatu i województwa. Klauzule zaporowe (określane też jako: klauzula progowa, próg wyborczy, próg ustawowy czy próg minimalnego poparcia) to stosowany w wyborach o formule proporcjonalnej mechanizm uzależniający uczestnictwo komitetów wyborczych biorących udział w wyborach w podziale mandatów od uzyskania wyznaczonej prawem liczby głosów w skali okręgu wyborczego, jednostki podziału terytorialnego lub państwa. Wprowadzenie tego mechanizmu, budzące pewne wątpliwości z punktu widzenia zasady równości prawa wyborczego, uzasadnione jest dążeniem do uniknięcia nadmiernego rozczłonkowania wybieranego organu i zapewnienia możliwości powstania w nim stabilnej większości. Ten ważny element systemu wyborczego stosowany jest obecnie dość powszechnie w państwach demokratycznych przyjmujących proporcjonalny system wyborczy, choć wysokość progów jest bardzo różna (od 0,67 proc. do 15 proc.). Najczęściej występuje klauzula zaporowa na poziomie 5 proc.19.
• Zgodnie z art. 444 par. 1 k.w. w wyborach do rady w gminie liczącej powyżej 20 tys. mieszkańców gminna komisja wyborcza, na podstawie zestawienia wyników głosowania w okręgu wyborczym, dokonuje podziału mandatów w każdym okręgu wyborczym między listy kandydatów w sposób następujący:

1) liczbę głosów ważnie oddanych na każdą z list w okręgu wyborczym dzieli się kolejno przez 1, 2, 3, 4 i dalsze kolejne liczby, aż do chwili, gdy z otrzymanych w ten sposób ilorazów da się uszeregować tyle kolejno największych liczb, ile wynosi liczba mandatów do rozdzielenia między listy;

2) każdej liście przyznaje się tyle mandatów, ile spośród ustalonego w powyższy sposób szeregu ilorazów przypada jej liczb kolejno największych.

Jeżeli kilka list uzyskało ilorazy równe ostatniej liczbie z liczb uszeregowanych w podany wyżej sposób, a tych list jest więcej niż mandatów do rozdzielenia, pierwszeństwo mają listy w kolejności ogólnej liczby oddanych na nie głosów. Gdyby na dwie lub więcej list oddano równą liczbę głosów, o pierwszeństwie rozstrzyga liczba obwodów głosowania, w których na daną listę oddano większą liczbę głosów. Jeżeli i te liczby byłyby równe, to o pierwszeństwie rozstrzyga losowanie przeprowadzone przez komisję. Tryb przeprowadzenia losowania określa PKW. Mandaty przypadające danej liście kandydatów uzyskują kandydaci w kolejności wynikającej z otrzymanej liczby głosów w ramach listy. Przy równej liczbie głosów o pierwszeństwie w uzyskaniu mandatu radnego rozstrzyga większa liczba obwodów głosowania, w których jeden z kandydatów uzyskał więcej głosów. W przypadku gdyby także liczba obwodów była równa, o pierwszeństwie rozstrzyga losowanie przeprowadzone przez przewodniczącego okręgowej komisji wyborczej w obecności członków komisji oraz pełnomocników wyborczych. Tryb przeprowadzania losowania, o którym mowa, określa PKW. Analogiczna zasada podziału mandatów obowiązuje w wyborach do rad powiatów oraz w wyborach do sejmików województw20.

• Poniżej przykładowe wyliczenie ilorazów dla okręgu sześciomandatowego, w którym pięć list uczestniczy w podziale mandatów; X oznacza liczbę ważnie oddanych głosów.

LISTA nr 3

Liczba głosów oddanych na listę nr 3; X = 100

Wyliczone ilorazy wyborcze:

X : 1 = 100,0000

X : 2 = 50,0000

X : 3 = 33,3333

X : 4 = 25,0000

X : 5 = 20,0000

X : 6 = 16,6667

LISTA nr 8

Liczba głosów oddanych na listę nr 8; X = 105

Wyliczone ilorazy wyborcze:

X : 1 = 105,0000

X : 2 = 52,5000

X : 3 = 35,0000

X : 4 = 26,2500

X : 5 = 21,0000

X : 6 = 17,5000

LISTA nr 13 
Liczba głosów oddanych na listę nr 13; X = 303

Wyliczone ilorazy wyborcze:

X : 1 = 303,0000

X : 2 = 151,5000

X : 3 = 101,0000

X : 4 = 75,7500

X : 5 = 60,6000

X : 6 = 50,5000

LISTA nr 14

Liczba głosów oddanych na listę nr 14; X = 108

Wyliczone ilorazy wyborcze:

X : 1 = 108,0000

X : 2 = 54,0000

X : 3 = 36,0000

X : 4 = 27,0000

X : 5 = 21,6000

X : 6= 18,0000

LISTA nr 15

Liczba głosów oddanych na listę nr 15; X = 215

Wyliczone ilorazy wyborcze:

X : 1 = 215,0000

X : 2 = 107,5000

X : 3 = 71,6667

X : 4 = 53,7500

X : 5 = 43,0000

X : 6 = 35,8333

Biorąc pod uwagę powyższe wyliczenia, szereg kolejno największych liczb (ilorazów wyborczych) jest następujący:

1) 303,0000 odpowiada liście nr 13;

2) 215,0000 odpowiada liście nr 15;

3) 151,5000 odpowiada liście nr 13;

4) 108,0000 odpowiada liście nr 14;

5) 107,5000 odpowiada liście nr 15;

6) 105,0000 odpowiada liście nr 821.

[Protokół z wyborów]

126) w art. 445 w § 6 zdanie drugie otrzymuje brzmienie:

„Przepis art. 75 § 7 stosuje się odpowiednio.”.

komentarz

• W myśl art. 75 par. 7 k.w. członkom obwodowej komisji wyborczej ds. ustalenia wyników głosowania w obwodzie przysługuje prawo wniesienia do protokołu uwag z wymienieniem konkretnych zarzutów, ale nie zwalnia to ich z obowiązku podpisania protokołu. Adnotację o wniesieniu uwag zamieszcza się w protokole.

[Przekazanie dokumentów w depozyt]

127) w art. 447 § 3 otrzymuje brzmienie:

„§ 3. Pozostałe dokumenty z wyborów oraz pieczęć przewodniczący komisji wyborczej przekazuje w depozyt urzędnikowi wyborczemu.”.

komentarz

• Dotychczas pozostałe dokumenty z wyborów oraz pieczęć przewodniczący komisji wyborczej przekazywał w depozyt wójtowi. Po nowelizacji właściwym do tego jest urzędnik wyborczy.

[Odpowiednie stosowanie przepisów do wyborów do rad powiatu]

128) art. 450 otrzymuje brzmienie:

„Art. 450. Do wyborów do rad powiatów w zakresie nieuregulowanym stosuje się odpowiednio przepisy rozdziału 10 dotyczące wyborów do rad w gminach liczących powyżej 20 000 mieszkańców, chyba że przepisy niniejszego rozdziału stanowią inaczej.”.

komentarz

• Komentowany przepis wyraża zasadę, zgodnie z którą w wyborach do rad powiatów mają zastosowanie przepisy rozdziału 10 dotyczące wyborów do rad w gminach liczących powyżej 20 tys. mieszkańców, chyba że przepisy rozdziału 11 stanowią inaczej. Przykładowo art. 418 par. 2 k.w. stanowi, że dla wyboru rady w gminie liczącej powyżej 20 tys. mieszkańców tworzy się okręgi wyborcze, w których wybiera się od 5 do 8 radnych. W wyborach do rad powiatów przepis ten nie będzie miał zastosowania, ponieważ zawarty w rozdziale 11 art. 453 k.w. przewiduje, że w każdym okręgu wyborczym wybiera się od 3 do 10 radnych. Natomiast zastosowanie znajdzie przepis art. 444 par. 1 pkt 1 k.w. dotyczący podziału mandatów, ponieważ w rozdziale 11 kwestia ta nie jest regulowana22.

[Utworzenie okręgów wyborczych]

129) w art. 454:

a) § 1 otrzymuje brzmienie:

„§ 1. W celu przeprowadzenia wyborów komisarz wyborczy dzieli powiat na okręgi wyborcze.”;

b) § 5 i 6 otrzymują brzmienie:

„§ 5. W przypadku utworzenia na obszarze gminy dwóch lub więcej okręgów wyborczych komisarz wyborczy może zasięgnąć opinii rady tej gminy. Przy tworzeniu okręgów, o których mowa w zdaniu pierwszym, należy uwzględnić podział danej gminy na okręgi wyborcze dla wyborów do rad gmin. Komisarz wyborczy nie jest związany opinią rady gminy. Niewyrażenie opinii, o której mowa w zdaniu pierwszym, w ciągu 5 dni od dnia otrzymania wniosku komisarza wyborczego, uważane jest za wyrażenie opinii pozytywnej.

§ 6. W przypadku łączenia dwóch lub więcej gmin w celu utworzenia okręgu wyborczego komisarz wyborczy może zasięgnąć opinii rad tych gmin. Przepisy § 5 zdanie trzecie i czwarte stosuje się odpowiednio.”.

komentarz

• Przepis ten (w nowym brzmieniu) wejdzie w życie 1 stycznia 2019 r.
• Przeprowadzenie wyborów do rady powiatu wymaga dokonania podziału powiatu na okręgi wyborcze. W każdym okręgu wyborczym wybiera się od 3 do 10 radnych. Do czasu wejścia w życie ww. nowelizacji podziału powiatu na okręgi wyborcze dokonuje rada powiatu w formie uchwały podejmowanej na wniosek starosty. Zasadniczo okręgiem wyborczym jest jedna gmina wchodząca w skład powiatu, choć przepisy k.w. przewidują odstępstwa od tej reguły. W celu tworzenia okręgów możliwe jest bowiem łączenie gmin, jeżeli liczba radnych przypadająca na którąkolwiek gminę, wynikająca z normy przedstawicielstwa dla okręgów, wynosiłaby mniej niż 3. Przepisy k.w. przewidują też możliwość podziału gminy na dwa okręgi lub więcej okręgów w sytuacji, gdyby liczba radnych przypadających na tę gminę wynikająca z normy przedstawicielstwa dla okręgów wynosiła więcej niż 10. Utworzenie na obszarze gminy dwóch lub więcej okręgów wyborczych wymaga porozumienia z radą tej gminy, ponadto należy przy tym uwzględnić podział danej gminy na okręgi wyborcze dla wyborów do rad gmin. Przepisy prawa nie przewidują procedury na wypadek braku porozumienia w tej sprawie. Łączenie dwóch lub więcej gmin w celu utworzenia okręgu wyborczego wymaga zasięgnięcia opinii rad tych gmin. Opinia ma charakter niewiążący. W miastach przy tworzeniu okręgów wyborczych uwzględnia się utworzone jednostki pomocnicze23.

[Ogłaszanie i tryb zaskarżenia]

130) art. 455 i art. 456 otrzymują brzmienie:

„Art. 455. Postanowienie komisarza wyborczego w sprawie okręgów wyborczych ogłasza się w wojewódzkim dzienniku urzędowym oraz podaje do publicznej wiadomości w sposób zwyczajowo przyjęty. Po jednym egzemplarzu postanowienia przesyła się niezwłocznie każdej radzie gminy położonej na obszarze powiatu, radzie powiatu oraz wojewodzie i Państwowej Komisji Wyborczej.

Art. 456. § 1. Na postanowienie komisarza wyborczego w sprawach okręgów wyborczych zainteresowanej radzie powiatu, radzie gminy, a także wyborcom w liczbie co najmniej 15, przysługuje prawo wniesienia skargi do Państwowej Komisji Wyborczej w terminie 3 dni od daty podania do publicznej wiadomości postanowienia, o którym mowa w art. 455. Państwowa Komisja Wyborcza rozpoznaje sprawę w terminie 5 dni i wydaje postanowienie, doręczając je niezwłocznie wnoszącym skargę oraz komisarzowi wyborczemu.”

komentarz

• Przepisy te (w nowym brzmieniu) wejdą w życie 1 stycznia 2019 r.
• Zobacz komentarz do art. 420 k.w. (art. 5 pkt 110 u.z.u.o.p.).
• Od 1 stycznia 2019 r. zacznie obowiązywać par. 2 art. 456 k.w. w brzmieniu nadanym mu ustawą z 15 czerwca 2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks wyborczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r. poz. 1349), zgodnie z którym „Na postanowienie Państwowej Komisji Wyborczej przysługuje prawo wniesienia skargi do sądu administracyjnego, w terminie 3 dni od daty podania postanowienia Państwowej Komisji Wyborczej do publicznej wiadomości. Sąd administracyjny rozpoznaje sprawę w ciągu 5 dni od dnia jej wniesienia i wydaje orzeczenie. Od orzeczenia sądu administracyjnego przysługuje prawo wniesienia skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę w ciągu 5 dni i wydaje orzeczenie.”

[Listy kandydatów]

131) w art. 457 § 1 otrzymuje brzmienie:

„§ 1. Liczba kandydatów na liście nie może być mniejsza niż 3 i większa niż liczba radnych wybieranych w danym okręgu wyborczym, powiększona o dwóch kandydatów.”.

komentarz

• W wyborach do rad powiatów zgodnie z art. 453 k.w. w każdym okręgu wyborczym wybiera się od 3 do 10 radnych. Natomiast według art. 457 par. 1 k.w. liczba kandydatów na liście nie może być mniejsza niż 3 i większa niż liczba radnych wybieranych w danym okręgu wyborczym, powiększona o dwóch kandydatów.

Jeżeli zgłoszona lista zawiera 3 kandydatów, to liczba kobiet i liczba mężczyzn na niej wyszczególnionych nie może być mniejsza niż 1. W przypadku listy zawierającej większą liczbę kandydatów stosuje się parytet określony w art. 425 par. 3 k.w. Każda zgłoszona lista kandydatów, bez względu na ich liczbę, powinna być poparta podpisami co najmniej 200 wyborców. Wyborca zamieszkujący na obszarze działania określonej rady powiatu może udzielić poparcia dowolnej liczbie list kandydatów, w tym również listom w wyborach do różnych rad (np. rady gminy i rady powiatu)24.

[Wydrukowanie i dostarczenie kart do głosowania]

132) po art. 458 dodaje się art. 458a w brzmieniu:

„Art. 458a. Komisarz wyborczy po zarejestrowaniu przez właściwą terytorialną komisję wyborczą list kandydatów zarządza wydrukowanie, odrębnie dla każdego okręgu wyborczego kart do głosowania i zapewnia ich przekazanie obwodowym komisjom wyborczym ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie w trybie określonym przez Państwową Komisję Wyborczą. Wykonanie kart do głosowania oraz ich dostarczenie obwodowym komisjom wyborczym ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie zapewnia właściwy urzędnik wyborczy.”.

komentarz

• Zobacz komentarz do art. 437 par. 1 k.w. (art. 5 pkt 119 u.z.u.o.p.).

[Odpowiednie stosowanie przepisów do wyborów do sejmików województw]

133) w art. 459 § 1 otrzymuje brzmienie:

„§ 1. Do wyborów do sejmików województw w zakresie nieuregulowanym stosuje się odpowiednio przepisy rozdziału 10 dotyczące wyborów do rad w gminach liczących powyżej 20 000 mieszkańców, chyba że przepisy niniejszego rozdziału stanowią inaczej.”.

komentarz

• W wyborach do sejmików województw mają zastosowanie przepisy rozdziału 10 dotyczące wyborów do rad w miastach na prawach powiatu, chyba że przepisy rozdziału 12 stanowią inaczej. Odrębnie zostały uregulowane między innymi kwestie związane z zasięgiem terytorialnym okręgów wyborczych, liczbą radnych wybieranych w okręgach, liczbą podpisów popierających dane listy25.

[Podział województwa na okręgi wyborcze]

134) w art. 462 § 6 i 7 otrzymują brzmienie:

„§ 6. W przypadku utworzenia na obszarze powiatu dwóch lub więcej okręgów wyborczych komisarz wyborczy wykonujący czynności o charakterze ogólnowojewódzkim może zasięgnąć opinii rady tego powiatu. Przy tworzeniu okręgów, o których mowa w zdaniu pierwszym, należy uwzględnić podział danego powiatu na okręgi wyborcze dla wyborów do rad powiatów. Komisarz wyborczy wykonujący czynności o charakterze ogólnowojewódzkim nie jest związany opinią rady powiatu. Niewyrażenie opinii, o której mowa w zdaniu pierwszym, w ciągu 5 dni od dnia otrzymania wniosku komisarza wyborczego wykonującego czynności o charakterze ogólnowojewódzkim, uważane jest za wyrażenie opinii pozytywnej.

§ 7. W przypadku łączenia dwóch lub więcej powiatów w celu utworzenia okręgu wyborczego komisarz wyborczy wykonujący czynności o charakterze ogólnowojewódzkim może zasięgnąć opinii rad tych powiatów. Przepisy § 6 zdanie trzecie i czwarte stosuje się odpowiednio.”.

komentarz

• Przepis ten (w nowym brzmieniu) wejdzie w życie 1 stycznia 2019 r.
• W celu przeprowadzenia wyborów do sejmiku województwa obszar województwa dzieli się na okręgi wyborcze. Do czasu wejścia w życie ww. nowelizacji podział na okręgi wyborcze, ich numery, granice oraz liczbę radnych wybieranych w okręgu wyborczym ustala, na wniosek marszałka, sejmik województwa w formie uchwały według jednolitej normy przedstawicielstwa obliczonej przez podzielenie liczby mieszkańców województwa przez liczbę radnych wybieranych do danej rady. W okręgu wyborczym wybiera się od 5 do 15 radnych wojewódzkich. Jeżeli okręgiem wyborczym jest jeden powiat, to liczba radnych wybieranych w tym okręgu nie może być równa lub większa niż 3/5 ogólnej liczby radnych sejmiku. Warunek ten ma uniemożliwić dominację radnych województwa pochodzących z wyborów w tym samym okręgu wyborczym w powiecie. Okręgiem wyborczym jest jeden powiat lub jego część, jednakże przepisy k.w. przewidują możliwość odstępstwa od tej zasady. Łączenie powiatów w celu utworzenia okręgu wyborczego jest bowiem dopuszczalne, w przypadku gdyby liczba radnych wybieranych w danym powiecie do sejmiku województwa była mniejsza niż 5. Łączenie powiatów nie może naruszać więzi społecznych łączących wyborców należących do mniejszości narodowych lub etnicznych zamieszkujących na terytorium łączonych powiatów. Odstępstwo od zasady, w myśl której okręgiem wyborczym w wyborach do sejmiku województwa jest powiat, jest także możliwe przez podział powiatu na dwa lub więcej okręgów. Sytuacja taka jest dopuszczalna jedynie w przypadku, gdyby liczba radnych przypadająca na ten powiat wynikająca z normy przedstawicielstwa dla okręgów wynosiła więcej niż 15. Utworzenie na obszarze powiatu dwóch lub więcej okręgów wyborczych wymaga porozumienia z radą tego powiatu; należy przy tym uwzględnić podział danego powiatu na okręgi wyborcze dla wyborów do rad powiatów. Przepisy k.w. nie przewidują procedury w wypadku braku porozumienia w tej sprawie. Łączenie dwóch lub więcej powiatów w celu utworzenia okręgu wyborczego wymaga zasięgnięcia opinii rad tych powiatów. Wskazana opinia nie ma charakteru wiążącego26.

[Jednolita norma przedstawicielstwa]

135) w art. 463 § 1 otrzymuje brzmienie:

„§ 1. Podział na okręgi wyborcze, ich numery, granice oraz liczbę radnych wybieranych w okręgu wyborczym ustala, w drodze postanowienia, komisarz wyborczy wykonujący czynności o charakterze ogólnowojewódzkim według jednolitej normy przedstawicielstwa obliczonej przez podzielenie liczby mieszkańców województwa przez liczbę radnych wybieranych do danej rady, z uwzględnieniem art. 462 i następujących zasad:

1) w okręgu wyborczym wybiera się od 5 do 15 radnych;

2) w żadnym z powiatów stanowiących jeden okręg wyborczy nie mogą być wybierani radni w liczbie równej lub większej niż 3/5 ogólnej liczby danej rady.”.

komentarz

• Przepis ten (w nowym brzmieniu) wejdzie w życie 1 stycznia 2019 r.
• Zobacz komentarz do art. 462 k.w. (art. 5 pkt 134 u.z.u.o.p.).

[Wydrukowanie i dostarczenie kart do głosowania]

136) po art. 467 dodaje się art. 467a w brzmieniu:

„Art. 467a. Komisarz wyborczy po zarejestrowaniu przez właściwą terytorialną komisję wyborczą list kandydatów zarządza wydrukowanie, odrębnie dla każdego okręgu wyborczego, kart do głosowania i zapewnia ich przekazanie obwodowym komisjom wyborczym ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie w trybie określonym przez Państwową Komisję Wyborczą. Wykonanie kart do głosowania oraz ich dostarczenie obwodowym komisjom wyborczym ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie zapewnia właściwy urzędnik wyborczy.”.

komentarz

• Zobacz komentarz do art. 437 par. 1 k.w. (art. 5 pkt 119 u.z.u.o.p.).

[Kandydat na wójta]

137) art. 472 otrzymuje brzmienie:

„Art. 472. § 1. Kandydat na wójta nie może jednocześnie kandydować na wójta w innej gminie.

§ 2. Kandydat na wójta nie może jednocześnie kandydować do rady powiatu i do sejmiku województwa. Kandydat na wójta może kandydować do rady gminy tylko na obszarze gminy, w której kandyduje na wójta.”.

komentarz

• Paragraf 1 dotychczas miał identyczną treść. W literaturze wskazywano, że przepis ten ogranicza bierne prawo wyborcze kandydata na wójta. Ograniczenie to wynika jednak z celu wyborów samorządowych, którym jest obsadzenie stanowisk wybieralnych w JST. Rozwiązanie to zapobiega równoczesnemu wyborowi tej samej osoby na stanowisko wójta w dwóch gminach. Można dostrzec tu troskę ustawodawcy o uniknięcie ewentualnego konfliktu interesów obu gmin. Należy przy tym pamiętać, że zgodnie z art. 11 k.w. wójt nie musi stale zamieszkiwać na obszarze gminy, w której kandyduje27.
• Szczególnie ważny jest zakaz jednoczesnego kandydowania na wójta oraz do rady powiatu i do sejmiku województwa. Przed nowelizacją takie ograniczenie nie było uregulowane. W dotychczasowym stanie prawnym w literaturze wskazywano, że k.w nie zakazuje jednoczesnego kandydowania na wójta i radnego z listy tego samego albo różnych komitetów wyborczych. Oznaczało to, że ta sama osoba może kandydować na wójta w jednej gminie, a na radnego w innej28. Ta sama osoba może kandydować na wójta z innego komitetu niż na radnego. W dodanym par. 2 wskazano wprost, że kandydat na wójta może kandydować do rady gminy tylko na obszarze gminy, w której kandyduje na wójta. Jeśli kandydat na wójta zostanie jednocześnie wybrany na radnego gminy i na wójta, traci mandat radnego (art. 383 par. 1 pkt 6 k.w.)29.

[Prawo zgłaszania kandydatów]

138) w art. 478 § 3 otrzymuje brzmienie:

„§ 3. Kandydatów na wójta zgłasza się do gminnej komisji wyborczej najpóźniej w 25 dniu przed dniem wyborów do godziny 2400.”.

komentarz

• Komentowana nowelizacja k.w. wyznaczyła więcej czasu na zgłoszenie kandydatów na wójta. Dotychczas musiało to nastąpić najpóźniej w 30. dniu przed dniem wyborów. Obecnie termin ten upływa w 25. dniu przed dniem wyborów do 24.00. Zgodnie z kalendarzem wyborczym tegorocznych wyborów termin ten przypadł na 26 września.

[Zgłoszenie kandydata]

139) w art. 479 w § 2 po pkt 2 dodaje się pkt 2a w brzmieniu:

„2a) fakultatywnie symbol graficzny komitetu wyborczego w formie papierowej oraz elektronicznej;”.

komentarz

• Zobacz komentarz do art. 400 k.w. (art. 5 pkt 101 u.z.u.o.p.).

[Skreślenie z listy]

140) w art. 483 § 1 otrzymuje brzmienie:

„§ 1. Gminna komisja wyborcza skreśla z listy kandydatów kandydata, który:

1) zmarł,

2) utracił prawo wybieralności,

3) złożył nieprawdziwe oświadczenie, o którym mowa w art. 479 § 2 pkt 1,

4) kandyduje jednocześnie:

a) do rady gminy w gminie innej niż w której kandyduje na wójta,

b) do rady powiatu,

c) do sejmiku województwa,

d) na wójta w innej gminie,

5) złożył oświadczenie na piśmie o wycofaniu zgody na kandydowanie

– i zawiadamia o tym niezwłocznie pełnomocnika wyborczego.

Informację o skreśleniu gminna komisja wyborcza niezwłocznie podaje do publicznej wiadomości.”.

komentarz

• Zmiana par. 1 art. 483 jest konsekwencją nowelizacji art. 472 k.w. (zobacz komentarz do tego przepisu).

[Drukowanie kart i ich treść]

141) art. 484 i art. 485 otrzymują brzmienie:

„Art. 484. Komisarz wyborczy po zarejestrowaniu przez gminną komisję wyborczą kandydatów zarządza wydrukowanie kart do głosowania i zapewnia ich przekazanie obwodowym komisjom wyborczym ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie w trybie określonym przez Państwową Komisję Wyborczą. Wykonanie kart do głosowania oraz ich dostarczenie obwodowym komisjom wyborczym ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie zapewniają właściwi urzędnicy wyborczy.

Art. 485. Na karcie do głosowania wymienia się w kolejności alfabetycznej nazwiska i imiona zarejestrowanych kandydatów na wójta, wraz ze skrótami nazw komitetów wyborczych i symbolami graficznymi komitetów wyborczych.”.

komentarz

• W porównaniu do dotychczasowego brzmienia art. 484 k.w. zmienił się podmiot, który zarządza wydrukowanie kart do głosowania. Dotychczas była to gminna komisja wyborcza. Obecnie jest to komisarz wyborczy.
• W art. 485 k.w. wskazano dodatkowy obligatoryjny element karty do głosowania, czyli symbol graficzny komitetów wyborczych. Element ten musi się znaleźć w karcie do głosowania, o ile dany komitet wyborczy go zgłosi. Nie jest to bowiem obowiązkowe.

[Sposób głosowania]

142) w art. 486 § 1 otrzymuje brzmienie:

„§ 1. Wyborca głosuje, stawiając znak „x” w kratce z lewej strony obok nazwiska jednego z kandydatów.”.

komentarz

• Zmiana par. 1 art. 486 k.w. związana jest z odmienną niż dotychczas definicją znaku „x” (zobacz komentarz do art. 5 k.w.).

[Ustalenie wyników na podstawie protokołów]

143) w art. 488 § 1 otrzymuje brzmienie:

„§ 1. Na podstawie protokołów otrzymanych od obwodowych komisji wyborczych ds. ustalenia wyników głosowania w obwodzie gminna komisja wyborcza ustala wyniki głosowania na poszczególnych kandydatów i wyniki wyborów wójta w danej gminie.”.

komentarz

• Zmiana par. 1 art. 488 k.w. związana jest z powołaniem dwóch rodzajów obwodowych komisji wyborczych, czyli ds. przeprowadzenia głosowania w obwodzie oraz ds. ustalenia wyników głosowania w obwodzie (zobacz komentarz do art. 5 k.w.).

[Wygaśnięcia mandatu wójta]

144) w art. 492 w § 2a zdanie pierwsze otrzymuje brzmienie:

„Wygaśnięcie mandatu wójta z przyczyn, o których mowa w § 1 pkt 3 i 5 ‒ w zakresie powodów wskazanych w art. 27 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, oraz pkt 6 i 7, stwierdza komisarz wyborczy, w drodze postanowienia, w terminie 14 dni od dnia wystąpienia przyczyny wygaśnięcia mandatu.”.

komentarz

• Zmiana w par. 2a art. 492 k.w. spowodowana jest tym, że w nowym art. 492a k.w. przewidziano odrębny tryb stwierdzania wygaśnięcia mandatu wójta z powodu utraty prawa wybieralności lub braku tego prawa w dniu wyborów. Analogiczne rozwiązanie przewidziano w razie wygaśnięcia mandatu radnego (zob. komentarz do art. 383 k.w., tj. art. 5 pkt 94 u.z.u.o.p.).

[Informowanie o utracie prawa wyborczego]

145) po art. 492 dodaje się art. 492a w brzmieniu:

„Art. 492a. § 1. Sąd przesyła komisarzowi wyborczemu, wojewodzie oraz przewodniczącemu rady gminy odpisy prawomocnych orzeczeń, o których mowa w art. 10 § 2 i art. 11 § 2, niezwłocznie po ich uprawomocnieniu się. W odpisie umieszcza się datę uprawomocnienia się orzeczenia.

§ 2. O wygaśnięciu mandatu wójta z przyczyny, o której mowa w art. 492 § 1 pkt 4, informuje komisarz wyborczy, w drodze obwieszczenia, w terminie 14 dni od dnia doręczenia odpisu, o którym mowa w § 1. Informację komisarza wyborczego ogłasza się w wojewódzkim dzienniku urzędowym oraz podaje do publicznej wiadomości w Biuletynie Informacji Publicznej.”.

komentarz

• Zobacz komentarz do art. 383a k.w. (art. 5 pkt 95 u.z.u.o.p.).

[Tryb zaskarżenia rozstrzygnięcia stwierdzającego wygaśnięcie mandatu]

146) w art. 493 w § 1 zdanie pierwsze otrzymuje brzmienie:

„Od uchwały rady gminy albo postanowienia komisarza wyborczego o wygaśnięciu mandatu wójta z przyczyn, o których mowa w art. 492 § 1 pkt 1‒3 oraz pkt 5 i 6, zainteresowanemu przysługuje skarga do sądu administracyjnego w terminie 7 dni od dnia doręczenia uchwały albo postanowienia.”.

komentarz

• Zobacz komentarz do art. 384 k.w. (art. 5 pkt 96 u.z.u.o.p.).

[Umieszczanie materiałów wyborczych]

147) w art. 495 w § 2 pkt 1 otrzymuje brzmienie:

„1) pełnomocnik wyborczy, który w terminie 30 dni po dniu wyborów nie usunie plakatów i haseł wyborczych oraz urządzeń ogłoszeniowych ustawionych w celu prowadzenia kampanii, z zastrzeżeniem art. 110 § 6a;”.

komentarz

• Porównanie zmian brzmienia art. 495 k.w. przedstawia tabela 2.
• Punkt 1 par. 2 art. 495 k.w. został zmieniony przez dodanie fragmentu „z zastrzeżeniem art. 110 par. 6a”. Przepis ten stanowi, że „Obowiązek, o którym mowa w par. 6, nie dotyczy sytuacji, w której plakaty i hasła wyborcze oraz urządzenia ogłoszeniowe ustawione w celu prowadzenia agitacji wyborczej znajdują się na nieruchomościach, obiektach lub urządzeniach niebędących własnością Skarbu Państwa, państwowych osób prawnych, jednostek samorządu terytorialnego, ich związków lub stowarzyszeń, komunalnych osób prawnych oraz spółek, w których większość akcji lub udziałów ma Skarb Państwa, jednostki samorządu terytorialnego lub ich związki, oraz fundacji utworzonych przez organy władzy publicznej, a pozostawienie plakatów i haseł wyborczych oraz urządzeń ogłoszeniowych po upływie terminu, o którym mowa w par. 6, nastąpi za zgodą właściciela.”. W art. 110 par. 6 k.w., o którym mowa w par. 6a art. 110 k.w., stwierdzono zaś, że „Plakaty i hasła wyborcze oraz urządzenia ogłoszeniowe ustawione w celu prowadzenia agitacji wyborczej pełnomocnicy wyborczy obowiązani są usunąć w terminie 30 dni po dniu wyborów”. Z treści znowelizowanego art. 495 par. 2 pkt 1 k.w. wynika więc, że pełnomocnik wyborczy nie będzie podlegał karze grzywny wymienionej w art. 495 par. 1 k.w., gdy nie usunie plakatów i haseł wyborczych oraz urządzeń ogłoszeniowych ustawionych w celu prowadzenia agitacji wyborczej, w sytuacji gdy wyżej wymienione plakaty i hasła wyborcze oraz urządzenia ogłoszeniowe znajdują się na nieruchomościach, obiektach lub urządzeniach niebędących własnością Skarbu Państwa, państwowych osób prawnych, jednostek samorządu terytorialnego, ich związków lub stowarzyszeń, komunalnych osób prawnych oraz spółek, w których większość akcji lub udziałów ma Skarb Państwa, jednostki samorządu terytorialnego lub ich związki, oraz fundacji utworzonych przez organy władzy publicznej, a pozostawienie plakatów i haseł wyborczych oraz urządzeń ogłoszeniowych po upływie terminu 30 dni nastąpi za zgodą właściciela.
• B. Banaszak przytacza wyrok Trybunału Konstytucyjnego, w którym TK uważa, że „z art. 495 par. 2 pkt 1 k.w. wynika, że pełnomocnik wyborczy podlega karze grzywny (określonej w przepisach o wykroczeniach), jeśli w terminie 30 dni nie usunie plakatów i haseł wyborczych oraz urządzeń ustawionych w celu prowadzenia kampanii, która, należy dodać, prowadzona jest w okręgach wyborczych na terenie całego kraju. Pełnomocnik wyborczy sprawuje swoją funkcję na całym obszarze prowadzonej kampanii wyborczej. (…) chodzi o wymierzenie kary grzywny za nieusunięcie wspomnianych urządzeń agitacyjnych «ustawionych w celu prowadzenia kampanii». Określona w art. 1 par. 1 k.wykr. grzywna to kwota do 5000 zł. W tym kontekście kara grzywny wskazana w zaskarżonym przepisie nie jest, zdaniem trybunału, nadmiernie surowa” (wyrok z 18 lipca 2012 r., sygn. akt K 14/12). Ponadto TK stwierdził, że art. 495 par. 2 pkt 1 k.w. „jest dość niefortunnie sformułowany (…), ale jest wystarczająco jasny, aby stwierdzić, że nie chodzi o osobiste usunięcie przez pełnomocnika plakatów i haseł wyborczych oraz urządzeń ogłoszeniowych. Pełnomocnik odpowiada w gruncie rzeczy za skuteczność w doprowadzeniu do usunięcia wymienionych wyżej środków agitacyjnych w okresie 30 dni po dniu wyborów. Nie można więc powiedzieć, że nie ma on wpływu na doprowadzenie do ich usunięcia czy też że nie zależy to od jego woli (…). Nieskuteczność pełnomocnika wyborczego w doprowadzeniu do usunięcia wymienionych środków agitacyjnych prezentuje się jako zaniechanie ze strony pełnomocnika. (…) pełnomocnik wyborczy podlega karze grzywny w przypadku nieusunięcia wspomnianych środków agitacyjnych. Ale (…) zgodnie z art. 1 par. 2 k.wykr. «nie popełnia wykroczenia sprawca czynu zabronionego (wykroczenia), jeżeli nie można mu przypisać winy w czasie czynu». Ponadto organ orzekający, badając okoliczności danej sprawy, indywidualny stan faktyczny i zmierzając do ustalenia stopnia zawinienia kieruje się, zawartymi w art. 33 k.wykr., dyrektywami wymiaru kary (…) Trybunał uważa jednak, że ustawodawca powinien rozważyć, czy sygnały o nieprawidłowym stosowaniu tego przepisu kodeksu wyborczego, o których informuje wnioskodawca, nie powinny spowodować nowelizacji art. 495 par. 2 pkt 1 k.w., celem precyzyjniejszego jego sformułowania i uniknięcia wielokrotności kary określonej w kodeksie wykroczeń” (wyrok z 18 lipca 2012 r., sygn. akt K 14/12)30.
• Z art. 495 k.w. wynika, że karalne jest umieszczanie materiałów wyborczych (plakatów i haseł wyborczych) w miejscach wskazanych w art. 495 par. 1 k.w. bez zgody właściciela lub zarządcy nieruchomości, obiektu albo urządzenia. Zgoda może być wyrażona wyraźnie (np. ustnie, na piśmie, w postaci umowy) albo w sposób dorozumiany (właściciel nieruchomości, widząc umieszczenie plakatu na nieruchomości, nie sprzeciwia się temu). Decyduje zgoda tego, kto nieruchomością włada, np. zgoda dzierżawcy przy sprzeciwie właściciela nieruchomości nie rodzi odpowiedzialności za wykroczenie. Jeżeli nieruchomość, budynek lub urządzenie (płot) pozostaje we władaniu kilku podmiotów, to wymagana jest zgoda każdego z nich31.
• Plakaty i hasła wyborcze należy umieszczać w taki sposób, aby można je było usunąć bez powodowania szkód (art. 110 par. 3 k.w.). Ten nakaz jest skierowany do osób i podmiotów umieszczających te materiały wyborcze. Wyrażenie zgody przez właściciela lub zarządcę nieruchomości na umieszczenie plakatu lub hasła wyborczego nie zwalnia z odpowiedzialności za wykroczenie, jeżeli usunięcie tych urządzeń spowoduje określone szkody, chyba że powstałe szkody zostaną niezwłocznie usunięte (art. 495 par. 1 pkt 3)32.
• Kodeks wyborczy zobowiązuje prowadzących kampanię wyborczą, aby przy ustawianiu własnych urządzeń ogłoszeniowych stosowali się do obowiązujących w danym miejscu przepisów porządkowych (art. 110 par. 2 k.w.). Przepisy porządkowe, o których wyżej mowa, to przede wszystkim przepisy porządkowe ustanowione przez rady gmin na obszarze swojej właściwości w trybie upoważnienia określonego w art. 40 u.s.g., a także art. 38–45 p.r.d. czy też przepisy r.s.p.p.33
• Kodeks wyborczy nakłada na organizatorów kampanii wyborczej obowiązek wyraźnego oznaczania na materiałach wyborczych komitetu wyborczego, od którego pochodzą (art. 109 par. 2 k.w.). Wdrożenie tego obowiązku służy m.in. identyfikacji podmiotu odpowiedzialnego za umieszczenie i nieprawidłowe umieszczenie tych materiałów, jak też za usunięcie tych materiałów po wyborach34.
• Artykuł 495 par. 2 pkt 2 k.w. przewiduje odpowiedzialność redaktora, który nie respektuje obowiązku umieszczenia w informacjach, komunikatach, apelach i hasłach wyborczych ogłaszanych w prasie drukowanej – na koszt komitetów wyborczych – wskazania, przez kogo są opłacone i od kogo pochodzą. Obowiązek zamieszczenia takich informacji w prasie drukowanej został sformułowany bezpośrednio w art. 112 k.w. Jak podkreśla S.J. Jaworski, wskazania takiego obowiązku brakuje w pozostałych przepisach materialnych k.w. Stosownie do art. 7 ust. 2 pkt 6 u.p.p. redaktorem jest dziennikarz decydujący lub współdecydujący o publikacji materiałów prasowych. Tym redaktorem może być także redaktor naczelny (art. 7 ust. 2 pkt 7 u.p.p.), czyli osoba sprawująca kierownicze stanowisko w redakcji, uprawniona do decydowania o całokształcie działalności redakcji. Odpowiedzialność karną ponosi ten redaktor, który odpowiadał za zredagowanie i emisję materiałów wyborczych z pominięciem informacji określonych w art. 495 par. 2 pkt 2 k.w.35.

• Tabela 2. Porównanie zmian brzmienia art. 495 k.w. ©℗

  Tak było (do 30 stycznia 2018 r.)	Tak jest (od 31 stycznia 2018 r.)
  Par. 1. Kto, w związku z wyborami: 1) umieszcza plakaty i hasła wyborcze na ścianach budynków, przystankach komunikacji publicznej, tablicach i słupach ogłoszeniowych, ogrodzeniach, latarniach, urządzeniach energetycznych, telekomunikacyjnych i innych bez zgody właściciela lub zarządcy nieruchomości, obiektu albo urządzenia, 2) przy ustawianiu własnych urządzeń ogłoszeniowych w celu prowadzenia kampanii wyborczej narusza obowiązujące przepisy porządkowe, 3) umieszcza plakaty i hasła wyborcze w taki sposób, że nie można ich usunąć bez powodowania szkód, ‒ podlega karze grzywny.	Bez zmian
  Par. 2. Tej samej karze podlega: 1) pełnomocnik wyborczy, który w terminie 30 dni po dniu wyborów nie usunie plakatów i haseł wyborczych oraz urządzeń ogłoszeniowych ustawionych w celu prowadzenia kampanii; 2) osoba będąca redaktorem w rozumieniu ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. ‒ Prawo prasowe, która dopuszcza do niewykonania obowiązku umieszczenia w informacjach, komunikatach, apelach i hasłach wyborczych, ogłaszanych w prasie drukowanej na koszt komitetów wyborczych wskazania przez kogo są opłacane i od kogo pochodzą.	Par. 2. Tej samej karze podlega: 1) pełnomocnik wyborczy, który w terminie 30 dni po dniu wyborów nie usunie plakatów i haseł wyborczych oraz urządzeń ogłoszeniowych ustawionych w celu prowadzenia kampanii, z zastrzeżeniem art. 110 § 6a; 2) osoba będąca redaktorem w rozumieniu ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. ‒ Prawo prasowe, która dopuszcza do niewykonania obowiązku umieszczenia w informacjach, komunikatach, apelach i hasłach wyborczych, ogłaszanych w prasie drukowanej na koszt komitetów wyborczych wskazania przez kogo są opłacane i od kogo pochodzą.

[Posiadanie karty do głosowania poza lokalem wyborczym]

148) po art. 497 dodaje się art. 497a w brzmieniu:

„Art. 497a. Kto w dniu wyborów wynosi kartę do głosowania poza lokal wyborczy lub taką kartę poza lokalem wyborczym przyjmuje lub posiada, nie będąc do tego uprawnionym, podlega karze grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do lat 2.”.

komentarz

• Artykuł 497a k.w. zakłada karalność posiadania lub przyjmowania poza lokalem wyborczym karty do głosowania oraz wynoszenia jej poza lokal wyborczy przez osoby do tego nieuprawnione. W uzasadnieniu projektu ustawy nowelizującej stwierdzono, że penalizacja wyżej wymienionych zachowań pozwoli uniknąć występujących sytuacji wynoszenia lub posiadania kart do głosowania poza lokalem wyborczym. W ten sposób będzie możliwe wyciągnięcie konsekwencji prawnych wobec osób, w stosunku do których dotychczas było to niemożliwe – mimo ewidentnej nieprawidłowości ich działań – ze względu na brak kwalifikacji prawnej36.
• Nie sposób ustalić, na jaką skalę w dotychczasowych wyborach występował problem wynoszenia kart do głosowania poza lokal wyborczy w celu dokonania sfałszowania wyborów. Wśród części społeczeństwa istniało jednak przeświadczenie, że podczas wyborów, czy to parlamentarnych, czy samorządowych, mają miejsce przypadki fałszerstw za pomocą manipulowania kartami do głosowania. Zjawisku temu próbowano przeciwdziałać, demaskując kulisy tego procederu i wskazując, jak z nim należy walczyć. [ramka]
• W dotychczasowym stanie prawnym odstępowanie innej osobie karty do głosowania było uregulowane jedynie w k.k. Zgodnie z art. 248 pkt 5 k.k., kto odstępuje innej osobie przed zakończeniem głosowania niewykorzystaną kartę do głosowania lub pozyskuje od innej osoby w celu wykorzystania w głosowaniu niewykorzystaną kartę do głosowania podlega karze pozbawienia wolności do trzech lat. Udowodnienie, że dana osoba nie tylko wyniosła z lokalu wyborczego niewykorzystaną kartę do głosowania, lecz także odstąpiła ją innej osobie z pewnością jest trudne do udowodnienia. Do wykazania popełnienia czynu zabronionego nie wystarczyło przecież, że daną osobę jedynie przyłapano na wynoszeniu karty do głosowania z lokalu wyborczego, należało jej udowodnić, że kartę tę odstąpiła innej osobie. W świetle nowej regulacji z k.w. już samo wyniesienie karty do głosowania poza lokal wyborczy wyczerpuje znamiona czynu zabronionego.

[Uchylenie przepisu]

149) uchyla się art. 499.

komentarz

• W tym przypadku ustawa nowelizująca dokonała depenalizacji czynu uprzednio zabronionego w k.w. Uchylony został art. 499 k.w., który dotyczył prowadzenia agitacji wyborczej bez pisemnej zgody pełnomocnika komitetu. Przepis ten mówił, że „Kto, w związku z wyborami, bez pisemnej zgody pełnomocnika wyborczego prowadzi agitację wyborczą – podlega karze grzywny albo aresztu”. Do tej pory czyn ten stanowił wykroczenie (por. art. 516 k.w. w brzmieniu sprzed nowelizacji).
• Pisemna zgoda pełnomocnika wyborczego komitetu wymagana będzie jedynie do zbierania podpisów popierających zgłoszenia kandydatów. Stanowi o tym art. 106 par. 1 k.w.: „Agitację wyborczą może prowadzić każdy komitet wyborczy i każdy wyborca, w tym zbierać podpisy popierające zgłoszenia kandydatów po uzyskaniu pisemnej zgody pełnomocnika wyborczego”.
• Każda osoba prowadząca agitację będzie też musiała pamiętać, że w ramach prowadzonej agitacji wyborczej nie wolno rozdawać przedmiotów o wartości wyższej niż wartość przedmiotów zwyczajowo używanych w celach reklamowych lub promocyjnych. Zgodnie bowiem z art. 501 k.w., „Kto, w związku z wyborami, prowadząc agitację wyborczą na rzecz komitetów wyborczych lub kandydata albo kandydatów organizuje loterie fantowe lub innego rodzaju gry losowe albo konkursy, w których wygranymi są nagrody pieniężne lub przedmioty o wartości wyższej niż wartość przedmiotów zwyczajowo używanych w celach reklamowych lub promocyjnych – podlega grzywnie od 5000 do 50 000 złotych”.
• Rozwiązanie polegające na uchyleniu art. 499 k.w. spotkało się z krytyką niektórych autorów39. P. Uziębło w opinii prawnej sporządzonej dla Fundacji Batorego zauważa, że brak penalizacji zachowań wymienionych w art. 499 k.w. „powodować może poważne konsekwencje konstytucyjne, gdyż pozwala na obchodzenie przepisów dotyczących zasad finansowania kampanii wyborczej. Prowadzenie agitacji bez zgody pełnomocnika trudno bowiem uznać za działania, które – jako nielegalne – powinny być ujmowane w sprawozdaniu finansowym komitetu, przede wszystkim nie powinny być wliczane do limitu wydatków ponoszonych przez komitet wyborczy. (…) można mieć wątpliwości, czy treść art. 106 par. 1 przy jednoczesnej depenalizacji zachowań odmiennych jest zgodna z art. 11 ust. 2 konstytucji oraz jej art. 2”. Zdaniem P. Uziębły ograniczona zostaje jawność finansowania partii politycznych, ponieważ wyborcy faktycznie mogą prowadzić agitację wyborczą, nawet na szeroką skalę, nie przestrzegając wynikających z rozwinięcia tego unormowania ograniczeń we wpłatach na rzecz partii politycznych, a także ograniczając rzeczywistą rolę samego komitetu wyborczego. Skutkiem tego staje się daleko idąca możliwość obchodzenia regulacji, które tej jawności mają służyć40.

[Uchylenie przepisu]

150) uchyla się art. 504a.

komentarz

• Uchylony art. 504a k.w. mówił, że „Kto udostępnia materiały zawierające zarejestrowany przebieg czynności obwodowej komisji wyborczej, o których mowa w art. 42 § 5, w celach innych niż określone w art. 42 § 6 ‒ podlega karze grzywny od 1000 do 10 000 złotych”.

W wyniku ustawy nowelizującej w par. 6 art. 42 k.w. zlikwidowano zapis, że materiały zawierające zarejestrowany przebieg czynności mogą być udostępniane wyłącznie na potrzeby postępowania przed sądami i organami prokuratury. Zgodnie z obecnym brzmieniem tego przepisu materiały te mogą zostać zakwalifikowane jako dokumenty z wyborów w rozumieniu art. 8. Artykuł 8 par. 1 k.w. stanowi, że dokumenty z wyborów są przekazywane do archiwów państwowych i mogą być udostępniane. A w par. 1a tego artykułu dodano, że „Dokumenty z wyborów są przechowywane przez okres co najmniej 5 lat”.

• Zlikwidowany przepis budził kontrowersje. Jak zauważa B. Banaszak, w toku prac nad ustawą z 25 czerwca 2015 r. nowelizującą k.w. wprowadzeniu tego przepisu towarzyszyły kontrowersje41. Dla posłów – przeciwników tego rozwiązania charakterystyczna jest wypowiedź posła G. Schreibera, który stwierdził, że „to niedopuszczalne, by karać ludzi angażujących się w proces wyborczy”. Zwolennicy tego rozwiązania (np. poseł M. Witczak) wskazywali, „że zakaz publikowania nagrań wynika m.in. z ochrony wizerunku członków komisji wyborczej. (…) członkowie komisji wyborczej mogą nie chcieć, by publikowano nagrania z ich udziałem”42.
• B. Banaszak uważał treść art. 504a k.w. za sprzeczną z zasadą proporcjonalności z art. 31 ust. 3 konstytucji oraz z prawem dostępu do informacji publicznej z art. 61 konstytucji. B. Banaszak wywodził, że „Zważywszy na wartość, jaką stanowi jawność procesu wyborczego, zapobiegająca sama w sobie możliwościom dopuszczania się działań mających na celu wypaczanie wyników tego procesu, należy uznać penalizację upubliczniania zarejestrowanych czynności obwodowej komisji wyborczej za nadmierną ingerencję ustawodawcy. Szeroko pojęta jawność wyborów, a co za tym idzie dostęp do informacji o działaniach komisji wyborczych i do wizerunku członków tych komisji, nie powinien być z jednej strony postrzegany jako autonomiczny cel działań legislacyjnych – gdyż w takim wypadku nic (poza zaspokajaniem zwykłej ludzkiej ciekawości, co jednak trudno uznać za wartość godną ochrony prawnej) nie uzasadnia odstąpienia od ochrony prywatności tych osób. Z drugiej strony dostęp do zarejestrowanych czynności komisji wyborczej należy postrzegać jako jeden z co najmniej kilku instrumentów użytych w celu realizacji praw obywateli i zapewnieniu transparentności funkcjonowania państwa demokratycznego i jawności wyborów. Jeśli oceniać go chcemy przez pryzmat podejmowanych dążeń ustawodawcy rozwijającego postanowienia konstytucji, to głębokość dopuszczalnej ingerencji w sferę prywatności jednostki nie będzie zawsze taka sama. Tytułem przykładu można wskazać choćby różnice pomiędzy zakresem danych udostępnianych w celu zapewnienia sprawnego i przyjaznego obywatelowi funkcjonowania organów władzy publicznej a ujawnianiem informacji koniecznych do zwalczania korupcji, nepotyzmu, nadużywania stanowisk w celu osiągania korzyści majątkowych lub osobistych czy wreszcie ochrony przed bezprawnymi naciskami wpływającymi na realizację kompetencji państwa lub na ustalenie wyników wyborów. Z tego też względu należy uznać za sprzeczne z art. 31 ust. 3 konstytucji (zasada proporcjonalności) sankcjonowanie w art. 504a zakazu wprowadzonego w art. 42 par. 5. W tym kontekście warto powołać uzasadnienie orzeczenia SN dotyczącego rejestracji obrad organów stanowiących samorządu terytorialnego. SN trafnie zauważył, że w związku z tym, że konstytucyjne prawo do uzyskiwania informacji obejmuje prawo wstępu na posiedzenia kolegialnych organów władzy publicznej, należy przyjąć, iż urzeczywistnienie tego prawa następuje w drodze ustawowego zagwarantowania jawności obrad, co oznacza możliwość szeroko pojętej rejestracji dźwięku lub obrazu oraz dopuszczalność zastosowania dowolnych technik rejestracyjnych, o ile nie zakłócą one przebiegu posiedzenia lub nie będą wymagały stworzenia szczególnych udogodnień technicznych (wyrok Sądu Najwyższego z 6 kwietnia 2001 r., sygn. akt III RN 87/00). W świetle tego orzeczenia trudno byłoby uzasadnić, że wizerunek członków obwodowych komisji wyborczej podlega większej ochronie niż radnych wybranych w wyborach przeprowadzonych przez te komisje. Dostęp do zarejestrowanych czynności komisji wyborczej należy postrzegać jako rodzaj dostępu obywateli do informacji publicznej. Ograniczenia wprowadzane przez ustawodawcę mają charakter wyjątku od zasady jawności i będą musiały być ustanawiane tylko, gdy będzie to konieczne w państwie demokratycznym. Ustawodawca powinien pamiętać, że w polskiej nauce prawa podkreśla się, iż zasadą jest dostęp obywateli do informacji publicznej, zaś wyjątkiem ograniczenia w dostępie. W tym ujęciu sankcjonowanie tego dostępu w art. 504a k.w. może być traktowane jako naruszenie art. 61 konstytucji”43.

• Obserwowanie i zapobieganie

  W publikacji „Fałszowanie wyborów i sposoby zapobiegania nieprawidłowościom. Poradnik dla wolontariuszy RKW i komitetów wyborczych”, w podrozdziale „Wynoszenie i wnoszenie kart do głosowania” zawarto opis niedozwolonych działań i wskazówki, jak im zapobiegać.

  Wyborca (zazwyczaj przekupiony) wynosi swoją kartę do głosowania z lokalu wyborczego, natomiast do urny wrzuca kartkę (broszurę) przypominającą kartę do głosowania. Wyniesiona z lokalu karta do głosoawnia jest odstępowana (sprzedawana) zainteresowanym osobom, które po zakreśleniu swojego kandydata powierzają ją innej przekupionej osobie z poleceniem, aby wrzuciła tę sfałszowaną kartę do urny wyborczej. Ta druga osoba wynosi swoją czystą kartę do głosowania i odsprzedaje ją zainteresowanym. Wyniesiona z lokalu czysta karta do głosowania może być powielona i kolejny wyborca może wrzucić do urny wyborczej nawet plik sfałszowanych kart.

  Należy uważnie i nieprzerwanie obserwować zachowania wyborców oraz karty wrzucane do urny wyborczej. Ustawienie urny przed stołem, przy którym wydaje się karty, jest niewystarczające – zwłaszcza w przypadku zwiększonego ruchu w lokalu wyborczym. Komisja powinna wyznaczyć w tym celu dyżury swoich członków, którzy mają obserwować, co wyborcy wrzucają do urny. Takie dyżury powinny być ustalone także między mężami zaufania. Jeśli członkowie komisji nie przyłapią nieuczciwego wyborcy na gorącym uczynku, to o zaistnieniu tego typu fałszerstwa będą mogli przekonać się dopiero przy wyjmowaniu kart do głosowania z urny, kiedy znajdą między kartami inne arkusze papieru. Należy ponadto obserwować otoczenie lokalu wyborczego, zwracając uwagę, czy w jego pobliżu nie zaparkowano samochodu, którego pasażerowie mogliby uczestniczyć w nielegalnym procederze wynoszenia, odsprzedawania i wnoszenia wypełnionych kart do głosowania.

  Należy dążyć do przyłapania nieuczciwego wyborcy na gorącym uczynku. Obserwując podejrzane zachowania wyborców, należy być przygotowanym do szybkiego wykonania zdjęć lub nagrania wideo. Okoliczności sprawy należy opisać w odpowiednim punkcie protokołu wyników głosowania, a ponadto opisać w osobnej notatce ze wskazaniem świadków przestępstwa.

  W przypadku gdy komisja zauważy, że wyborca wyniósł kartę do głosowania na zewnątrz lub otrzyma informację, że poza lokalem wyborczym prowadzony jest handel kartami do głosowania, powinna o tym zawiadomić o tym policję i komisarza wyborczego. Należy ponadto zawiadomić właściwe komitety wyborcze i koordynatora RKW37. Na końcu tego podrozdziału podkreślono jednak, że wynoszenie karty do głosowania z lokalu wyborczego nie jest prawnie zabronione. Zawiadomienie policji ma charakter działania prewencyjnego zapobiegającego nielegalnym praktykom handlowania kartami do głosowania38.

[Przekazywanie i przyjmowanie niedozwolonych wartości niepieniężnych]

151) art. 507 otrzymuje brzmienie:

„Art. 507. Kto, w związku z wyborami, udziela komitetowi wyborczemu lub przyjmuje w jego imieniu korzyść majątkową o charakterze niepieniężnym inną niż nieodpłatne usługi polegające na rozpowszechnianiu plakatów i ulotek wyborczych przez osoby fizyczne, pomocy w pracach biurowych udzielanej przez osoby fizyczne, wykorzystanie przedmiotów i urządzeń, w tym pojazdów mechanicznych, udostępnianych nieodpłatnie przez osoby fizyczne, nieodpłatne udostępnianie miejsc do ekspozycji materiałów wyborczych przez osoby fizyczne nieprowadzące działalności gospodarczej w zakresie reklamy

– podlega grzywnie od 1000 do 100 000 złotych.”.

komentarz

• Artykuł 507 k.w. dotyczy przekazywania i przyjmowania niedozwolonych wartości niepieniężnych. Poprzednio art. 507 k.w. stanowił, że „Kto, w związku z wyborami, udziela komitetowi wyborczemu lub przyjmuje w jego imieniu korzyść majątkową o charakterze niepieniężnym inną niż nieodpłatne usługi polegające na rozpowszechnianiu plakatów i ulotek wyborczych przez osoby fizyczne oraz pomocy w pracach biurowych udzielanej przez osoby fizyczne – podlega grzywnie od 1000 do 100 000 złotych”.
• Korzyść ma charakter majątkowy, gdy ma wartość ekonomiczną (wyrażoną w pieniądzu) oraz gdy za pomocą danego dobra można zaspokoić określoną potrzebę materialną44. Korzyścią osobistą jest zaś wszelkie dobro niemające charakteru majątkowego, właściwie nieprzeliczalne na pieniądze, ale dogodne dla sprawcy lub zaspokajające jakąś jego potrzebę45.
• Jak wywodzi S. J. Jaworski, czyn niedozwolony z art. 507 k.w. stanowi występek umyślny, powszechny, formalny, z działania, ścigany z urzędu z oskarżenia publicznego, zagrożony grzywną w wymiarze od 1000 zł do 100 000 zł. Przedmiotem ochrony karnej jest zakaz przekazywania i przyjmowania niedozwolonych wartości niepieniężnych. Kodeks wyborczy zdefiniował pojęcie dozwolonych wartości niepieniężnych. Zezwala komitetom wyborczym na przyjmowanie wartości niepieniężnych jedynie w formie nieodpłatnego rozpowszechniania przez osoby fizyczne plakatów i ulotek wyborczych. Przekazywanie i przyjmowanie nieodpłatnie innych usług i wartości jest niedozwolone46.
• Odpowiedzialność za ten występek ponosi ten, kto umyślnie wyczerpuje znamiona jednego z zabronionych zachowań, czyli ten, kto przekazuje takie wartości albo w imieniu komitetu te wartości przyjmuje, np. ktoś świadczy członkowi komitetu wyborczego, kandydatom, osobom prowadzącym kampanię wyborczą nieodpłatne usługi hotelowe, żywieniowe, transportowe, kurierskie, medialne itp., a ktoś inny usługi te w imieniu komitetu przyjmuje47.

[Naruszenie przepisów o postępowaniu z dokumentami z głosowania]

152) po art. 513a dodaje się art. 513b i art. 513c w brzmieniu:

„Art. 513b. § 1. Kto bez uprawnienia otwiera opakowanie zbiorcze, o którym mowa w art. 79, lub kopertę z dokumentami, o których mowa w art. 78, lub przetrzymuje tę kopertę w jakimkolwiek miejscu poza siedzibą obwodowej komisji wyborczej lub siedzibą właściwej komisji wyborczej wyższego stopnia

– podlega karze grzywny.

§ 2. Tej samej karze podlega, kto udostępnia dokumenty z głosowania albo opakowanie zbiorcze, o których mowa w art. 79, nieuprawnionym podmiotom lub w celach innych niż określone w art. 79 § 3 i 4.

komentarz

• Ten następny nowy przepis karny k.w. penalizuje otwieranie bez uprawnienia opakowań zbiorczych lub kopert z dokumentami albo przetrzymywanie tych kopert w jakimkolwiek miejscu poza siedzibą obwodowej komisji wyborczej lub siedzibą właściwej komisji wyborczej wyższego stopnia. Sankcje karne przewidziane w art. 513b k.w. mają na celu zwiększenie poziomu bezpieczeństwa dokumentów zawierających protokoły z wyników głosowania. Tym samym celom służy wprowadzenie ustawą nowelizującą w art. 78 k.w. wielu obostrzeń dotyczących transportu sporządzonych w obwodach wyborczych protokołów, m.in. zakazu otwierania kopert z protokołami oraz obowiązku pisemnego potwierdzania ich odbioru. W art. 79 par. 1 k.w. postanowiono z kolei, że zwiększenie zabezpieczenia kart do głosowania po sporządzeniu protokołu z głosowania nastąpi poprzez zastosowanie opieczętowanych opakowań zbiorczych. Na marginesie należy zauważyć, że w sprawie nowych przepisów dotyczących opakowań zbiorczych, w trakcie prac legislacyjnych, niektóre samorządy zgłosiły swoje zastrzeżenia. Urząd Miasta Poznania stwierdził, że skoro dokumenty z głosowania są przekazywane w depozyt urzędnikowi wyborczemu, to on powinien zapewniać również ich właściwe przechowanie. Ponadto zdaniem Urzędu Miasta Poznania należy w przepisach wskazać czas przechowywania tych dokumentów w gminie i środki finansowe, jakie zostaną przekazane ewentualnie do gminy w celu zabezpieczenia dokumentacji wyborczej do czasu jej przekazania do archiwów państwowych. Ze względu na wielkość tej dokumentacji (z wyborów samorządowych ok. 37 ton w Poznaniu) gmina może nie mieć w swoich zasobach takich magazynów, które zapewniają właściwe przechowanie. Zatem dotacja na realizację zadań zleconych z tytułu wyborów powinna zawierać środki na przechowanie dokumentacji48. Z kolei Urząd Miasta Wrocławia zarzucił, że wymóg, aby wszystkie karty do głosowania (ważne, nieważne i niewydane) umieszczać w jednym opakowaniu zbiorczym jest niewykonalny, przynajmniej przy wyborach samorządowych w obwodach głosowania liczących powyżej 1000 wyborców (we Wrocławiu to ponad 90 proc. obwodów), ponieważ ciężar takiego opakowania będzie za duży. Podobnie Urząd Miasta Łodzi uznał, że „Złożenie kart w jednym opakowaniu zbiorczym może powodować trudności z ich przenoszeniem (waga)”49.

[Utrudnianie monitorowania lub dokumentowania procedur wyborczych]

Art. 513c. Kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem przeszkadza osobom uprawnionym na mocy przepisów kodeksu w ich czynnościach polegających na monitorowaniu lub dokumentowaniu procedur wyborczych

– podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.”.

komentarz

• Artykuł 513c k.w. wprowadza karalność przeszkadzania przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem osobom do tego uprawnionym w ich czynnościach polegających na monitorowaniu lub dokumentowaniu procedur wyborczych. W uzasadnieniu projektu ustawy nowelizującej podkreślono, że ten przepis karny podyktowany jest koniecznością zapewnienia optymalnych warunków pracy osobom uprawnionym do monitorowania procedur wyborczych (członkom komisji, mężom zaufania). Należy zauważyć, że w k.k. przed wprowadzeniem art. 513c k.w. istniała regulacja zbliżona do tego przepisu. Artykuł 249 pkt 4 k.k. stanowi, że kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem przeszkadza sporządzaniu protokołów lub innych dokumentów wyborczych albo referendalnych, podlega karze pozbawienia wolności od trzech miesięcy do pięciu lat.
• Na tle dwóch wyżej wymienionych regulacji nasuwa się pytanie, kiedy należy stosować przepis k.k., a kiedy k.w. Trzeba przy tym zauważyć, że art. 513c k.w. przewiduje łagodniejszą karę (grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do dwóch lat) niż art. 249 pkt 4 k.k., który przewiduje, że czyn w nim wymieniony zagrożony jest karą pozbawienia wolności od trzech miesięcy do pięciu lat). W art. 513c k.w. karalne jest przeszkadzanie przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem osobom uprawnionym w ich czynnościach polegających na monitorowaniu lub dokumentowaniu procedur wyborczych. Zgodnie zaś z art. 249 pkt 4 k.k. karze podlega przeszkadzanie przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem w sporządzaniu protokołów lub innych dokumentów wyborczych albo referendalnych. Porównując treść obu tych przepisów, nie jest łatwo ustalić, czym różni się karalne przeszkadzanie w „dokumentowaniu procedur wyborczych” z art. 513c k.w. od karalnego przeszkadzania w „sporządzaniu protokołów lub innych dokumentów wyborczych albo referendalnych” z art. 249 pkt 4 k.k. Wszak sporządzanie protokołów lub innych dokumentów wyborczych albo referendalnych mieści się w zakresie dokumentowania procedur wyborczych. Biorąc pod uwagę zasadę racjonalności ustawodawcy, należy sądzić, że jego wolą było, by przepis późniejszy, czyli art. 513c k.w., penalizował czynności, których nie obejmował wcześniejszy art. 249 pkt 4 k.k. Tak więc owo „dokumentowanie procedur wyborczych” obejmowałoby jeszcze jakieś inne czynności niż tylko „sporządzanie protokołów lub innych dokumentów wyborczych albo referendalnych”.

[Stosowanie przepisów o postępowaniu w sprawach o wykroczenia]

153) art. 516 otrzymuje brzmienie:

„Art. 516. Do postępowania w sprawach, o których mowa w art. 494‒496, art. 498, art. 503, art. 505, art. 505a i art. 511‒513b, stosuje się przepisy o postępowaniu w sprawach o wykroczenia.”.

komentarz

• Przepis reguluje tryb postępowania w sprawach wykroczeń określonych w k.w. Postępowanie w sprawach o wykroczenia uregulowane w tym dziale toczy się według zasad określonych w k.p.s.w. Przed nowelizacją przepis ten miał następujące brzmienie: „Do postępowania w sprawach, o których mowa w art. 494‒496, art. 498, art. 499, art. 503, 504a‒505a oraz art. 511‒513a, stosuje się przepisy o postępowaniu w sprawach o wykroczenia.”
• B. Banaszak zaznacza, że z uwagi na treść art. 516 k.w. należy przyjąć, że w odniesieniu do czynów określonych w pozostałych, niewymienionych w art. 516 przepisach działu IX k.w., stosuje się przepisy o postępowaniu w sprawach o przestępstwa50. Zdaniem S. Jaworskiego dyspozycja tego przepisu jest częściowo błędna, ponieważ wymieniony w tym przepisie art. 503 został zaliczony do wykroczeń, podczas gdy faktycznie jest występkiem, podlegającym jak i pozostałe występki z działu IX, regułom kodeksu postępowania karnego51. ©℗

Przypisy

[1] Porównaj komentarz do art. 415 k.w. (art. 5 pkt 105 u.z.u.o.p.).

[2] Porównaj: B. Dauter [w:] K.W. Czaplicki, B. Dauter, S. J. Jaworski, A. Kisielewicz, F. Rymarz, „Kodeks wyborczy. Komentarz”, LEX 2014, wersja elektroniczna, komentarz do art. 427 k.w., teza 1.

[3] Ibidem, teza 4.

[4] Urząd Ochrony Danych Osobowych, „Ochrona danych osobowych w kampanii wyborczej. Poradnik RODO”, 30 sierpień 2018 r., s. 36.

[5] B. Banaszak, „Kodeks wyborczy. Komentarz”, Legalis 2015, wersja elektroniczna, komentarz do art. 431 k.w., teza 2.

[6] Ibidem, komentarz do art. 432 k.w., teza 1.

[7] Porównaj komentarz do art. 415 k.w. (art. 5 pkt 105 u.z.u.o.p.).

[8] B. Dauter, op. cit., komentarz do art. 437 k.w., teza 2.

[9] Ibidem, teza 6.

[10] Pismo z 13 sierpnia 2018 r., znak: ZPOW-501-114/18, dostęp: www.pkw.gov.pl.

[11] Porównaj komentarze do art. 400-403 k.w. (art. 5 pkt 101‒104 u.z.u.o.p.).

[12] Porównaj komentarz do art. 415 k.w. (art. 5 pkt 105 u.z.u.o.p.).

[13] B. Banaszak, op. cit., komentarz do art. 439 k.w., tezy 2 i 3.

[14] Porównaj komentarz do art. 416 k.w. (art. 5 pkt 106 u.z.u.o.p.).

[15] B. Dauter, op. cit., komentarz do art. 440 k.w., tezy 1 i 2.

[16] Wzór formularza określa uchwała PKW z 3 września 2018 r. w sprawie ustalenia wzorów protokołów, zestawień i zaświadczeń o wyborze sporządzanych przez terytorialne komisje wyborcze w wyborach do rad gmin, rad powiatów, sejmików województw i rad dzielnic m.st. Warszawy oraz w wyborach wójtów, burmistrzów i prezydentów miast.

[17] B. Banaszak, op. cit., komentarz do art. 442 k.w., tezy 1 i 2.

[18] A. Wierzbica, „Referendum i wybory oraz zarządzenia i uchwały jednostek samorządu terytorialnego”, LexisNexis 2014, wersja elektro- niczna.

[19] Ibidem.

[20] Ibidem.

[21] Pkt IV ppkt 3 uchwały PKW z 24 września 2018 r.

[22] B. Dauter, op. cit., komentarz do art. 450 k.w.

[23] A. Wierzbica, op. cit.

[24] Więcej na ten temat zobacz: i.z.l.k.r.p.

[25] B. Dauter, op. cit., komentarz do art. 459 k.w., teza 1.

[26] A. Wierzbica, op. cit.

[27] B. Banaszak, op. cit., komentarz do art. 472 k.w., tezy 1 i 2.

[28] Ibidem, teza 2.

[29] Zobacz i.z.l.k.w.

[30] B. Banaszak, op. cit., komentarz do art. 495 k.w., teza 2.

[31] S. J.Jaworski, op. cit., komentarz do art. 495 k.w., teza 2.

[32] Ibidem, teza 3.

[33] Ibidem, teza 4.

[34] Ibidem, teza 5.

[35] Ibidem, teza 3.

[36] Druk sejmowy 2001, Sejm VIII kadencji.

[37] Ruch kontroli wyborów, „Fałszowanie wyborów i sposoby zapobiegania nieprawidłowościom. Poradnik dla wolontariuszy RKW i komitetów wyborczych”, Warszawa 2015, s. 12.

[38] Ibidem.

[39] P. Uziębło, „Opinia prawna w sprawie zmian w kodeksie wyborczym wprowadzanych ustawą z dnia 14 grudnia 2017 r.”, Warszawa, styczeń 2018 r., sporządzona na zlecenie Fundacji Batorego, s. 11 i nast., dostęp: www.batory.org.pl.

[40] Ibidem.

[41] B. Banaszak, op. cit., komentarz do art. 495 k.w., teza 1.

[42] http://www.portalsamorzadowy.pl/prawo-i-finanse/jest-projekt-podkomisji-w-sprawie-zmian-w-kodeksie-wyborczym,69461.html#comment.

[43] B. Banaszak, op. cit., teza 2.

[44] J. Giezek [w:] J. Giezek, N. Kłączyńska, G. Łabuda, „Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz”, Warszawa 2007, s. 702.

[45] R. Góral, „Kodeks karny, praktyczny komentarz”, Warszawa 2000, s. 306.

[46] S. J. Jaworski, op. cit., komentarz do art. 507 k.w., tezy 1 i 2.

[47] Ibidem, teza 3.

[48] Opinie do druku sejmowego nr 2001, Sejm VIII Kadencji.

[49] Ibidem.

[50] B. Banaszak, op. cit., komentarz do art. 516 k.w., teza 2.

[51] S. J. Jaworski, op. cit., komentarz do art. 516 k.w., teza 2.