Wójt straci urząd za prowadzenie samochodu po alkoholu

Pełnienie funkcji publicznych wiąże się z koniecznością przestrzegania porządku prawnego i obowiązkiem szczególnej dbałości o nieskazitelność charakteru. Dlatego osoby kierujące urzędami administracji samorządowej i większość zatrudnionych w nich osób ponoszą szczególną odpowiedzialność w razie prawomocnego skazania za umyślne przestępstwo, które jest ścigane z urzędu lub umyślne przestępstwo skarbowe. W efekcie samorządowiec z prawomocnym wyrokiem oprócz sankcji karnych, które wymierzył mu sąd, traci również dotychczasową funkcję albo zatrudnienie.

Kodeks wyborczy wskazuje wyraźnie, że wygaśnięcie mandatu wójta następuje przede wszystkim w przypadku utraty prawa wybieralności lub nieposiadania go w dniu wyborów (art. 492 par. 1 pkt 4 k.w.). Identycznie jest w przypadku radnych (art. 383 par. 1 pkt 1 k.w.).

I tak prawa wybieralności w wyborach nie ma osoba skazana prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe.

Zgodnie z prawem karnym o umyślnym popełnieniu przestępstwa można mówić wtedy, gdy dokonująca go osoba ma zamiar jego popełnienia - czyli chce je popełnić celowo, albo mając świadomość możliwości popełnienia przestępstwa, godzi się na jego popełnienie. Natomiast z wyrokiem prawomocnym mamy do czynienia wówczas, gdy od orzeczenia nie przysługuje już apelacja do sądu wyższej instancji. Taka sytuacja ma miejsce np. wtedy, gdy wyrok sądu I instancji uprawomocnił się, bo ani prokurator, ani skazany urzędnik nie wniósł od niego apelacji, albo sąd odwoławczy utrzymał zaskarżone rozstrzygnięcie sądu niższej instancji w mocy.

Tak więc prawomocne skazanie za przyjęcie łapówki, poświadczenie nieprawdy na urzędowym dokumencie czy oszustwo przy przetargach, prowadzi do utraty mandatu przez wójta (a także burmistrza, prezydenta miasta) i radnego niezależnie od tego, czy jest on członkiem organu szczebla gminnego, powiatowego czy wojewódzkiego. Taki sam skutek mają także inne, niestety dość powszechne przestępstwa publicznoskargowe. Są to: prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości (art. 178a k.k.), łapownictwo bierne (art. 228 k.k.), płatna protekcja (art. 230 k.k.), wystawienie dokumentu poświadczającego nieprawdę (art. 271 k.k.), zniszczenie dokumentu, a także jego uszkodzenie, czynienie bezużytecznym, ukrywanie lub usuwanie (art. 276 k.k.).

O utracie mandatu przez wójta czy radnego nie można natomiast mówić w przypadku popełnienia wykroczenia czy wykroczenia skarbowego, np. kolizji drogowej. Utrata prawa wybieralności nie nastąpi również w przypadku prawomocnego skazania za popełnienie przestępstwa nieumyślnego lub ściganego z oskarżenia prywatnego (np. znieważenia, naruszenia nietykalności cielesnej, uszkodzenia ciała powodującego rozstrój zdrowia poniżej 7 dni).

Nieobowiązujące już przepisy ordynacji wyborczej do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw (art. 7 ust. 2 pkt 2) oraz ustawy o bezpośrednim wyborze wójta, burmistrza i prezydenta miasta stanowiły, że prawa wybieralności nie miały osoby, wobec których wydano prawomocny wyrok warunkowo umarzający postępowanie karne w sprawie popełnienia przestępstwa umyślnego ściganego z oskarżenia publicznego. Takich rozwiązań nie powiela jednak obowiązujący kodeks wyborczy. Co więcej ustawodawca - co podkreślił Trybunał Konstytucyjny - może odmiennie ukształtować krąg podmiotów, wobec których dochodzi do utraty prawa wybieralności. Pozwala mu na to swoboda prowadzenia polityki legislacyjnej (wyrok z 23 marca 2010 r., sygn. akt K 19/09). Tak więc obecnie wyrok warunkowo umarzający postępowanie karne toczące się przeciwko włodarzowi gminy nie oznacza utraty mandatu. I nie ma znaczenia, że sąd stwierdza winę oskarżonego, ewentualnie samorządowiec dopuścił się przestępstwa, które mu zarzucono.

Z kolei przepisy ustawy o samorządzie gminnym przewidują, że w przypadku powstania przemijającej przeszkody w wykonywaniu zadań i kompetencji wójta spowodowanej:

tymczasowym aresztowaniem,

odbywaniem kary pozbawienia wolności wymierzonej za przestępstwo nieumyślne,

odbywaniem kary aresztu

jego zadania i kompetencje przejmuje zastępca, a w gminach, w których powołano więcej niż jednego zastępcę - pierwszy zastępca (art. 28 g ustawy o samorządzie gminnym). Wójt nie traci więc w tym czasie swojego stanowiska, a jest jedynie czasowo odsuwany od jego pełnienia.

Wygaśnięcie mandatu wójta lub radnego stwierdza rada gminy w drodze uchwały w ciągu miesiąca od wystąpienia przyczyny wygaśnięcia mandatu. Przed podjęciem uchwały o wygaśnięciu mandatu samorządowiec musi mieć możliwość złożenia wyjaśnień. Przepisy gwarantują mu to prawo nawet wtedy, gdy decyzja w sprawie mandatu jest już przesądzona. Przy czym uchwałę rady o wygaśnięciu mandatu wójta, radnego doręcza się niezwłocznie zainteresowanemu i przesyła wojewodzie oraz komisarzowi wyborczemu.

Od uchwały rady o wygaśnięciu mandatu przysługuje zainteresowanemu skarga do sądu administracyjnego. Może ją złożyć w terminie 7 dni od dnia doręczenia. Sąd administracyjny rozpatruje skargę w terminie 14 dni od dnia jej wniesienia. Pozbawiony mandatu samorządowiec może wnieść jeszcze skargę kasacyjna. Ma na to 14 dni.

Wygaśnięcie mandatu wójta lub radnego następuje z dniem uprawomocnienia się wyroku sądu administracyjnego oddalającego skargę.

Podobne wymagania co do nieposzlakowanej osobowości odnoszą się do urzędników zatrudnionych w instytucjach samorządowych. Bowiem zgodnie z ustawą o pracownikach samorządowych pracownikiem samorządowym zatrudnionym na podstawie wyboru lub powołania może być jedynie osoba, która nie była skazana prawomocnym wyrokiem sądu za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe. Identyczny wymóg odnosi się do pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę na stanowisku urzędniczym (art. 6 ust. 2 i 3 ustawy o pracownikach samorządowych).

Wymóg niekaralności stanowi więc ograniczenie w nawiązaniu stosunku pracy i powód do jego rozwiązania. Taka regulacja została wprowadzona ze względu na właściwe funkcjonowanie samorządu terytorialnego i ze względu na charakter zadań wypełnianych przez urzędników pracujących na rzecz społeczności lokalnych.

Ustawodawca za pomocą kwestionowanej regulacji nie doprowadził jednak do wygaśnięcia stosunku pracy z mocy prawa wraz z uprawomocnieniem się wyroku w sprawie urzędnika. Aby do tego doszło, pracodawca urzędnika musi złożyć oświadczenie woli o wypowiedzeniu stosunku pracy i podać przyczyny. Procedura ta musi być zgodna z wymogami wynikającymi z prawa pracy.

Skutki prawomocnego wyroku skazującego w zakresie utraty prawa wybieralności i zajmowania stanowisk, gdzie wymagana jest niekaralność za określone przestępstwa, trwają, dopóki skazanie nie ulegnie zatarciu. Wtedy popełniony występek lub zbrodnię uważa się za niebyłą, a wpis o skazaniu usuwa się z rejestru skazanych. Zatarcie skazania następuje wraz z upływem ustawowych terminów podanych w art. 107 kodeksu karnego, które są zależne od wysokości orzeczonej kary. Co do zasady skazany za przestępstwo urzędnik może jednak wnioskować o jego przyspieszenie.

Prawomocne skazanie za pomówienie czy naruszenie nietykalności cielesnej innej osoby nie jest podstawą do odebrania mandatu wójtowi. Są to bowiem czyny ścigane z oskarżenia prywatnego

● kara pozbawienia wolności (od 1 miesiąca do 15 lat) lub kara 25 lat pozbawienia wolności - z upływem 10 lat od wykonania lub darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania

● kara dożywotniego pozbawienia wolności - z upływem 10 lat od uznania jej za wykonaną, od darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania

● kara grzywny albo kara ograniczenia wolności - z upływem 5 lat od wykonania lub darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania

● skazanie z odstąpieniem od wymierzenia kary - z upływem roku od wydania prawomocnego orzeczenia

● odmowy złożenia ślubowania

● niezłożenia w terminach określonych w odrębnych przepisach oświadczenia o swoim stanie majątkowym

● pisemnego zrzeczenia się mandatu

● utraty prawa wybieralności lub braku tego prawa w dniu wyborów

● naruszenia ustawowych zakazów łączenia funkcji wójta z wykonywaniem funkcji lub prowadzeniem działalności gospodarczej

● orzeczenia niezdolności do pracy lub niezdolności do samodzielnej egzystencji w trybie określonym w przepisach o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych na okres co najmniej do końca kadencji

● śmierci

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl

Ustawa z 5 stycznia 2011 r. - Kodeks wyborczy (Dz.U. z 2011 r. nr 21, poz. 112 z późn. zm.). Ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2001 r. nr 142, poz. 1591 z późn. zm.). Ustawa z 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (Dz.U. z 2008 r. nr 223, poz. 1458 z późn. zm.).