Posłem nie zostanie osoba skazana za przestępstwo umyślne

Wybrana do Sejmu lub do Senatu nie może być osoba skazana prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego. Takie brzmienie art. 99 konstytucji wprowadziła nowelizacja z 7 maja 2009 r. Ustanowienie konstytucyjnego ograniczenia biernego prawa wyborczego w wyborach do Sejmu i Senatu spowodowało konieczność dokonania zmian dostosowujących ustawy regulujące procedurę wyborczą do wymogów ustawy zasadniczej. Nowe zasady biernego prawa wyborczego będą podlegać stosownej weryfikacji w ramach procedury rejestracji kandydatów na posłów i senatorów. Nowelizacja z 8 października 2010 r. wprowadziła zmiany w ordynacji wyborczej do Sejmu i Senatu. Posiadanie prawa wybieralności w wyborach do obu izb parlamentu jest warunkiem biernego prawa wyborczego w wyborach na Prezydenta RP. Dlatego również dokonano odpowiednich zmian w ustawie o wyborze Prezydenta RP.

Nowa treść art. 99 ust. 3 konstytucji wprowadziła do ustawodawstwa wyborczego dodatkowe regulacje dotyczące weryfikacji spełnienia przez przyszłego parlamentarzystę przesłanki niekaralności. Wzorem rozwiązań prawnych obowiązujących już przy wyborach samorządowych i do Parlamentu Europejskiego nowelizacja z 8 października 2010 r. ustanawia obowiązek składania oświadczenia o posiadaniu prawa wybieralności przez kandydatów ubiegających się o mandat posła lub senatora, a także kandydatów na Prezydenta RP. Złożenie tego dokumentu stanowi warunek rejestracji kandydata (listy).

Ewentualne wątpliwości co do jego prawdziwości będą badane przez właściwe komisje wyborcze. Celowi temu służy wprowadzenie nowego mechanizmu, zgodnie z którym przed rejestracją organy wyborcze będą uzyskiwały informację z Krajowego Rejestru Karnego (KRK) o każdym z kandydatów i na jej podstawie będą mogły dokonać bądź odmówić rejestracji.

W myśl dodanego art. 146b ordynacji wyborczej do Sejmu i Senatu okręgowa komisja wyborcza niezwłocznie po przyjęciu zgłoszenia listy okręgowej występować będzie do ministra sprawiedliwości z zapytaniem o udzielenie informacji z KRK o kandydatach z tej listy. Ta sama zasada obowiązuje w stosunku do kandydata na posła Parlamentu Europejskiego. W przypadku kandydatów na Prezydenta RP po przyjęciu oświadczenia o posiadaniu prawa wybieralności z zapytaniem o udzielenie informacji z KRK występuje Państwowa Komisja Wyborcza. W art. 40a ust. 2 ustawy o wyborze Prezydenta RP określono warunki związane z utworzeniem komitetu wyborczego kandydata. Dotychczasowe wymogi obejmują konieczność wyrażenia przez kandydata pisemnej zgody na kandydowanie wyborach (pkt 1) oraz pisemnej zgody na utworzenie jego komitetu (pkt 2). Nowelizacja w art. 40a ust. 2 pkt 3 wprowadziła konieczność złożenia już na tym etapie pisemnego oświadczenia o posiadaniu prawa wybieralności. Nowelizacja dokonała także zmiany treści zgody na kandydowanie w wyborach na Prezydenta RP.

Przepis art. 177 ust. 1 ordynacji określa przesłanki wygaśnięcia mandatu posła. W dotychczasowym stanie prawnym przepis ten stwierdza, że wygaśnięcie mandatu posła następuje wskutek utraty prawa wybieralności. Nie uregulowano jednak sytuacji, że wygaśnięcie mandatu może być konsekwencją ujawnienia tego, że osoba, która go uzyskała, nie miała prawa wybieralności w dniu wyborów. Zmiana brzmienia art. 177 ust. 1 pkt 1 eliminuje tę lukę. Konstrukcja tego przepisu jest zbieżna z art. 190 ust. 1 pkt 3 ordynacji wyborczej do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw oraz art. 142 ust. 1 pkt 1 ordynacji wyborczej do Parlamentu Europejskiego.

Marszałek Sejmu zgodnie z ustawą stwierdza wygaśnięcie mandatu poselskiego w przypadku utraty prawa wybieralności lub nieposiadania go w dniu wyborów. Efektywne wykonywanie tej kompetencji wymagało stworzenia przejrzystych zasad gwarantujących dostęp do informacji świadczących o zaistnieniu przesłanki powodującej utratę mandatu. Dokonywane to było w oparciu o dane pochodzące z KRK, w którym gromadzone są informacje o osobach prawomocnie skazanych za przestępstwa.

Dotychczasowy art. 6 pkt 2 ustawy o Krajowym Rejestrze Karnym przyznaje marszałkowi Sejmu (Senatu) w odniesieniu do posłów (senatorów) prawo do uzyskiwania informacji o osobach, których dane osobowe zostały zgromadzone w KRK. Informacje w tym trybie udostępnianie są na wniosek zainteresowanego organu. W praktyce zatem skorzystanie z tego uprawnienia wymaga posiadania przez marszałka Sejmu (Senatu) uprzedniej wiedzy o tym, że rejestr zawiera dane mogące w konkretnym przypadku mieć wpływ na trwałość mandatu poselskiego.

Ustalono więc zasadę, zgodnie z którą marszałek Sejmu (Senatu) z urzędu będzie otrzymywał informacje o tych orzeczeniach sądowych, które spowodują wygaśnięcie mandatu parlamentarzysty. Nowe regulacje przewidują również, że minister sprawiedliwości będzie miał obowiązek przekazywania marszałkowi Sejmu (Senatu) - na podstawie danych zawartych w KRK - w terminie 30 dni od dnia ogłoszenia przez Państwową Komisję Wyborczą w Dzienniku Ustaw RP wyników wyborów do Sejmu (Senatu), informacji o posłach (senatorach) skazanych prawomocnym orzeczeniem sądu na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub pozbawionych praw publicznych bądź informacji o braku takich danych w KRK. Ponadto minister sprawiedliwości zobowiązany został do przekazania informacji o prawomocnym orzeczeniu powodującym utratę prawa wybieralności, jeżeli sytuacja taka zaistnieje w trakcie kadencji Sejmu (Senatu). W celu sprawnego przebiegu procesu rejestracji kandydatów nowelizacja przewidziała, że informacje z KRK przekazuje się niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie trzech dni.

Analogiczne regulacje obowiązują w stosunku do posłów Parlamentu Europejskiego. Ustawa określająca procedurę wyborczą do Parlamentu Europejskiego powierza marszałkowi Sejmu kompetencje związane z wygaszaniem mandatu posła do Parlamentu Europejskiego. Skoro obowiązki marszałka Sejmu zarówno w odniesieniu do mandatu posła na Sejm, jak i mandatu posła do Parlamentu Europejskiego pozostają zbieżne, to dostęp do informacji z KRK będzie realizowany na tych samych zasadach.

Omawiana nowelizacja dokonuje zmiany ustawy z 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym w zakresie wskazania podmiotów uprawnionych do uzyskiwania informacji o osobach, których dane osobowe zostały zgromadzone w rejestrze. W dotychczasowym stanie prawnym przepis ten nie wymieniał Państwowej Komisji Wyborczej oraz innych komisji wyborczych. W związku z nałożeniem na te organy obowiązku sprawdzania, czy kandydaci spełniają warunki związane z biernym prawem wyborczym w wyborach samorządowych, do Sejmu i Senatu, na Prezydenta RP oraz do Parlamentu Europejskiego, konieczne było wyodrębnienie w ustawie o KRK wyraźnej podstawy prawnej do żądania informacji z rejestru.

Przepisy ordynacji wyborczej do Sejmu i Senatu RP, w brzmieniu nadanym omawianą nowelizacją, będą miały zastosowanie do przyszłej kadencji obu izb. W pozostałym zakresie przepisy ustawy mają zastosowanie z chwilą jej wejścia w życie, czyli 24 listopada 2010 r.

Minister sprawiedliwości zobowiązany jest do przekazywania marszałkowi Sejmu i marszałkowi Senatu - na podstawie danych zgromadzonych w Krajowym Rejestrze Karnym - informacji o posłach i senatorach skazanych prawomocnym orzeczeniem sądu na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub pozbawionych praw publicznych

Zgoda kandydata na kandydowanie w wyborach powinna zawierać:

● imię (imiona), nazwisko i nazwisko rodowe,

● imiona rodziców,

● datę i miejsce urodzenia,

● informację o obywatelstwie,

● wskazanie ewentualnej przynależności do partii politycznej,

● numer ewidencyjny PESEL,

● informację o udokumentowanym wykształceniu, wykonywanym zawodzie i miejscu (zakładzie) pracy,

● adres zamieszkania,

● datę i własnoręczny podpis.

Leszek Jaworski

leszek.jaworski@infor.pl

Art. 1 - 6 ustawy z 8 października 2010 r. o zmianie ustawy - Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 212, poz. 1385).