Ustawa z 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych (cz. 3)

Dz.U. z 2005 r. nr 14, poz. 114 z późn. zm.

Rozdział 3 (cd)

Kary za naruszenie dyscypliny finansów publicznych oraz ich wymiar

Przepis reguluje instytucję nadzwyczajnego złagodzenia karyoraz odstąpienia od wymierzenia kary. Przesłanką zastosowania dobrodziejstwa nadzwyczajnego złagodzenia kary lub odstąpienia od jej wymierzenia jest "przypadek zasługujący na szczególne uwzględnienie". Przy ocenie, czy w konkretnej sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające wymierzenie kary łagodniejszego rodzaju lub odstąpienie od wymierzenia kary, powinny być brane pod uwagę zarówno charakter i okoliczności czynu, jak również warunki osobiste sprawcy¹.

Za zastosowaniem obu tych instytucji przemawiają te same przesłanki, które wskazane zostały jako okoliczności wpływające na wymiar kary (art. 33), a mianowicie: rodzaj i okoliczności naruszenia dyscypliny finansów publicznych lub właściwości i warunki osobiste sprawcy. Użycie spójnika "lub" sprawia, iż dla złagodzenia kary wystarczające jest zaistnienie bądź przesłanek podmiotowych (odnoszących się do osoby sprawcy), bądź też tylko przedmiotowych (w zakresie okoliczności czynu). Możliwa jest oczywiście również sytuacja, w której komisja uwzględni zarówno przesłanki podmiotowe, jak i przedmiotowe. Właściwości i warunki osobiste sprawcy odnosić należy przede wszystkim do tych elementów, uwzględnianych przy wymiarze kary, które dotyczą obwinionego o naruszenie dyscypliny finansów publicznych, a więc przede wszystkim do doświadczenia zawodowego, dotychczasowego sposobu wywiązywania się z obowiązków służbowych, zachowania po naruszeniu dyscypliny finansów publicznych, pozytywnej opinii przełożonego, warunków rodzinnych itp. Konieczne jest również rozważenie, czy złagodzona kara lub ewentualnie odstąpienie od jej wymierzenia odniesie cele w zakresie prewencji indywidualnej. Stosunkowo łatwo również stwierdzić, co ustawodawca rozumie przez pojęcie okoliczności czynu. Będą się w tym mieściły te wszystkie zdarzenia, które miały wpływ na jego popełnienie, a więc np. motywy działania sprawcy, czynniki zewnętrzne, w jakich doszło do naruszenia (np. stan zagrożenia powodziowego, zamieszki, niepokoje społeczne), skutki naruszenia itp. Częściowo pomocne w interpretacji powyższych zapisów mogą być - przykładowo wyliczone - okoliczności łagodzące, wskazane w ust. 2 komentowanego przepisu².

Z wykładni gramatycznej art. 36 ust. 1 ustawy o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finanswów publicznych (dalej: u.o.n.d.f.p.) nie wynika nakaz stosowania przez organ orzekający gradacji rozstrzygnięć. "Nie da się bowiem wywieść z tego przepisu obowiąz

ku stosowania przez organ orzekający w przypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie w pierwszej kolejności wymierzenia kary łagodniejszego rodzaju, a dopiero w późniejszym czasie odstąpienia od wymierzenia kary. Ustawodawca wyraźnie upoważnia organ orzekający w przypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie, biorąc pod uwagę określone w (...) art. 36 ust. 1, do wymierzenia łagodniejszego rodzaju kary bądź też do odstąpienia od wymierzenia kary. Rodzaj rozstrzygnięcia stanowi przedmiot uznania organu orzekającego - oczywiście w granicach określonych w ustawie. Katalog okoliczności łagodzących został określony przykładowo w ust. 2 art. 36. Ich zaistnienie upoważnia organ orzekający do zastosowania jednego z rodzajów orzeczeń przewidzianych w dyspozycji art. 36 ust. 1. Organ orzekający może skorzystać z wszystkich okoliczności tu wymienionych lub tylko z niektórych. Może wreszcie także wziąć pod uwagę inne okoliczności, których ustawodawca w tym przepisie nie przewidział" . Zdaniem GKO błędna jest interpretacja art. 36 ust. 1 u.o.n.d.f.p., zgodnie z którą organ orzekający powinien najpierw wymierzyć karę, a następnie odstąpić od jej wykonania. "Przepis art. 36 ustawy reguluje instytucję nadzwyczajnego złagodzenia oraz odstąpienia od wymierzania kary. Za zastosowaniem obu tych instytucji przemawiają te same przesłanki, które wskazane zostały jako okoliczności wpływające na wymiar kary (art. 33 ustawy o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych), a mianowicie: rodzaj i okoliczności naruszenia dyscypliny finansów publicznych lub właściwości i warunki osobiste sprawcy. Użycie spójnika "lub" sprawia, że dla złagodzenia kary lub odstąpienia od wymierzania kary wystarczające jest zaistnienie bądź przesłanek podmiotowych (odnoszących się do osoby sprawcy), bądź też tylko przedmiotowych (w zakresie okoliczności czynu). Możliwa jest również sytuacja, w której organ orzekający uwzględni zarówno przesłanki podmiotowe, jak i przedmiotowe" . Nadzwyczajne złagodzenie kary lub odstąpienie od jej wymierzania jest zawsze fakultatywne. Główna Komisja Orzekająca wielokrotnie podkreślała, że dobrodziejstwo zastosowania tych instytucji nie jest powinnością, ale prawem komisji orzekającej.

W art. 36 ust. 2 u.o.n.d.f.p. formułuje katalog okoliczności łagodzących, które mogą wpłynąć na zastosowanie przez komisję orzekającą nadzwyczajnego złagodzenia kary lub odstąpienia od jej wymierzania. Do okoliczności tych należą:

1. działanie lub zaniechanie ze szczególnych pobudek lub w szczególnych warunkach, zasługujących na uwzględnienie, w tym w celu zapobieżenia szkodzie w mieniu publicznym;

2. wyróżnianie się przed popełnieniem naruszenia dyscypliny finansów publicznych wzorowym spełnianiem obowiązków zawodowych;

3. przyczynienie się do usunięcia szkodliwych następstw naruszenia dyscypliny finansów publicznych lub podjęcie o to starań. Przesłanka ta nawiązuje do stosunku sprawcy do własnego czynu i naruszonego dobra prawnego. Przyczynienie się do usunięcia szkodliwych następstw naruszenia dyscypliny finansów publicznych lub podjęcie o to starań pozwala przyjąć, że popełniony delikt finansowy stanowi odstępstwo od zasługującej co do zasady na aprobatę postawy osoby za niego odpowiedzialnej³.

Użycie przez ustawodawcę zwrotu "w szczególności" świadczy o tym, że wyliczenie powyższe ma charakter jedynie przykładowy, a dla wymiaru kary nadzwyczajnie złagodzonej mają znaczenie także ogólne dyrektywy wymiaru kary⁴. Wśród okoliczności łagodzących odnoszących się do popełnionego naruszenia dyscypliny finansów publicznych GKO wymienia najczęściej:

- brak uszczerbku w dochodach jednostki sektora finansów publicznych pomimo popełnionego deliktu finansowego , to, że obwiniony swoim działaniem nie naraził budżetu państwa na dodatkowe kwoty z tytułu zapłaty odsetek za opóźnienie w płatnościach , "zdarzenie będące przedmiotem postępowania nie spowodowało strat" (orzeczenie GKO z 8 stycznia 2001 r., 148/242-243/RN-82-83/2000, niepubl.), brak wystąpienia szkody w finansach publicznych , "odnośnie czynu polegającego na niezgodnym ze stanem rzeczywistym przeprowadzeniu inwentaryzacji (...) na uwagę zasługuje to, że popełniony czyn nie naruszył właściwej gospodarki lekami i nie spowodował istotnego »zafałszowania« sytuacji majątkowej jednostki" ;

- wyrównanie uszczerbku w finansach publicznych powstałego na skutek uszczuplenia środków publicznych wskutek zapłaty odsetek za opóźnienie w zapłacie (orzeczenie GKO z 10 lutego 2003 r., DF/GKO/Odw.-133/169/2002, LEX nr 80067);

- uprzednie ukaranie przez przełożonego obwinionego za czyn stanowiący naruszenie dyscypliny finansów publicznych karą porządkową upomnienia na podstawie kodeksu pracy ;

- popełnienie czynu w okresie transformacji ustrojowej, co skutkowało "spiętrzeniem prac i nieprecyzyjnym określeniem zakresu działań poszczególnych jednostek organizacyjnych" ;

- obiektywnie zbyt późne przekazanie środków finansowych przez organ założycielski ;

- racjonalne i oszczędne dysponowanie środkami publicznymi , "W działaniu obwinionego GKO dostrzega troskę zarówno o poprawne działanie szkoły, ale także przeciwdziałanie ewentualnym przykrym następstwom w przypadku niepodjęcia decyzji o zakupie sprzętu. W działaniu (obwinionego) nie doszło do uszczuplenia środków finansów publicznych; wydatkowane środki zamienione zostały na środek trwały będący majątkiem szkoły" , "przypisane (obwinionemu) naruszenia dyscypliny finansów publicznych miały miejsce w jednostce służby zdrowia, która przed objęciem przez niego funkcji Dyrektora już znajdowała się w trudnej sytuacji finansowej i była źle zorganizowana. Obwiniony mimo niesprzyjających ku temu warunków podjął szereg działań mających na celu poprawę istniejącego stanu rzeczy, a przede wszystkim ograniczenie kosztów działania SP ZOZ. W przekonaniu GKO ważnym aspektem sprawy jest również to, że obwiniony starał się dokonać reorganizacji Szpitala uwzględniając jednocześnie interes pracowników tracących zatrudnienie" ;

- wiara w wiedzę i fachowość osób przygotowujących dokumentację dotyczącą zamówień publicznych ;

- uniewinnienie obwinionego od jednego z dwóch przypisanych mu w pierwszej instancji czynów. "Skoro bowiem za popełnienie dwóch czynów wymierzono obwinionemu łączną karę upomnienia, to w przypadku uniewinnienia go od zarzutu popełnienia jednego z tych czynów, musi to znaleźć odzwierciedlenie w wymiarze kary. Niezrozumiałe byłoby bowiem wymierzenie obwinionemu takiej samej kary zarówno za popełnienie jednego, jak i dwóch czynów" .

Okolicznościami uzasadniającymi nadzwyczajne złagodzenie kary lub nawet odstąpienie od jej wymierzania, odnoszącymi się do osoby sprawcy, są według GKO:

- dobra opinia o wykonywaniu przez obwinionego obowiązków służbowych , jednakże "pozytywne rezultaty na stanowisku wójta gminy w okresie trzech kadencji i realizowane przedsięwzięcia, będące ważnymi elementami oceny pracy, nie zwalniają od odpowiedzialności za popełniony błąd" skutkujący naruszeniem dyscypliny finansów publicznych ;

- usunięcie stanu niezgodnego z prawem z własnej inicjatywy ;

- "dbałość obwinionego o prawidłowe wydatkowanie środków publicznych poprzez staranne sprawdzanie procedury, zarówno pod względem finansowym, jak i merytorycznym, skutkowała w efekcie tym, że budżet państwa zaoszczędził środki wobec niezaakceptowania bezpodstawnych obciążeń wykazywanych w fakturach" ;

- "fakt, że od naruszenia dyscypliny finansów publicznych minął już stosunkowo długi czas, a obwiniony w okresie tym wzorowo wykonywał obowiązki" ;

- brak uprzedniej karalności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych ;

- sytuacja gdy całokształt towarzyszących sprawie okoliczności (np. trudna sytuacja finansowa, przejęcie przez obwinionego niezrealizowanych zobowiązań po poprzedniku, krótki czas pełnienia obowiązków) wskazują, że wymierzenie najniższej kary, tj. upomnienia, byłoby zbyt surowe ;

- spadek dochodów gminy o 1/3 w stosunku do przyjętego budżetu, spłata wcześniej zaciągniętych kredytów oraz konieczność zaciągnięcia nowego kredytu na wypłaty dla nauczycieli z powodu błędnie ustalonych limitów ;

- "postawa obwinionego przed GKO, wyczerpujące wyjaśnienie sprawy, fakt przyczynienia się do otrzymania przez teatr darowizny (26 tys. zł), zwłaszcza zaś wieloletnia nienaganna praca obwinionego. Rozstrzygając o odstąpieniu od wymierzenia kary GKO uwzględniła także uwarunkowania działań obwinionego, tj. długotrwały remont podziemnych kondygnacji budynku teatru utrudniający ustalenie wysokości opłat za zużytą energię elektryczną" ;

- do powyższych okoliczności należy zaliczyć także to, że "od momentu popełnienia czynu będącego przedmiotem oceny w niniejszym postępowaniu zmieniła się sytuacja życiowa obydwu obwinionych. Obydwaj przeszli na emeryturę, nie pracują, zakończyli aktywność zawodową" .

Do przesłanek uzasadniających odstąpienie od wymierzenia kary w ocenie GKO "nie można zaliczyć faktu, że obwiniony miał zaufanie do głównego księgowego. Taką okolicznością nie jest też z pewnością to, iż obwiniony ma techniczne wykształcenie. Wiele przypadków naruszania przez kierowników jednostek dyscypliny finansów publicznych wiąże się z działaniami podległych im pracowników. Nie stanowi to okoliczności, która mogłaby rzutować na odpowiedzialność kierownika jednostki lub wpływać na odstąpienie od jego ukarania. Także wykształcenie kierownika nie może być szczególną okolicznością, która uzasadniałaby odstąpienie od jego ukarania" . "Przypadkiem zasługującym na szczególne uwzględnienie nie jest także przekonanie obwinionego, że działania przez niego podjęte być może naruszyły literę prawa, ale nie jego ducha" . Podobnie "nie można uznać, jako okoliczności uzasadniającej odstąpienie od wymierzenia kary w szczególności tego, że »spiętrzenie spraw« w okresie, w jakim należało przeprowadzić inwentaryzację, nie pozwoliło na jej przeprowadzenie zgodnie z obowiązującymi przepisami. Koniec roku jest zawsze szczególnie napiętym okresem, w którym należy wywiązać się z wielu różnych obowiązków, a sytuacja ta powtarza się permanentnie. Rok 2004 nie stworzył w tym zakresie sytuacji wyjątkowej. Nie można więc takiego tłumaczenia uznać za racjonalne i uzasadniające zaistniałą sytuację ani uzasadniające zastosowania instytucji odstąpienia od wymierzenia kary, mającej charakter nadzwyczajny" .

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego okolicznością uzasadniającą uchylenie orzeczenia GKO wymierzającego obwinionym karę bez odniesienia się w uzasadnieniu "do kwestii, jakie okoliczności przemawiały na ich korzyść, a jakie na niekorzyść. Organ odwoławczy nie ustosunkował się bowiem do treści odwołań wniesionych przez skarżących, w których przedstawiono szczegółowo sytuację w ich szkole i ciążące na nich obowiązki. Nie próbował też zindywidualizować stopnia ich zawinienia, biorąc pod uwagę czyn, za który wymierzył im karę, pełnione przez nich funkcje, ich postawę w pracy, a także inne okoliczności" .

Za niecelowością stosowania wobec sprawcy naruszenia dyscypliny finansów publicznych przewidzianych przez ustawę sankcji przemawia - zgodnie z orzecznictwem Głównej Komisji Orzekającej - pozytywna prognoza odnośnie do postawy obwinionego w zakresie gospodarowania w przyszłości środkami publicznymi oraz przekonanie komisji orzekającej, że "już postępowanie prowadzone w niniejszej sprawie spełniło wobec obwinionego funkcję prewencyjną" . Takie same względy przemawiają za nadzwyczajnym złagodzeniem kary, w sytuacji gdy w świetle towarzyszących naruszeniu dyscypliny finansów publicznych okoliczności nie ma podstaw do skorzystania z dobrodziejstwa instytucji odstąpienia od wymierzenia kary, natomiast zastosowanie ogólnych zasad wymiaru pozostawałoby w jawnej sprzeczności z zasadą trafnej represji. "Główna Komisja Orzekająca doszła do przekonania, że sam fakt prowadzenia postępowania w niniejszej sprawie oraz ukaranie (obwinionego) spełniły cel postępowania jakim jest cel wychowawczy. Natomiast wymierzona kara nagany przyczyni się do umocnienia właściwej postawy obwinionego oraz wytworzy przekonanie, że naruszenie ustalonego porządku prawnego spotka się z szybką i odpowiednią reakcją ze strony instytucji powołanych do przestrzegania dyscypliny finansów publicznych" .

Artykuł 36 ust. 3 u.o.n.d.f.p. formułuje zakazy stosowania dobrodziejstwa odstąpienia od wymierzenia kary. Pierwszy z wymienionych zakazów dotyczy sprawcy, wobec którego nie uległo jeszcze zatarciu ukaranie prawomocnie orzeczone za inne naruszenie dyscypliny finansów publicznych. Druga z przesłanek, wprowadzona mocą nowelizacji, odnosi się do sytuacji, kiedy stopień szkodliwości naruszenia dyscypliny finansów publicznych jest rażący. Przy ustalaniu rażącego stopnia szkodliwości naruszenia niezbędne będzie posłużenie się przesłankami zawartymi w art. 28 ust.1a, ust.2 i ust. 3 oraz w art. 34 ust. 1 u.o.n.d.f.p.

Wprowadzony nowelizacją art. 36 ust. 4 u.o.n.d.f.p. zawiera regulacje zezwalające organowi orzekającemu na skorzystanie z instytucji odstąpienia od wymierzenia kary, w sytuacji gdy w związku z naruszeniem dyscypliny finansów publicznych nastąpiło uszczuplenie środków publicznych w znacznej wysokości. Ustawodawca dopuszcza bowiem możliwość skorzystania przez komisję orzekającą w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych z dobrodziejstwa omawianej instytucji, jeżeli przed wydaniem orzeczenia środki wyrównujące to uszczuplenie zostały w całości wpłacone lub zwrócone na rzecz Skarbu Państwa, jednostki samorządu terytorialnego lub innej właściwej jednostki sektora finansów publicznych.

Orzeczenie kary łącznej dopuszczalne jest w razie kumulatywnego spełnienia dwóch przesłanek:

- popełnienia przez sprawcę kilku czynów stanowiących naruszenie dyscypliny finansów publicznych,

- objęcia sprawy toczącej się o te czyny jednym postępowaniem.

Ustawową przesłanką wymierzenia kary łącznej jest dopuszczenie się przez sprawcę kilku czynów stanowiących naruszenie dyscypliny finansów publicznych. Pojęcie "kilku" oznacza liczbę od trzech do dziesięciu⁵.

Użyty w art. 37 u.o.n.d.f.p. zwrot "kilku czynów" rozumieć należy jako "co najmniej kilku czynów", a zatem kara łączna wymierzona może zostać sprawcy, który dopuścił się minimum trzech czynów stanowiących naruszenie dyscypliny finansów publicznych. Niewykluczone jest objęcie hipotezą art. 37 u.o.n.d.f.p. także sprawcy, który dopuścił się więcej niż kilku czynów stanowiących naruszenie dyscypliny finansów publicznych. Inna interpretacja prowadziłaby do absurdalnej sytuacji, w której popełnienie dziesięciu deliktów finansowych może być objęte karą łączną, ale odnośnie do jedenastego należy przeprowadzić odrębne postępowanie. Sprawa objęta jest jednym postępowaniem w sytuacji, gdy pomiędzy czynami zachodzi łączność przedmiotowa, uzasadniająca łączne rozpoznanie sprawy w trybie art. 79 u.o.n.d.f.p., to znaczy pozostają one ze sobą w ścisłym związku⁶.

Z kategorycznego brzmienia przepisu "wymierza się jedną karę za wszystkie czyny" wynika, że w razie zaistnienia ustawowych okoliczności wymierzenie kary łącznej jest obligatoryjne⁷. Postępowanie komisji orzekającej pierwszej instancji, gdy "wymierzono każdemu obwinionemu zarówno karę łączną, jak i kary za dwa z trzech przypisanych im czynów jest sprzeczne z prawem. Ustawodawca nie dopuszcza bowiem możliwości wymierzania kar za poszczególne czyny oraz dodatkowo kary łącznej na wszystkie czyny" .

Nie wprowadzono odrębnych przesłanek co do wymiaru kary łącznej. Będzie zatem wymierzana przy zastosowaniu zasad wymiaru kary, określonych w art. 33. Wydaje się jednak, że popełnienie kilku naruszeń powinno być okolicznością obciążającą przy orzekaniu o karze. Nie ma jednak w tym zakresie obligatoryjnych obostrzeń. Brak jest również zakazu odstąpienia od wymierzania kary takiemu sprawcy. Jeżeli chociażby jeden z przypisanych czynów stanowić będzie rażące naruszenie dyscypliny finansów publicznych, a sprawca działał w warunkach określonych w art. 4 pkt 2, kara zakazu pełnienia funkcji związanych z dysponowaniem środkami publicznymi może zostać orzeczona jako kara łączna, niezależnie od tego, że pozostałe czyny nie mają charakteru naruszeń rażących.

Ustawa o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych nie precyzuje żadnych szczegółowych dyrektyw wymiaru kary łącznej, w szczególności nie określa ani górnej, ani dolnej granicy⁸. W związku z tym należy stosować ogólne zasady wymiaru kary, określone przede wszystkim w art. 33 u.o.n.d.f.p.

Rozdział 4

Przedawnienie oraz zatarcie ukarania

Użyte w tytule rozdziału 4 działu II ustawy o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych pojęcie "przedawnienie ukarania" oznacza faktycznie brak możliwości ukarania sprawcy naruszenia dyscypliny finansów publicznych pomimo wyczerpania znamion czynu z katalogu ustawowego lub brak możliwości wykonania wymierzonej kary. Utrata takiej możliwości wynika wyłącznie z przyczyn związanych z upływem czasu.

Ustawa stanowi generalną zasadę, iż karalność naruszenia dyscypliny finansów publicznych ustaje, gdy od czasu jego popełnienia upłynęły 3 lata. Jeżeli jednak w tym czasie zostanie przez rzecznika wszczęte postępowanie o naruszenie dyscypliny, karalność ustaje z upływem 2 lat od zakończenia tego okresu, co oznacza pięcioletni okres przedawnienia. Wszczęcie postępowania następuje z dniem wydania stosownego postanowienia przez rzecznika dyscypliny finansów publicznych.

Czas popełnienia czynu określa art. 21 ustawy, który stanowi, że naruszenie dyscypliny finansów publicznych uważa się za popełnione w czasie, w którym sprawca działał lub zaniechał działania, do którego był obowiązany. Z kolei za czas, w którym sprawca zaniechał działania, uważa się dzień następujący po upływie terminu, w którym określone działanie powinno nastąpić.

Bieg terminu przedawnienia liczy się od dnia następującego po tym, w którym czyn popełniono, a kończy tego dnia miesiąca, który odpowiada początkowi terminu⁹.

Ustawodawca określa dwuletni okres przedawnienia w przypadku:

- stwierdzenia nieważności prawomocnego postanowienia lub orzeczenia komisji orzekającej w sprawie o naruszenie dyscypliny finansów publicznych,

- uchylenia prawomocnego postanowienia lub orzeczenia komisji orzekającej w sprawie o naruszenie dyscypliny finansów publicznych.

W tych sytuacjach karalność ustaje po upływie 2 lat odpowiednio od dnia stwierdzenia nieważności prawomocnego postanowienia lub orzeczenia lub od dnia uchylenia prawomocnego postanowienia lub orzeczenia.

Skutkiem przedawnienia jest niemożność wszczęcia postępowania, a jeżeli przesłanki przedawnienia zostaną ujawnione po jego wszczęciu - konieczność jego umorzenia. Zatem w takiej sytuacji rzecznik dyscypliny winien odmówić wszczęcia postępowania wyjaśniającego lub po wszczęciu - umorzyć, a komisja orzekająca - umorzyć na rozprawie (art. 78 ust. 1 pkt 3 ustawy).

Kolejnym rodzajem przedawnienia określonym w ustawie jest przedawnienie wykonania kary orzeczonej za naruszenie dyscypliny finansów publicznych.

Niezależnie od rodzaju wymierzonej kary nie jest możliwe jej wykonanie, jeżeli upłyną wskazany w tym przepisie okres dwóch lat. Co do zasad obliczania terminu zachowują aktualność informacje zawarte w komentarzu do poprzedniego artykułu, z tym że wyjściowy jest termin uprawomocnienia się orzeczenia. Zgodnie z par. 28 rozporządzenia Rady Ministrów z 5 lipca 2005 r. w sprawie działania organów orzekających w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych oraz organów właściwych do wypełniania funkcji oskarżyciela (Dz.U. nr 136, poz. 1143 z późn. zm.) prawomocność postanowienia lub orzeczenia stwierdza przewodniczący komisji orzekającej, dokonując stosownej adnotacji na wydanym rozstrzygnięciu. W adnotacji zamieszcza się także datę, od której postanowienie lub orzeczenie jest prawomocne.

Dla określenia przedawnienia karalności nie ma znaczenia czas popełnienia czynu.

Ustawa określa także okoliczności w których przedawnienie wykonania kary nie biegnie. Pierwszą taką okolicznością jest zaskarżenie prawomocnego orzeczenia do sądu administracyjnego zgodnie z art. 169 ustawy. Drugą przesłanką powodująca, iż przedawnienie wykonania kary nie biegnie jest, w przypadku orzeczenia kary pieniężnej, odroczenie jej płatności lub spłata w ratach. Zgodnie bowiem z art. 155 ust. 2 ustawy przewodniczący komisji orzekającej może, w drodze postanowienia, na wniosek obwinionego uzasadniony jego ważnym interesem, odroczyć termin płatności lub rozłożyć zapłatę kary pieniężnej na raty, na nie dłużej niż 2 lata.

Przez określenie "przedawnienie wykonania kary nie biegnie" rozumieć należy wstrzymanie biegu terminu przedawnienia. Gdy zatem odpadnie przyczyna wstrzymania biegu przedawnienia biegnie ono dalej, a nie jest liczone na nowo. Wstrzymanie biegu przedawnienia przy pierwszej z przesłanek następuje na cały okres postępowania przed sadem administracyjnym, natomiast przy drugiej przesłance - okres odroczenia płatności kary pieniężnej lub odpowiednio okres jej spłaty w ratach.

Z regulacji art. 40 wynika, że obwiniony będzie ponosił konsekwencje ukarania za naruszenie dyscypliny finansów publicznych przez wskazany okres. Skutki ukarania, zarówno prawne, jak i faktyczne, zostają usunięte z mocy prawa po upływie:

- dwóch lat od wykonania kary lub przedawnienia jej wykonania (art. 40 ust. 1 ustawy),

- roku od dnia uprawomocnienia się orzeczenia w razie odstąpienia od wymierzenia kary (art. 40 ust. 2 ustawy).

Warto wspomnieć o wątpliwościach dotyczących regulacji art. 40 ust. 2 ustawy. Najkrócej rzecz ujmując, zatarcie ukarania występuje również w sytuacji, gdy komisja odstąpi od wymierzenia kary.

Należy pamiętać, że przesłankę zatarcia ukarania z mocy prawa stanowi również przypadek przewidziany w art. 24 ust. 2 ustawy, zgodnie z którym ukaranie ulega zatarciu, jeżeli według nowej ustawy określone działanie lub zaniechanie objęte orzeczeniem nie stanowi już naruszenia dyscypliny finansów publicznych¹⁰.

Przewidując możliwość zatarcia ukarania na wniosek, ustawodawca wskazał ministra finansów jako organ właściwy do rozpatrzenia takiego wniosku i postanowienia w tym zakresie. Określono również zamknięty krąg podmiotów uprawnionych do złożenia takiego wniosku, to jest samego obwinionego oraz przełożonego. Podjęcie przez ministra decyzji o zatarciu nie jest uzależnione przez ustawodawcę od jakichkolwiek warunków, poza opozytywna pinią głównego rzecznika dyscypliny finansów publicznych. Nie są również sprecyzowane wymogi formalne co do wniosku, czy okoliczności uprawniające do jego złożenia.

Dział III

Organy właściwe w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych

Rozdział 1

Organy orzekające w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych

1 Lipiec-Warzecha Ludmiła, komentarz, LEX/el. 2010

2 Dyscyplina finansów publicznych. Komentarz Tomasz Robaczyński, Piotr Gryska ,Wydawnictwo: C.H. Beck Wydanie 1, Rok wydania: 2006

3 Lipiec-Warzecha Ludmiła, komentarz, LEX/el. 2010

4 Por. wyrok SN z dnia 31 maja 1977 r., VI KRN 97/77, OSNKW 1977, nr 7-8, poz. 81.

5 Słownik języka polskiego, t. I, M. Szymczak (red.), Warszawa 1989, s. 917.

6 Lipiec-Warzecha Ludmiła, komentarz, LEX/el. 2010

7 Ibidem

8 J. Raglewski, Kontrowersje związane z orzekaniem kary łącznej na tle kodeksu karnego, PiP 2003, nr 5, s. 22.

9 Tak: T. Robaczyński, P. Gryska, Dyscyplina finansów publicznych. Komentarz, C.H. Beck, Warszawa 2006, s. 238

10 por. uwagi dot. art. 24

Organy właściwe w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych działają w celu zapewnienia faktycznego przestrzegania dyscypliny w zakresie realizacji zadań przewidzianych ustawą o finansach publicznych. Przepisy zakładają dwuinstancyjność postępowania. Organami orzekającymi w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych są w I instancji regionalne komisje orzekające, zaś w II - Główna Komisja Orzekająca.

Kadencja komisji orzekających i Głównej Komisji Orzekającej trwa 4 lata i oznacza nieodwołalność członków przed upływem ustawowego terminu poza przypadkami wskazanymi w ustawie (art. 56). Trzeba podkreślić, iż mowa jest tutaj o kadencji komisji, a nie jej członków¹. Ustawa przewiduje w określonych sytuacjach, możliwość uzupełnienia składu komisji w trakcie trwania kadencji, jednak w takim przypadku kadencja konkretnej osoby jest krótsza niż 4 lata i kończy się z upływem kadencji komisji. Zasada kadencyjności pozwala na niezawisłe podejmowanie rozstrzygnięć w sprawach rozpatrywanych przed tymi organami oraz podkreśla ich niezależność w stosunku do innych organów finansowych.

Wprowadzony ostatnią nowelizacją art. 42 ust. 4 rozwiewa wątpliwości dotyczące terminu, od którego rozpoczyna się kadencja komisji orzekającej, to znaczy czy z dniem powołania jej przewodniczącego, czy też z dniem powołania jej członków. Przyjęto, że terminem rozpoczynającym kadencję komisji orzekającej i Głównej Komisji Orzekającej jest dzień powołania przewodniczącego. Jednocześnie doprecyzowano, że zmiana przewodniczącego w trakcie kadencji nie wpływa na długość okresu kadencji. Wydaje się więc, że długość kadencji przewodniczącego powołanego po rozpoczęciu kadencji komisji będzie dostosowana do okresu wyznaczonego powołaniem pierwszego przewodniczącego.

Ustawodawca nie przewiduje ograniczenia liczby kadencji, na jaką do komisji może być powoływana określona osoba.

W skład komisji I instancji wchodzą: przewodniczący, jeden lub dwóch zastępców i od 5 do 21 członków. Przez zmianę ustępu 2 tego artykułu doprowadzono również do uelastycznienia składu Głównej Komisji Orzekającej, określając minimalną (15) i maksymalną (21) liczbę jej członków. Kierowano się założeniem, że liczba członków komisji powinna być dostosowana do liczby rozpatrywanych spraw.

Przepisy formułują również obowiązek powołania zastępcy przewodniczącego komisji. Nie ma możliwości działania w zastępstwie przewodniczącego na podstawie udzielonego przez niego upoważnienia² . Ma to związek z obowiązkami i uprawnieniami przewodniczącego w toku postępowania w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych. Przewodniczący wykonuje czynności jednoosobowo, w tym wydaje postanowienia i zarządzenia.

Przewodniczący kieruje pracami komisji orzekającej i Głównej Komisji Orzekającej oraz czuwa nad sprawnym przebiegiem postępowania. W tym celu przewodniczący komisji orzekającej: dokonuje wstępnej kontroli wniosku o ukaranie, wydaje m.in. zarządzenia o zwrocie do uzupełnienia wniosku o ukaranie, zarządzenia w sprawie doręczenia odpisu wniosku o ukaranie, dokonuje wyznaczenia składu orzekającego i terminu rozprawy, przekazuje zawiadomienia o miejscu i terminie rozprawy, o dopuszczeniu dowodu poza rozprawą przed wyznaczeniem składu orzekającego w danej sprawie, przekazuje prawomocne orzeczenie o odpowiedzialności za naruszenie obwinionym, kierownikowi jednostki, w której nastąpiło naruszenie dyscypliny finansów publicznych, kierownikowi jednostki, w której zatrudniony jest obwiniony, przewodniczącemu Głównej Komisji Orzekającej, a jeżeli obwiniony jest kierownikiem jednostki sektora finansów publicznych - również organowi sprawującemu nadzór nad tą jednostką. Dodatkowo przewodniczący komisji orzekającej rozstrzyga o wyłączeniu, na wniosek członka komisji orzekającej, od udziału w rozpoznawaniu sprawy (art. 84 ust. 1 ustawy), stwierdza wygaśnięcie członkostwa w komisji (art. 56 ust. 4), odracza termin płatności lub rozkłada na raty koszty postępowania lub karę pieniężną, przedłuża termin na sporządzanie uzasadnienia orzeczenia, składa sprawozdanie o sposobie rozpoznania wniosków o ukaranie wniesionych w roku poprzednim.

Przewodniczący Głównej Komisji Orzekającej (GKO) realizuje obowiązki wynikające z funkcji GKO jako organu II instancji. Art. 81 stanowi wyraźnie, iż przewodniczący GKO rozstrzyga spory o właściwość komisji, wyznacza inną komisję orzekającą niż wynika to z jej właściwości, jeżeli wniosek o ukaranie dotyczy jej członka lub właściwego rzecznika dyscypliny finansów publicznych lub jeżeli z powodu wyłączenia członków komisji właściwej do rozpoznania sprawy jej rozpoznanie nie jest możliwe. Ponadto do obowiązków przewodniczącego GKO należy wyznaczanie składu orzekającego, zawiadomienie obwinionych, głównego rzecznika o terminie i miejscu rozprawy przed Główną Komisją Orzekającą.

Pod nieobecność przewodniczącego wszystkie czynności zaliczone w ustawie do jego wyłącznej kompetencji podejmuje jego zastępca. Z tym, że zastępca realizuje te kompetencje w zakresie spraw przekazanych przez przewodniczącego.

Ustawa nakłada na przewodniczących, członków komisji orzekających i Głównej Komisji Orzekającej obowiązek udziału w szkoleniach z zakresu problematyki finansów publicznych i prawa. Przepis ten ma zapewnić wysoki poziom merytoryczny prowadzonych postępowań i rozstrzygnięć zapadających w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych. Szkolenia te obejmują szkolenie wstępne, przeprowadzane w terminie nie dłuższym niż 6 miesięcy od dnia powołania oraz szkolenie dodatkowe, przeprowadzane co najmniej raz na dwa lata.

Zgodnie z par. 37 rozporządzenia Rady Ministrów z 5 lipca 2005 r. w sprawie działania organów orzekających w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych oraz organów właściwych do wypełniania funkcji oskarżyciela (Dz.U. z 2005 r. nr 136, poz. 1143 z późn. zm.) program szkolenia wstępnego powinien obejmować co najmniej następujące zagadnienia: podstawowe regulacje prawne w zakresie finansów publicznych, zasady odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych, zasady i tryb postępowania w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych, zasady orzekania w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych, sposób formułowania rozstrzygnięć, postępowanie odwoławcze. Program szkoleń dodatkowych powinien obejmować również zagadnienia regulacji prawnych dotyczących zasad gospodarowania i dysponowania środkami i mieniem publicznym, z uwzględnieniem właściwości i specyfiki komisji orzekających uczestniczących w szkoleniu.

W dodanym ostatnią nowelizacją art. 44a ustawy nałożono na przewodniczącego Głównej Komisji Orzekającej obowiązek podejmowania działań na rzecz zapewnienia jednolitego stosowania przepisów o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych przez organy orzekające. Jak stwierdzono w uzasadnieniu nowelizacji, "orzecznictwo komisji orzekających wykazuje zróżnicowany poziom merytorycznej i formalnej poprawności uzasadnień. Powyższe wynika m.in. z tego, iż przepisy z zakresu finansów publicznych oraz zamówień publicznych wywołują liczne wątpliwości interpretacyjne, dlatego niezwykle ważne jest upowszechnianie spójnej linii orzeczniczej, pozwalające zakładać, że podobne sprawy będą podobnie rozstrzygane. Położenie nacisku na poprawę poziomu wydawanych orzeczeń powinno skutkować większą dbałością o wyczerpujący charakter ich uzasadnień oraz zapewnić prawidłowe stosowanie kar, a przez to przyczynić się do wzmocnienia funkcji prewencyjnej orzeczeń wydawanych w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych".

Art. 45 ustawy definiuje zasadę niezawisłości członków organów orzekających. Według Tomasza Robaczyńskiego i Piotra Gryski³ "niezawisłość polega na pełnej niezależności od wszelkich wpływów i nacisków zewnętrznych oraz na uwolnieniu członka komisji od obawy przed osobistymi konsekwencjami z powodu wydanego orzeczenia. Członek komisji podlega tylko ustawom oraz wydanym z ich upoważnienia przepisom wykonawczym, które stosuje zgodnie ze swym własnym, wewnętrznym przekonaniem". Ustawa zapewnia szeroki wachlarz gwarancji niezawisłości, są to: kolegialność wydawanych orzeczeń, kadencyjność pełnionej funkcji, jawność rozpraw, poufność narady przeprowadzanej przed wydaniem orzeczenia oraz wysoki poziom wiedzy i doświadczenia członków.

Ustanowienie niezawisłości członków komisji orzekających oznacza w szczególności niedopuszczalność jakiegokolwiek wpływu, pozytywnego czy negatywnego w zakresie rozstrzygania konkretnych spraw. Dotyczy to przede wszystkim wpływów zewnętrznych, ale również wzajemnych relacji między członkami komisji.

Członkowie komisji orzekają w granicach określonych ustawą oraz na mocy przekonania opartego na ocenie dowodów. W zakresie oceny dowodów nie są ograniczani jakimikolwiek zasadami oceny. Reguł takich nie przewiduje ustawa. Każdy członek komisji kieruje się samodzielnie wypracowanymi zasadami, uwzględniając własną wiedzę, doświadczenie oraz zindywidualizowaną ocenę prawną danego zagadnienia. Dlatego też ustawa wymaga od kandydatów na członków komisji spełnienia określonych warunków (art. 55).

Ustawa nakłada na członków komisji obowiązek samodzielnego rozstrzygania nasuwających się zagadnień prawnych. Oznacza to w szczególności, że żadne opinie nie są dla nich wiążące. Oczywiście nie oznacza to braku możliwości korzystania z takich opinii (zresztą wynika to wprost z art. 86 ustawy), jednak członkowie komisji będą zobowiązani ocenić ich prawidłowość i w takim kontekście wykorzystać zawarte w nich argumenty prawne.

Członkowie komisji nie są związani rozstrzygnięciami innych organów za wyjątkiem prawomocnego wyroku sądu, jak również orzeczenia Głównej Komisji Orzekającej, przekazującego sprawę do ponownego rozstrzygnięcia (art. 150).

Rozdział 2

Komisje orzekające i ich właściwość

Ustawa ukonstytuowała cztery rodzaje komisji orzekających:

- wspólną komisję orzekającą;

- międzyresortowe komisje orzekające przy:

- ministrze właściwym do spraw finansów publicznych,

- ministrze właściwym do spraw administracji publicznej,

- ministrze sprawiedliwości.

- komisję orzekającą przy Szefie Kancelarii Prezesa Rady Ministrów;

- regionalne komisje orzekające przy regionalnych izbach obrachunkowych.

Przed dokonaniem nowelizacji ustawy liczba resortowych komisji orzekających była uzależniona od liczby resortów. Ograniczenie liczby komisji orzekających właściwych w sprawach, w których wcześniej orzekały resortowe komisje orzekające, podyktowane było dużym zróżnicowaniem liczby spraw rozpoznawanych przez te komisje oraz systematycznym spadkiem łącznej liczby rozpoznawanych spraw. Z tego względu utworzono trzy komisje o zwiększonej liczbie członków.

Dokonana nowelizacją zmiana struktury organów orzekających spowodowała konieczność uregulowania właściwości międzyresortowych komisji orzekających. Regulacje art. 48 - 49a ustawy określają właściwość tych komisji.

Wspólna komisja orzekająca rozstrzyga w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych w zakresie realizacji budżetu państwa przez:

1. Kancelarię Sejmu,

2. Kancelarię Senatu,

3. Kancelarię Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej,

4. Sąd Najwyższy,

5. Naczelny Sąd Administracyjny,

6. Trybunał Konstytucyjny,

7. Najwyższą Izbę Kontroli,

8. Rzecznika Praw Obywatelskich,

9. Rzecznika Praw Dziecka,

10. Krajową Radę Radiofonii i Telewizji,

11. Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych,

12. Instytut Pamięci Narodowej - Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu,

13. Krajowe Biuro Wyborcze,

14. Państwową Inspekcję Pracy,

15. Krajową Radę Sądownictwa.

Zakres kompetencyjny wspólnej komisji orzekającej jest więc określony poprzez wskazanie części budżetu państwa. Komisja ta orzeka również w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych w odniesieniu do jednostek otrzymujących środki publiczne przekazane z tych części budżetu państwa. Części budżetu państwa ustalone są rozporządzeniem Ministra Finansów z 4 grudnia 2009 r. w sprawie klasyfikacji części budżetowych oraz określenia ich dysponentów (Dz.U. z 2009 r. nr 211 poz. 1633 z późn. zm).

Właściwość międzyresortowej komisji orzekającej przy ministrze właściwym do spraw finansów publicznych została ukształtowana co do zasady w odniesieniu do działów administracji rządowej (części budżetu państwa odpowiadających tym działom). Właściwość tej komisji obejmuje sprawy dotyczące części ustalonych dla działów administracji rządowej: budżet, finanse publiczne, instytucje finansowe, członkostwo Rzeczypospolitej Polskiej w Unii Europejskiej, kultura i ochrona dziedzictwa narodowego, kultura fizyczna, nauka, oświata i wychowanie, rolnictwo, rozwój wsi, rynki rolne, rybołówstwo, szkolnictwo wyższe, turystyka, sprawy zagraniczne, zdrowie.

Właściwość tej komisji obejmuje również realizację budżetu państwa w częściach innych niż ustalone dla działów administracji rządowej, którymi dysponują ministrowie kierujący wymienionymi działami, jak również organy i jednostki podległe tym ministrom lub nadzorowane przez tych ministrów oraz jednostki im podległe lub przez nie nadzorowane.

Poza właściwością tej komisji pozostają, pomimo spełniania powyższych warunków:

- jednostki samorządu terytorialnego, ich związki i stowarzyszenia, z wyłączeniem osób pełniących funkcje marszałka województwa, członka zarządu województwa i głównego księgowego budżetu województwa (skarbnika województwa),

- samorządowe jednostki organizacyjne, w tym samorządowe osoby prawne.

Międzyresortowa komisja orzekająca przy ministrze właściwym do spraw finansów publicznych orzeka wreszcie w sprawach w zakresie dotyczącym innych podmiotów otrzymujących środki publiczne przekazane z wymienionych części budżetu państwa lub z innych środków publicznych, którymi dysponują ministrowie kierujący wymienionymi działami lub wskazane w tym przepisie organy i jednostki.

Właściwość międzyresortowej komisji orzekającej przy ministrze właściwym do spraw administracji publicznej również została ukształtowana co do zasady w odniesieniu do działów administracji rządowej (części budżetu państwa odpowiadających tym działom). Właściwość tej komisji obejmuje sprawy dotyczące części ustalonych dla działów administracji rządowej: administracja publiczna, budownictwo, gospodarka przestrzenna i mieszkaniowa, gospodarka, gospodarka morska, gospodarka wodna, informatyzacja, łączność, obrona narodowa, praca, rozwój regionalny, Skarb Państwa, transport, środowisko, rodzina, sprawy wewnętrzne, wyznania religijne oraz mniejszości narodowe i etniczne, zabezpieczenie społeczne.

Właściwość tej komisji obejmuje również realizację budżetu państwa w częściach innych niż ustalone dla działów administracji rządowej, którymi dysponują ministrowie kierujący wymienionymi działami, jak również organy i jednostki podległe tym ministrom lub nadzorowane przez tych ministrów oraz jednostki im podległe lub przez nie nadzorowane.

Poza właściwością tej komisji pozostają, pomimo spełniania powyższych warunków:

- jednostki samorządu terytorialnego, ich związki i stowarzyszenia, z wyłączeniem osób pełniących funkcje marszałka województwa, członka zarządu województwa i głównego księgowego budżetu województwa (skarbnika województwa),

- samorządowe jednostki organizacyjne, w tym samorządowe osoby prawne.

Międzyresortowa komisja orzekająca przy ministrze właściwym do spraw administracji publicznej orzeka wreszcie w sprawach w zakresie dotyczącym innych podmiotów otrzymujących środki publiczne przekazane z wymienionych części budżetu państwa lub z innych środków publicznych, którymi dysponują ministrowie kierujący wymienionymi działami lub wskazane w tym przepisie organy i jednostki.

W nowelizacji zachowano szczególną właściwość międzyresortowej komisji orzekającej przy ministrze właściwym do spraw administracji publicznej - w sprawach osób pełniących funkcje marszałka województwa, członka zarządu województwa i skarbnika województwa oraz wojewody, wicewojewody, dyrektora generalnego urzędu wojewódzkiego i głównego księgowego części budżetowej, której dysponentem jest wojewoda.

Właściwość międzyresortowej komisji orzekającej przy ministrze sprawiedliwości wzorem poprzednich została ukształtowana co do zasady w odniesieniu do działów administracji rządowej (części budżetu państwa odpowiadających tym działom). Właściwość tej komisji obejmuje części ustalone dla działu administracji rządowej sprawiedliwość, części inne niż ustalona dla działu administracji rządowej sprawiedliwość, którymi dysponuje minister sprawiedliwości, a także część, którą dysponuje prokurator generalny.

Właściwość tej komisji obejmuje również realizację budżetu państwa w częściach innych niż ustalone dla działów administracji rządowej, którymi dysponują ministrowie kierujący wymienionymi działami, jak również organy i jednostki podległe tym ministrom lub nadzorowane przez tych ministrów oraz jednostki im podległe lub przez nie nadzorowane.

Poza właściwością tej komisji pozostają, pomimo spełniania powyższych warunków:

- jednostki samorządu terytorialnego, ich związki i stowarzyszenia, z wyłączeniem osób pełniących funkcje marszałka województwa, członka zarządu województwa i głównego księgowego budżetu województwa (skarbnika województwa),

- samorządowe jednostki organizacyjne, w tym samorządowe osoby prawne.

Międzyresortowa komisja orzekająca przy ministrze sprawiedliwości orzeka wreszcie w sprawach w zakresie dotyczącym innych podmiotów otrzymujących środki publiczne przekazane z wymienionych części budżetu państwa lub z innych środków publicznych, którymi dysponują minister sprawiedliwości lub prokurator generalny lub wskazane w tym przepisie organy i jednostki.

W sytuacji, w której nie będzie możliwe ustalenie właściwości na podstawie przepisów określających właściwość komisji międzyresortowych (np. gdy utworzono nową część budżetową, którą nie dysponuje minister), właściwa jest komisja przy ministrze właściwym do spraw finansów publicznych.

Do właściwości komisji orzekającej przy Szefie Kancelarii Prezesa Rady Ministrów należą sprawy w zakresie dotyczącym:

1) realizacji budżetu Kancelarii Prezesa Rady Ministrów,

2) samorządowych kolegiów odwoławczych,

3) organów i jednostek nadzorowanych przez Prezesa Rady Ministrów oraz jednostek im podległych lub przez nie nadzorowanych, z wyłączeniem osób pełniących funkcje wojewody, wicewojewody, dyrektora generalnego urzędu wojewódzkiego i głównego księgowego części budżetowej, której dysponentem jest wojewoda, oraz jednostek podległych i nadzorowanych przez wojewodę,

4) osób pełniących funkcje ministra, sekretarza stanu i podsekretarza stanu, a także dyrektora generalnego urzędu i głównego księgowego części budżetu, z wyłączeniem dyrektora generalnego urzędu wojewódzkiego i głównego księgowego części budżetu, której dysponentem jest wojewoda,

5) innych jednostek otrzymujących środki publiczne przekazane z części budżetu państwa lub innych środków publicznych, którymi dysponuje Szef Kancelarii Prezesa Rady Ministrów lub organy i jednostki wymienione wyżej.

Ostatnią nowelizacją dokonano zmiany zakresu właściwości komisji orzekającej przy Szefie Kancelarii Prezesa Rady Ministrów przez objęcie jej właściwością także spraw dotyczących ministrów. "Uznano, że niewskazane byłoby, aby w sprawach osób pełniących tę funkcję - podobnie, jak w przypadku osób pełniących funkcję sekretarza stanu, podsekretarza stanu, dyrektora generalnego naczelnego lub centralnego urzędu administracji rządowej, głównego księgowego części budżetowej - orzekały komisje działające przy ministrach"^4.

Do organów orzekających w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów należą najliczniejsze w tym systemie regionalne komisje orzekające powoływane przy regionalnych izbach obrachunkowych. Stąd też tych komisji utworzono 16, a po nowelizacji sprecyzowano, że ich właściwość ustalona jest granicami nie tylko przedmiotowymi i podmiotowymi, lecz także terytorialnymi.

Zasięg terytorialny właściwości regionalnych komisji orzekających jest tożsamy z zasięgiem terytorialnym izb. Z kolei zasięg terytorialny ukształtowany jest Rozporządzeniem Prezesa Rady Ministrów z 16 lipca 2004 r. w sprawie siedzib i zasięgu terytorialnego regionalnych izb obrachunkowych oraz szczegółowej organizacji izb, liczby członków kolegium i trybu postępowania (Dz.U. z 2004 r. nr 167, poz. 1747) wydanym na podstawie ustawy z 7 października 1992 r. o regionalnych izbach obrachunkowych (t.j. Dz.U. z 2001 r. nr 55, poz. 577 z późn. zm.). Z tego rozporządzenia (par. 1 oraz załącznik nr 1) wynika, że zasięg terytorialny izb jest tożsamy z podziałem administracyjnym kraju na województwa. Poszczególne izby, z siedzibą w mieście wojewódzkim, obejmują swym zasięgiem właściwe województwo.

Konkretna regionalna komisja orzekająca orzeka, w granicach wyznaczonych przez terytorialne granice województwa, w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych w zakresie dotyczącym:

- jednostek samorządu terytorialnego, ich związków i stowarzyszeń, z wyłączeniem osób pełniących funkcje marszałka województwa, członka zarządu województwa i głównego księgowego budżetu województwa (skarbnika województwa);

- realizacji budżetu wojewody, z wyłączeniem osób pełniących funkcje wojewody, wicewojewody, dyrektora generalnego urzędu wojewódzkiego i głównego księgowego części budżetowej, której dysponentem jest wojewoda;

- jednostek podległych i nadzorowanych przez wojewodę;

- samorządowych jednostek organizacyjnych, w tym samorządowych osób prawnych;

- innych jednostek otrzymujących środki publiczne przekazane z budżetów jednostek samorządu terytorialnego lub innych środków publicznych, którymi dysponują te jednostki;

- innych jednostek w zakresie środków otrzymanych z budżetu wojewody lub z innych środków, którymi dysponuje wojewoda.

Intencją art. 51a ustawy jest usunięcie wątpliwości związanych ze skutkami możliwych (między datą naruszenia a datą orzekania) zmian podporządkowania organizacyjnego i finansowego jednostki sektora finansów publicznych, w której doszło do naruszenia dyscypliny finansów publicznych lub która przekazała środki publiczne do wykorzystania lub dysponowania jednostce spoza sektora, czy też zmian dotyczących obwinionego (np. w związku ze zmianą przez tę osobę pracodawcy). Ponadto z uwagi na wynikającą z art. 79 ustawy zasadę łącznego rozpatrywania sprawy o naruszenie dyscypliny finansów publicznych popełnione przez więcej niż jedną osobę oraz szczególną właściwość wyznaczoną w przypadku spraw osób pełniących niektóre funkcje uregulowano kwestię właściwości, w sytuacji gdy jedną z łącznie rozpoznawanych spraw jest sprawa takiej właśnie osoby⁵ .

Art. 51a ust. 1 przesądza, że właściwość komisji orzekającej ustala się według stanu na dzień popełnienia naruszenia dyscypliny finansów publicznych. Wprowadzenie tego uregulowania było niezbędne ze względu na to, że część przesłanek właściwości komisji orzekających ma charakter podmiotowy (np. przesądzający jest charakter pełnionej funkcji), a część przedmiotowy (np. przesądzające jest źródło pochodzenia środków finansowych). Najprostszym przykładem konieczności zastosowania tego przepisu jest sytuacja, gdy pracownik samorządowy został zatrudniony w sferze rządowej. W obecnym stanie prawnym decydujące jest miejsce zatrudnienia w dacie popełnienia naruszenia dyscypliny finansów publicznych. Należy domniemywać, przy założeniu racjonalności ustawodawcy, że chodzi o zarzucane naruszenie, bowiem w stosunku do stwierdzenia naruszenia pierwotne jest ustalenie właściwości organów.

Przy naruszeniu dyscypliny finansów publicznych popełnionym przez więcej niż jedną osobę w pierwszej kolejności decydujące jest pełnienie przez jednego z obwinionych funkcji ministra, sekretarza stanu i podsekretarza stanu, a także dyrektora generalnego urzędu i głównego księgowego części budżetu, z wyłączeniem dyrektora generalnego urzędu wojewódzkiego i głównego księgowego części budżetu, której dysponentem jest wojewoda. Wtedy właściwa jest komisja orzekająca przy Szefie Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. W drugiej kolejności o właściwości decyduje pełnienie przez jednego z obwinionych funkcji marszałka województwa, członka zarządu województwa i głównego księgowego budżetu województwa (skarbnika województwa), wojewody, wicewojewody, dyrektora generalnego urzędu wojewódzkiego i głównego księgowego części budżetowej, której dysponentem jest wojewoda. W takich sytuacjach właściwa jest międzyresortowa komisja orzekająca przy ministrze właściwym do spraw administracji publicznej.

Właściwości ustalonej w powyższy sposób nie zmienia wyłączenie do odrębnego rozpoznania sprawy jednej ze wskazanych w tym przepisie osób po złożeniu wniosku o ukaranie za naruszenie dyscypliny finansów publicznych

Rozdział 3

Zasady powoływania komisji orzekających i Głównej Komisji Orzekającej

Prawo powoływania i odwoływania przewodniczącego, jego zastępcy oraz członków wspólnej komisji orzekającej przysługuje Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej. Inicjatywa w tym zakresie należy jednak do: Szefa Kancelarii Prezydenta, Marszałka Sejmu, Marszałka Senatu, Prezesa Najwyższej Izby Kontroli, Rzecznika Praw Obywatelskich, Rzecznika Praw Dziecka, Przewodniczącego Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych, Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Kierownika Krajowego Biura Wyborczego, Głównego Inspektora Pracy, Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego, Prezesa Trybunału Konstytucyjnego, Przewodniczącego Krajowej Rady Sądownictwa.

W przypadku:

- międzyresortowych komisji orzekających;

- komisji orzekającej przy Szefie Kancelarii Prezesa Rady Ministrów;

- regionalnych komisji orzekających przy regionalnych izbach obrachunkowych; przewodniczących tych komisji, i ich za

stępców powołuje i odwołuje prezes Rady Ministrów. Z tym że powołanie następuje na wniosek ministra właściwego do spraw finansów publicznych, który obejmuje kandydatów zgłoszonych odnośnie do:

- międzyresortowych komisji orzekających - przez ministra, przy którym działa dana komisja;

- komisji orzekającej przy szefie Kancelarii Prezesa Rady Ministrów - przez szefa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów;

- regionalnej komisji orzekającej przy regionalnej izbie obrachunkowej - przez prezesa tej izby.

Drugim etapem formowania komisji jest powołanie jej członków. Członków komisji orzekających, o których mowa powyżej, powołuje i odwołuje, na wniosek przewodniczącego odpowiedniej komisji, prezes Rady Ministrów.

Przewodniczący komisji międzyresortowych są zobowiązani dodatkowo występować do właściwych ministrów kierujących działami, dla których właściwa jest dana komisja, oraz odpowiednio do prokuratora generalnego o zgłaszanie kandydatów na członków komisji. Ministrowie przedstawiają kandydatów w terminie 14 dni od dnia wystąpienia.

Przepisy zakładają aktywny udział ministra finansów (ministra właściwego do spraw finansów publicznych) w konstruowaniu składu Głównej Komisji Orzekającej. Przedstawia on we wniosku prezesowi Rady Ministrów kandydata na przewodniczącego tej komisji oraz opiniuje kandydatów na jej członków. Podobne uprawnienia przysługują ministrowi w przypadku odwołania przewodniczącego lub członków GKO. Prawo powołania i odwołania przewodniczącego oraz członków GKO przysługuje jednak prezesowi Rady Ministrów.

Członkiem komisji orzekającej oraz Głównej Komisji Orzekającej (GKO) może być osoba, która wyraziła zgodę na pracę w komisji oraz spełnia określone uwarunkowania.

Ustawodawca wymaga, aby osoba będąca kandydatem na członka komisji orzekającej i GKO wyraziła zgodę na pracę w komisji. Istotą jest wyrażenie tej zgody, a nie tylko zaakceptowanie takiej możliwości. W praktyce przybiera to formę oświadczenia potwierdzonego własnoręcznym podpisem.

Członek komisji orzekającej i GKO musi posiadać obywatelstwo polskie. Zasady nabycia i utraty obywatelstwa polskiego reguluje ustawa z 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (t.j. Dz.U. z 2000 r. nr 28, poz. 353 z późn. zm.).

Zgodnie z art. 39 pkt 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. nr 88, poz. 553 z późn. zm.) pozbawienie praw publicznych należy do środków karnych. Natomiast na podstawie art. 40 par. 1 tej ustawy pozbawienie praw publicznych obejmuje utratę czynnego i biernego prawa wyborczego do organu władzy publicznej, organu samorządu zawodowego lub gospodarczego, utratę prawa do udziału w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości oraz do pełnienia funkcji w organach i instytucjach państwowych i samorządu terytorialnego lub zawodowego, jak również utratę posiadanego stopnia wojskowego i powrót do stopnia szeregowego; pozbawienie praw publicznych obejmuje ponadto utratę orderów, odznaczeń i tytułów honorowych oraz utratę zdolności do ich uzyskania w okresie trwania pozbawienia praw.

Najkrócej rzecz ujmując, zgodnie z ustawą z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.) pełną zdolność do czynności prawnych ma osoba pełnoletnia i nieubezwłasnowolniona.

W zakresie karalności ustawodawca nie dopuszcza powołania w skład komisji orzekającej i GKO osoby prawomocnie skazanej za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe popełnione umyślnie. Zatem przestępstwo nieumyślne i wykroczenie nie stanowi przeszkody do członkostwa w komisji i GKO.

Odnośnie do odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych ustawa nie formułuje wymogu co do uznania odpowiedzialności, tylko co do karalności. Członkiem komisji nie może zostać osoba, której wymierzono karę za naruszenie dyscypliny finansów publicznych.

Posiadanie wyższego wykształcenia prawniczego, ekonomicznego lub administracyjnego należy ocenić przede wszystkim w kontekście ustawy z 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. z 2005 r. nr 164, poz. 1365 z późn. zm.). Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 5 tej ustawy określenie "studia wyższe" oznacza studia pierwszego stopnia, studia drugiego stopnia lub jednolite studia magisterskie, prowadzone przez uczelnię uprawnioną do ich prowadzenia.

Ostatnim wymogiem stawianym członkom komisji jest posiadanie odpowiedniej wiedzy z zakresu problematyki finansów publicznych i prawa oraz niezbędnego doświadczenia zawodowego. Odpowiednie wiedza i niezbędne doświadczenie to kategorie ocenne. Kategoryzację wiedzy i doświadczenia należy odnieść do specyfiki sprawowanej funkcji w komisji oraz do zapewnienia możliwości wykonywania czynności orzeczniczych, mając na uwadze konieczność realizacji celów edukacyjnych, zapobiegawczych i dyscyplinujących w zakresie dyscypliny finansów publicznych.

Pomimo że członkostwo w komisji nie ma charakteru etatowego, art. 55 zawiera również ograniczenia łączenia wykonywanych funkcji. Nie można łączyć członkostwa w komisji orzekającej i Głównej Komisji Orzekającej, być członkiem więcej niż jednej komisji orzekającej, a także łączyć członkostwa w tych komisjach z funkcją rzecznika dyscypliny finansów publicznych, Głównego Rzecznika Dyscypliny Finansów Publicznych lub ich zastępców.

Ustawodawca wymaga, aby w skład komisji orzekających i GKO powoływane były osoby, których członkostwo gwarantuje bezstronność w wykonywaniu tej funkcji. Członkiem wspólnej komisji orzekającej nie może być kierownik i zastępca kierownika komórki bezpośrednio odpowiedzialnej za wykonanie budżetu państwa w częściach wyznaczających właściwość tej komisji. Z kolei członkami międzyresortowej komisji orzekającej nie mogą być kierownik i zastępca kierownika komórki bezpośrednio odpowiedzialnej za wykonanie budżetu państwa w zakresie części objętej właściwością danej komisji lub planu finansowego jednostki budżetowej - urzędu obsługującego ministra będącego dysponentem tej części, a w przypadku międzyresortowej komisji orzekającej przy ministrze sprawiedliwości - również prokuratora generalnego. Członkiem komisji orzekającej przy szefie Kancelarii Prezesa Rady Ministrów nie może być kierownik i zastępca kierownika komórki bezpośrednio odpowiedzialnej za wykonywanie budżetu państwa w zakresie części Kancelaria Prezesa Rady Ministrów. Członkiem regionalnej komisji orzekającej nie może być kierownik i zastępca kierownika komórki bezpośrednio odpowiedzialnej za wykonywanie budżetu państwa w zakresie części, której dysponentem jest wojewoda, lub planu finansowego jednostki budżetowej - urzędu wojewódzkiego.

Ustawa przewiduje instytucję wygaśnięcia członkostwa w komisji orzekającej lub Głównej Komisji Orzekającej przed upływem ich kadencji. Jest to związane z zaistnieniem określonych w ustawie okoliczności, w większości powodujących utratę zdolności członkostwa wynikającą ze spełniania warunków określonych w art. 55. Członkostwo to wygasa zatem w razie:

- rezygnacji z członkostwa,

- śmierci,

- utraty obywatelstwa polskiego,

- utraty praw publicznych,

- utraty pełnej zdolności do czynności prawnych,

- prawomocnego skazania za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe popełnione umyślnie,

- prawomocnego ukarania za naruszenie dyscypliny finansów publicznych,

- powołania na stanowisko, o którym mowa w art. 55 ust. 4 - 7, to jest stanowisko, które nie może być łączone z pełnieniem funkcji w danej komisji,

- zniesienia lub połączenia organów, przy których powołano komisje orzekające.

Członek komisji orzekającej lub Głównej Komisji Orzekającej może być odwołany wyłącznie w sytuacjach przewidzianych w ustawie, co jest jedną z gwarancji niezawisłości. Dlatego tez można odwołać jedynie w razie:

- nieusprawiedliwionego niewykonywania przez niego obowiązków lub rażąco niedbałego ich wykonywania,

- zachowania uchybiającego godności członka komisji,

- trwałej niemożności wykonywania obowiązków członka komisji.

Pierwsze dwie przesłanki uzależniają zatem odwołanie od wykazania nagannego zachowania członka, przede wszystkim w zakresie wykonywania przez niego obowiązków, ale również innego - uchybiającego godności członka komisji.

Ustawodawca przesądza wyraźnie, że wskazane powyżej przesłanki wygaśnięcia członkostwa oraz odwołania członka komisji i GKO stosuje się odpowiednio do przewodniczących i zastępców przewodniczącego tych komisji.

W art. 56 ustanowiono organy właściwe do stwierdzenia wygaśnięcia członkostwa w komisjach orzekających i GKO. A zatem wygaśnięcie członkostwa stwierdzają:

- przewodniczący komisji, w przypadku członkostwa w komisji orzekającej,

- przewodniczący Głównej Komisji Orzekającej, w przypadku przewodniczącego komisji lub jego zastępcy oraz członkostwa w Głównej Komisji Orzekającej,

- prezes Rady Ministrów w przypadku przewodniczącego Głównej Komisji Orzekającej lub jego zastępcy.

Jeżeli wygaśnięcie członkostwa zostanie stwierdzone, skład komisji orzekającej lub Głównej Komisji Orzekającej może być uzupełniony w czasie trwania kadencji, z uwzględnieniem zasad określania czasu kadencji poszczególnych komisji. Skład komisji może być uzupełniony również niezależnie od wygaśnięcia członkostwa do granic ustalonych ustawową liczbą członków.

Rozdział 4

Organy właściwe do wypełniania funkcji oskarżyciela

Rzecznicy dyscypliny finansów publicznych i ich zastępcy pełnią dwojakiego rodzaju, wyraźnie w ustawie rozdzielone, funkcje:

- prowadzą postępowanie wyjaśniające w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych

- występują jako oskarżyciele w pierwszej instancji.

Zastępca rzecznika dyscypliny wykonuje zadania i podejmuje wszystkie czynności określone w ustawie dla rzecznika dyscypliny, z tym że w zakresie spraw przekazanych przez rzecznika dyscypliny. Zatem zakres kompetencji zastępcy uzależniony jest od stosowanego przekazania spraw.

W odróżnieniu od członków komisji orzekających, w zakresie sprawowanej funkcji rzecznik dyscypliny jest przełożonym swoich zastępców.

Dwuinstancyjność postępowania wymaga wskazania organu właściwego do wypełniania funkcji oskarżyciela w drugiej instancji. Funkcje tę pełni Główny Rzecznik Dyscypliny Finansów Publicznych i jego zastępcy.

Podobnie jak zastępcy rzecznika dyscypliny, zastępca głównego rzecznika wykonuje zadania i podejmuje wszystkie czynności określone w ustawie dla głównego rzecznika wyłącznie w zakresie spraw przekazanych przez głównego rzecznika.

Analogicznie, jak w pierwszej instancji, główny rzecznik jest w zakresie sprawowanej funkcji przełożonym swoich zastępców oraz rzeczników dyscypliny i ich zastępców.

Podobnie jak członkowie komisji orzekających, rzecznicy dyscypliny i ich zastępcy są obowiązani do udziału w szkoleniach z zakresu problematyki finansów publicznych i prawa. Szkolenia organizowane z uwzględnieniem tych samych uwarunkowań, jak w przypadku szkoleń dla członków komisji⁶, z tym że projekt programu szkolenia przedkłada się do zatwierdzenia odpowiednio głównemu rzecznikowi. Szkolenia przeznaczone dla rzeczników dyscypliny może organizować też główny rzecznik.

Prowadząc postępowanie wyjaśniające oraz pełniąc funkcje oskarżyciela odpowiednio główny rzecznik, rzecznik dyscypliny i ich zastępcy działają na rzecz finansów publicznych oraz reprezentują w prowadzonym postępowaniu interesy Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego i innych jednostek sektora finansów publicznych. Wydaje się, że ustawodawca poprzestał na stwierdzeniu tego faktu, nie odnosząc jego skutków dla samego postępowania w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych czy też czynności podejmowanych w jego ramach.

Ostatnia nowelizacja sprecyzowała zasadę, że główny rzecznik, rzecznik dyscypliny i ich zastępcy są w zakresie sprawowanej funkcji niezależni od innych organów i nie są związani rozstrzygnięciami innych organów, z wyjątkiem prawomocnego wyroku sądu.

Jak zapisano w uzasadnieniu do projektu ustawy nowelizującej "przepis ten ma na celu wzmocnienie koniecznej niezależności rzeczników dyscypliny. Potrzeba zapewnienia rzecznikom niezależności wynika z faktu, że działają oni przy organach administracji publicznej (zapewniają one m.in. obsługę administracyjną i prawną). Należy także zaznaczyć, że podmiotami, wobec których dochodzona jest odpowiedzialność, są także osoby zajmujące wysokie stanowiska w administracji publicznej. W związku z powyższym istnieje ryzyko, że rzecznicy mogą być narażeni na naciski. Tymczasem rzecznik dyscypliny (i jego zastępcy) w zakresie rozpoznawanych spraw powinien być niezależny, a podejmowane przez niego decyzje powinny być weryfikowane tylko w toku instancji".

Dodane ostatnią nowelizacją regulacje art. 59a ustawy służą realizacji zasady działania rzeczników w zakresie sprawowanej funkcji na rzecz finansów publicznych. Sposobem realizowania tego zadania może być szersze współdziałanie z podmiotami zobowiązanymi do zawiadamiania o ujawnionym naruszeniu dyscypliny finansów publicznych⁷. Współpracy tej sprzyja wskazanie, że Główny Rzecznik, rzecznik dyscypliny i ich zastępcy mogą przekazać organowi założycielskiemu, organowi sprawującemu nadzór nad jednostką sektora finansów publicznych lub podmiotowi, któremu ta jednostka podlega, albo innemu podmiotowi uprawnionemu do przeprowadzenia kontroli, z wyłączeniem Najwyższej Izby Kontroli, informację o potrzebie przeprowadzenia kontroli prawidłowości gospodarowania mieniem lub środkami publicznymi. Decyzja co do potrzeby i możliwości przeprowadzenia kontroli pozostaje w gestii tego podmiotu, któremu przekazana zostanie informacja przez rzecznika lub Głównego Rzecznika.

Możliwość przekazania takiej informacji jest wyłączona w sytuacji ujawnionego naruszenia dyscypliny finansów publicznych, które jest przedmiotem zawiadomienia złożonego przez wskazane w ustawie podmioty, ponieważ w tym zakresie rzecznik prowadzi czynności sprawdzające i podejmuje stosowne rozstrzygnięcia po ich przeprowadzeniu.

"Wyłączenie Najwyższej Izby Kontroli jest celowe ze względu na jej pozycję ustrojową jako naczelnego organu kontroli podlegającego Sejmowi"^8.

1 Tak: T. Robaczyński, P. Gryska, Dyscyplina..., s. 247

2 Tak: T. Robaczyński, P. Gryska, Dyscyplina..., s. 250

3 T. Robaczyński, P. Gryska, Dyscyplina..., s. 253

4 Uzasadnienie do projektu ustawy nowelizującej

5 Uzasadnienie do projektu ustawy nowelizującej

6 por. uwagi do art. 44

7 Uzasadnienie do projektu ustawy nowelizującej

8 Uzasadnienie do projektu ustawy nowelizującej

Autorzy komentarza: Mateusz Winiarz - redakcja merytoryczna

Marek Błasiak - art. 36-37

Magdalena Melerowicz - art. 42-44, 45, 46-49, 50, 51, 52-56, 57-59

Mateusz Winiarz - art. 38-41, 42, 43, 44a, 46, 48, 49, 49a, 49b, 50, 51, 51a, 53, 54, 55, 59, 59a