Przedawnienie składek na ubezpieczenia następuje po dziesięciu latach od dnia ich wymagalności

Składki na ubezpieczenia społeczne należne i nieprzedawnione przed 31 grudnia 2002 r. ulegają przedawnieniu po upływie dziesięciu lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne (art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Sąd Najwyższy w postanowieniu z 7 stycznia 2009 r. (III UZP 2/08, niepubl.) potwierdził wcześniejszą linię orzeczniczą tego sądu i odmówił udzielenia odpowiedzi na pytanie prawne sądu apelacyjnego. Dotyczyło ono problemu, czy zobowiązania do zapłaty składek na ubezpieczenia społeczne oraz na Fundusz Pracy, powstałe przed 1 stycznia 2003 r. i nieprzedawnione na tę datę, ulegają przedawnieniu z upływem pięciu lat czy też dziesięciu lat, od dnia ich wymagalności. Sąd ten w uzasadnieniu przyjął, że stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w wydanych wyrokach i uchwałach narusza konstytucyjną zasadę lex retro non agit. Przeprowadził także analizę przepisów dotyczących przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne i zobowiązań podatkowych, zwracając uwagę na gwarancje prawne ochrony interesu jednostki i zasady przyzwoitej legislacji, w tym należytego formułowania przepisów przejściowych. Zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego.

ZUS decyzją z 3 stycznia 2008 r. stwierdził, że wnioskodawca Ryszard K. posiada powstałe w 1999 roku zaległości w opłacaniu składek (wraz z odsetkami). W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawca wystąpił o jej zmianę w całości, wskazując, że jego zobowiązanie do zapłaty składek wymagalnych przed 1 stycznia 2003 r. wygasło, jako że upłynął już pięcioletni okres ich przedawnienia. Sąd okręgowy oddalił odwołanie Ryszarda K. Sąd uznał, że zarzut przedawnienia jest nieuzasadniony. W apelacji od tego wyroku wnioskodawca wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie w całości żądania odwołania.

Sąd Najwyższy uznał, że ustalone w orzecznictwie tego sądu stanowisko jest prawidłowe, dlatego odmówił udzielenia odpowiedzi na przedstawione przez sąd apelacyjny zagadnienie prawne. Jednocześnie wskazał argumenty potwierdzające prawidłowość wcześniejszych orzeczeń SN.

Po pierwsze, sporna regulacja nie przewiduje działania prawa wstecz (retroaktywności), bowiem nowych przepisów dotyczących przedawnienia składek na ubezpieczenie społeczne nie stosuje się do zaległości składkowych przedawnionych w dniu wejścia ustawy wprowadzającej termin dziesięcioletni. W tym przypadku można mówić o retrospektywności przepisu, a nie o działaniu prawa wstecz, czyli retroakcji.

Po drugie, chociaż regulacja prawa ubezpieczeniowego ma charakter regulacji administracyjnoprawnej należy do niej stosować ogólną zasadę nieretroakcji wyrażoną w art. 3 k.c. Zasada ta wyklucza rozstrzygnięcie konfliktu międzyczasowego przez przyjęcie działania wstecz nowej ustawy. Nie przesądza jednak rozstrzygnięcia zagadnienia, czy do oceny skutków prawnych powstałych pod rządami dawnej ustawy, ale realizujących się pod rządami nowej ustawy, należy stosować dawną ustawę, czy też nową. SN zwrócił uwagę, że w sytuacji gdy nowa ustawa nie zawiera przepisów przejściowych (albo są one niepełne, niejasne), przyjmuje się, że do rozstrzygnięcia konfliktu należy stosować w drodze analogii przepisy wprowadzające podstawowe akty prawa prywatnego i z nich wywodzić podstawowe zasady kolizyjne. Takie przepisy zawarte są w art. XXV ustawy z 23 kwietnia 1964 - Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 94). Z tego przepisu wywieść można następującą zasadę, że jeżeli według nowej ustawy termin ustawowy jest dłuższy niż na podstawie dawnej ustawy, do terminu ustawowego, który rozpoczął bieg przed wejściem w życie nowej ustawy, ale przed wejściem w życie nowej ustawy jeszcze nie upłynął, należy stosować przepisy nowej ustawy o długości terminu. Do biegu takiego terminu należy stosować przepisy dawnej ustawy.