Jak chronić konsumentów przed produktami niebezpiecznymi

Wprowadzanie na rynek produktów bezpiecznych jest podstawowym obowiązkiem każdego wytwórcy. Jednocześnie musi on zadbać, aby konsumenci, kupując towary, otrzymali informacje pozwalające im ocenić zagrożenia związane z używaniem tych produktów, jeżeli przy braku odpowiedniego ostrzeżenia takie zagrożenia nie są natychmiast zauważalne. Informacje te powinny być sporządzone w języku polskim. Ponadto powinny one wskazywać możliwości przeciwdziałania tym zagrożeniom. Nie zawsze oznakowanie towarów odpowiada tym wymaganiom. Jak poinformowano nas w Urzędzie Ochrony Konkurencji i Konsumentów, przedsiębiorcy naprawiają od razu swoje błędy w trakcie kontroli czy postępowań dotyczących przestrzegania regulacji o ogólnym bezpieczeństwie produktów.

Producent powinien:

● umieszczać na produkcie lub jego opakowaniu swoją nazwę i adres, oznaczenie identyfikujące produkt lub, w razie potrzeby, partię produktu,

● badać próbki wprowadzonych na rynek produktów,

● analizować skargi konsumentów,

● prowadzić rejestr skarg oraz na bieżąco informować dystrybutorów o prowadzonej w tych sprawach kontroli.

Również dystrybutor produktów musi dbać o ich bezpieczeństwo. Przede wszystkim ma obowiązek ich nie dostarczyć, jeżeli wie, że nie spełniają wymagań bezpieczeństwa, lub jeżeli powinien to wiedzieć zgodnie z posiadanymi informacjami i doświadczeniem. Obowiązkiem dystrybutora jest też uczestniczyć w monitorowaniu bezpieczeństwa produktów wprowadzonych na rynek. Powinien przyjmować od konsumentów informacje o zagrożeniach powodowanych przez określone wyroby i przekazywać je niezwłocznie producentom, organowi nadzoru oraz wojewódzkiemu inspektorowi Inspekcji Handlowej, a ponadto przechowywać i niezwłocznie udostępniać na żądanie tych organów dokumentację niezbędną do ustalenia pochodzenia towarów.

Konsumenci i inne osoby zostali bowiem przez prawo wyraźnie upoważnieni do przekazywania organowi nadzoru lub wojewódzkiemu inspektorowi Inspekcji Handlowej informacji o tym, że produkt nie spełnia wymagań bezpieczeństwa, a ponadto do zgłaszania wniosków dotyczących działania nadzoru rynku i kontroli ogólnych wymagań bezpieczeństwa produktów.

Wspomnianym organem nadzoru nad bezpieczeństwem produktów znajdujących się na rynku jest w Polsce prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. W tym roku pięć ze skarg złożonych przez konsumentów zostało przez Urząd uznanych za zasadne.

W przypadku uzyskania informacji o istnieniu w obrocie produktu, który nie jest bezpieczny, producent (dystrybutor) musi niezwłocznie o tym powiadomić organ nadzoru - podając informacje umożliwiające dokładną identyfikację produktu lub jego partii wraz z opisem stwarzanego przez ten wyrób zagrożeń i działań podjętych dla ich zapobieżenia. Jeśli to możliwe, w powiadomieniu należy także przedstawić dane pozwalające na ustalenie przebiegu obrotu zgłaszanym produktem. Dotychczas za brak wymaganego powiadomienia nałożono jedną karę, która jest jeszcze nieprawomocna.

Informacje o tym, że dany wyrób może nie spełniać wymagań (szczególnie pochodzące od konsumentów), organ nadzoru przekazuje wojewódzkiemu inspektorowi Inspekcji Handlowej albo - w zależności od rodzaju produktu i właściwości nadzoru nad nimi - takim instytucjom, jak Państwowa Inspekcja Sanitarna, Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych czy Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych. Kontrolę dotyczącą ogólnych wymagań bezpieczeństwa wykonuje wojewódzki inspektor Inspekcji Handlowej - na wniosek prezesa UOKiK lub z urzędu.

W trakcie kontroli prowadzonej przez inspekcję handlową zbierane są wszelkie informacje potrzebne do stwierdzenia, czy produkt jest bezpieczny. Ponadto pobierane są nieodpłatnie trzy próbki produktu - jedna do badań, druga to próbka kontrolna, a trzecia - rozjemcza, która może być poddana badaniom na wniosek organu nadzoru lub strony i którą zwalnia wojewódzki inspektor IH na wniosek organu nadzoru.

W przypadku potwierdzenia istnienia znacznego prawdopodobieństwa zagrożeń prezes UOKiK otrzymuje protokół kontroli i jej akta. Powinno to nastąpić niezwłocznie po upływie terminu do wniesienia uwag, ale najpóźniej w ciągu siedmiu dni. Jeśli okaże się, że na badanym wyrobie zabrakło odpowiedniego oznakowania, przedsiębiorca będzie musiał we wskazanym terminie je uzupełnić. Z kolei w przypadku stwierdzenia, że przewidywane zagrożenie może nastąpić w określonych warunkach, producent zostaje zobowiązany do oznakowania produktu wyraźnie i zrozumiale sformułowanymi w języku polskim ostrzeżeniami o zagrożeniach, jakie może on stwarzać, i do wstrzymania się z wprowadzaniem go na rynek do czasu jego odpowiedniego oznakowania.

Postępowanie w sprawie ogólnego bezpieczeństwa jest wszczynane wtedy, gdy kontrola wykaże znaczne prawdopodobieństwo, że produkt nie spełnia ogólnych wymagań bezpieczeństwa. W takim przypadku dowodami są protokół kontroli i akta kontroli. Do postępowania może również dojść z urzędu, jeżeli z innych źródeł UOKiK będzie miał informacje o tym, że wyrób może nie być bezpieczny, np. z powiadomienia przekazanego z kraju członkowskiego Unii Europejskiej. Wtedy w postępowaniu uwzględnia się też wyniki badań, które wykonano w laboratorium akredytowanym w kraju UE.

Zarówno przed wszczęciem postępowania, jak i w jego trakcie produkt może być badany przez UOKiK albo oceniany przez biegłych. Stroną postępowania jest producent lub dystrybutor, a przede wszystkim przedsiębiorca odpowiedzialny za pierwszy etap dystrybucji produktu na polskim rynku. W postępowaniu może wziąć udział organizacja społeczna (stowarzyszenie, federacja), która działa na rzecz ochrony praw konsumentów, a także gdy stroną postępowania jest członek organizacji. Postępowanie może trwać maksymalnie cztery miesiące. Prawo wymaga, aby je zakończono niezwłocznie od wszczęcia, a więc jak najszybciej, co jest oczywiste z uwagi na charakter rozpatrywanych spraw.

Produkt, który nie jest bezpieczny, nie może być przez producenta lub dystrybutora ani dostarczany, ani oferowany bądź prezentowany. Taki zakaz jest wydawany na czas niezbędny do przeprowadzenia oceny, badań i kontroli bezpieczeństwa wyrobu. Nie może on jednak trwać dłużej niż 30 dni. W sprawach skomplikowanych i wymagających przeprowadzenia określonych badań UOKIK ma prawo ten czas przedłużyć. W sumie zakaz nie może trwać więcej niż 90 dni. Trzeba przy tym wiedzieć, że złożenie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy nie wstrzymuje wykonania takiej decyzji.

W przypadku poważnych zagrożeń dla zdrowia i życia konsumentów informacja o zakazie obrotu badanym produktem może być podana do publicznej wiadomości.

Postępowanie kończy się wydaniem decyzji stosownie do zagrożeń. Jeśli ich powstanie zależy od określonych warunków, UOKiK może:

● żądać oznakowania produktu wyraźnymi i zrozumiałymi w języku polskim ostrzeżeniami o zagrożeniach, jakie produkt może stwarzać,

● uzależnić wprowadzanie produktu na rynek od wcześniejszego spełnienia ogólnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa.

W przypadku gdy produkt może stwarzać zagrożenie dla określonych kategorii konsumentów, Urząd w swojej decyzji może nakazać ostrzeżenie tych konsumentów lub powiadomienie opinii publicznej o zagrożeniu i narzucić termin oraz formę przedstawienia takich informacji. Takie działania mogą być też podjęte z inicjatywy urzędu. Tego rodzaju decyzja jest zarazem podstawą dokonania wpisu do rejestru produktów niebezpiecznych.

Stwierdzenie, że produkt nie jest bezpieczny, oznacza wydanie decyzji zależnych od tego, czy jest on już na rynku, czy nie, ale w obu przypadkach stanowi podstawę wpisu do rejestru produktów niebezpiecznych.

Jeśli taki produkt nie został wprowadzony do obrotu, UOKiK:

● nakazuje wyeliminowanie zagrożeń stwarzanych przez produkt,

● zakazuje wprowadzania produktu na rynek i nakazuje podjęcie czynności niezbędnych do zapewnienia przestrzegania tego nakazu.

Jeśli taki produkt wprowadzono na rynek, UOKiK nakazuje:

● wyeliminowanie zagrożeń stwarzanych przez produkt,

● natychmiastowe wycofanie produktu z rynku, co oznacza odebranie przez producenta wszystkich egzemplarzy od dystrybutorów oraz zakaz prezentowania i oferowania przez dystrybutorów takiego produktu konsumentom,

● ostrzeżenie konsumentów w określonym terminie i formie,

● wycofanie produktu od konsumentów i jego zniszczenie - wyłącznie wtedy, gdy inne działania byłyby niewystarczające dla zapobieżenia poważnym zagrożeniom powodowanym przez wyrób.

W zamian za towary zwrócone przez konsumentów producent musi oddać im pieniądze, za które je nabyli, bez względu na stopień ich zużycia.

Jeżeli badania wykażą, że produkt stwarza poważne zagrożenie, powyższym decyzjom jest nadawany rygor natychmiastowej wykonalności.

Przedsiębiorcy powinni się też liczyć z kontrolami (prowadzonymi przez Inspekcję Handlową na wniosek UOKiK) realizacji wydanych decyzji.

Postępowanie kończy się umorzeniem w przypadku stwierdzenia, że:

● produkt jest bezpieczny,

● producent lub dystrybutor usunął przyczyny zagrożeń,

● postępowanie z innych przyczyn stało się bezprzedmiotowe.

Rejestr produktów niebezpiecznych jest prowadzony przez UOKiK. Zawiera on:

● dane umożliwiające identyfikację produktu,

● informacje o rodzaju i zakresie zagrożeń stwarzanych przez produkt oraz o środkach, jakie w odniesieniu do niego zastosowano.

Informacje zawarte w rejestrze produktów niebezpiecznych są publicznie dostępne. Można do niego zajrzeć na stronie internetowej Urzędu (www.uokik.gov.pl). Urząd ma też prawo publicznie zakomunikować, że dany produkt został wpisany do tego rejestru.

Wpis z rejestru zostaje usunięty, jeśli zainteresowany udowodni, że produkt został z rynku wycofany albo wyeliminowano niezgodności z wymogami bezpieczeństwa. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów może wystąpić do wojewódzkiego inspektora IH o sprawdzenie, czy tak faktycznie się stało. Usunięcie wpisu jest możliwe nie wcześniej niż w terminie sześciu miesięcy od przekazania dowodów wycofania produktu z rynku, a 12 miesięcy od przekazania dowodów na wyeliminowanie niezgodności z wymaganiami bezpieczeństwa. W przypadku wniosku o skontrolowanie tego terminy na usunięcie wpisu liczy się od zakończenia

Jak dowiedzieliśmy się w UOKiK, do tej pory żaden z przedsiębiorców nie złożył skutecznego wniosku o usunięcie wpisu z rejestru.

Prawo przewiduje dotkliwe kary za łamanie regulacji dotyczących bezpieczeństwa produktów. Są to kary pieniężne, które mogą wynieść nawet 100 tys. zł. Prezes UOKiK może nałożyć taką karę na producenta lub dystrybutora za:

● niepowiadomienie prezesa UOKiK o tym, że wprowadzony na rynek produkt nie jest bezpieczny,

● nieudzielenie informacji niezbędnych do stwierdzenia, czy produkt jest bezpieczny, lub udzielenie informacji nieprawdziwych lub wprowadzających w błąd,

● niewykonanie decyzji wydanych po stwierdzeniu, że produkt stwarza zagrożenia bądź że nie jest bezpieczny,

● wprowadzenie do obrotu wyrobu umieszczonego w rejestrze produktów niebezpiecznych.

Taka sama kara grozi producentowi za brak informacji dla konsumentów umożliwiających ocenę zagrożeń związanych z użytkowaniem nabytych towarów, a także za wprowadzenie na rynek produktu niespełniającego wymagań bezpieczeństwa.

Z kolei dystrybutor tak wysoką karę poniesie za:

● dostarczanie produktów, o których wie lub powinien wiedzieć, że nie spełniają wymagań bezpieczeństwa,

● nieprzekazanie producentom, organowi nadzoru oraz Inspekcji Handlowej informacji od konsumentów o zagrożeniach powodowanych przez produkty,

● nieprzedstawienie organowi nadzoru lub wojewódzkiemu inspektorowi IH dokumentacji niezbędnej do ustalenia pochodzenia produktu.

zł może wynieść kara nałożona przez prezesa UOKiK za łamanie obowiązków związanych z bezpieczeństwem produktów

W przypadku istnienia poważnych zagrożeń dla zdrowia i życia konsumentów informacja o zakazie obrotu danym produktem może być publicznie ogłoszona

Dane o okolicznościach i skutkach zdrowotnych wypadków konsumenckich oraz o produktach mających z nimi związek są monitorowane w systemie prowadzonym przez ministra zdrowia. Dane pochodzą od wybranych zakładów opieki zdrowotnej. Informacje o tych wypadkach, ich okolicznościach i przyczynach, zgromadzone w systemie monitorowania, są przekazywane prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.

W systemie gromadzone są przede wszystkim takie dane, jak:

● wiek, płeć, wykształcenie osoby poszkodowanej,

● czas i miejsce zdarzenia,

● opis zdarzenia z uwzględnieniem cech produktu i cech zachowań osoby poszkodowanej, które mogły mieć wpływ na przebieg zdarzenia,

● informacje o produkcie, jaki miał związek z wypadkiem, umożliwiające jego identyfikację,

● opis obrażeń, jakich doznała osoba poszkodowana,

● miejsce udzielenia pomocy.

Produkty, które stwarzają zagrożenie dla konsumentów przez to, że ich wygląd wskazuje na inne niż rzeczywiste przeznaczenie, nie mogą posiadać cech i właściwości mogących sugerować - zwłaszcza dzieciom - że są to środki spożywcze, jeżeli próba konsumpcji takiej imitacji może powodować zagrożenie dla zdrowia lub życia ludzi. Chodzi głównie o kształt imitacji, ich zapach, kolor, wygląd, skład, konstrukcję, wykończenie, opakowanie, etykietę, pojemność oraz wielkość. Etykieta lub opakowanie takiego produktu powinna zawierać zrozumiałą i łatwą do odczytania informację o tym, jakie jest rzeczywiste przeznaczenie imitacji, a także jak należy jej używać i jakie stosować środki ostrożności. Obowiązkowo muszą tam być też umieszczone wskazówki postępowania w razie wystąpienia zagrożenia.

W rejestrze produktów niebezpiecznych znajduje się ponad 100 produktów. Wśród nich są zabawki dla dzieci, meble, lampy, rowery, odzież, płyny do spryskiwaczy.

Z kolei rejestr wyrobów niezgodnych z zasadniczymi wymogami liczy prawie 200 pozycji - są na tej liście np. materiały i elektryczny sprzęt budowlany, lampy i oprawy oświetleniowe, zabawki.

Do rejestru produktów niespełniających szczegółowych wymagań bezpieczeństwa wpisano natomiast ponad 20 wyrobów i są to głównie instrumenty medyczne, w tym np. strzykawki.

Iwona Jackowska

iwona.jackowska@infor.pl

Art. 4, 5, 10, 11, 14, 15, 16, 19, 20 25, 30, 33a ustawy z 12 grudnia 2003 r. o ogólnym bezpieczeństwie produktów (Dz.U. nr 229, poz. 2275 z późn. zm.).

Par. 2 rozporządzenia ministra zdrowia z 28 kwietnia 2004 r. w sprawie sposobu działania krajowego systemu monitorowania wypadków konsumenckich (Dz.U. nr 104, poz. 1100).

Par. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 6 kwietnia 2004 r. w sprawie dodatkowych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i znakowania produktów, które stwarzają zagrożenie dla konsumentów przez to, że ich wygląd wskazuje na inne niż rzeczywiste przeznaczenie (Dz.U. nr 71, poz. 644).

Aneta Styrnik

Biuro Prasowe UOKiK

Wydaje się, że przypadki nieprzestrzegania przepisów o ogólnym bezpieczeństwie produktów i co za tym idzie wprowadzania na rynek takich, które nie są bezpieczne, wynika z chęci zaoszczędzenia przez przedsiębiorców na badaniach produktów albo kupowaniu ich od niesprawdzonych, ale za to tańszych dostawców. Często polscy przedsiębiorcy nie mają świadomości, że po oznaczeniu produktu swoją marką odpowiadają za ten produkt tak jak producent. Tym niemniej doświadczenia UOKiK wskazują, że większość przedsiębiorców po uzyskaniu informacji, że ich produkt nie jest bezpieczny, podejmuje dobrowolne działania mające na celu wycofanie z rynku takich produktów lub ich modyfikację. Dlatego większość prowadzonych przez prezesa Urzędu postępowań kończy się umorzeniem. Bardzo prawdopodobne, że przyczyniają się to tego stosunkowo wysokie kary, jakie przewiduje ustawa o ogólnym bezpieczeństwie produktów. W przypadku podjęcia współpracy przez przedsiębiorcę prezes UOKiK z reguły odstępuje od ich nakładania.