Zakaz handlu w niedziele. PIP i MRPiPS wyjaśniają, eksperci oceniają

ZAGADNIENIE 1. KIEDY OBOWIĄZUJE

W które niedziele w 2018 r. i w kolejnych latach nie będzie obowiązywać zakaz handlu?

STANOWISKO URZĘDÓW

Ustawa z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni (Dz.U. poz. 305) przewiduje stopniowe ograniczanie liczby niedziel, w które handel i wykonywanie pracy w handlu będzie dozwolone:

1) do końca 2018 r. zakaz nie będzie obowiązywać w pierwszą i ostatnią niedzielę każdego miesiąca, a także w dwie kolejne niedziele poprzedzające Boże Narodzenie i w niedzielę poprzedzającą Wielkanoc;

2) w 2019 r. - zakaz nie będzie obowiązywać w ostatnią niedzielę każdego miesiąca, a także w dwie kolejne niedziele poprzedzające Boże Narodzenie i w niedzielę poprzedzającą Wielkanoc;

3) od 2020 r. - zakaz nie będzie obowiązywać w ostatnią niedzielę stycznia, kwietnia, czerwca i sierpnia każdego kolejnego roku kalendarzowego, a także w dwie kolejne niedziele poprzedzające Boże Narodzenie i w niedzielę poprzedzającą Wielkanoc.

Ustawa przewiduje także przypadki, w których handel i wykonywanie pracy w handlu będzie dozwolone w każdą niedzielę, poczynając od marca 2018 r. Jeżeli zatem placówka handlowa znajdzie się w wykazie zamieszczonym w art. 6 ust. 1 ustawy - oznacza to, że od dnia 1 marca 2018 r. może być otwarta we wszystkie niedziele i święta.

OCENA EKSPERTÓW

radca prawny, partner w kancelarii Raczkowski Paruch

Stopniowe wprowadzenie zakazu handlu w niedziele nie budzi wątpliwości. Docelowo, czyli począwszy od 1 stycznia 2020 r., z zakazu zwolnionych będzie maksymalnie sześć niedziel: ostatnie w styczniu, kwietniu, czerwcu i sierpniu, a także dwie kolejne poprzedzające Boże Narodzenie i jedna poprzedzająca Wielkanoc. Należy bowiem pamiętać, że także w niedziele objęte wyjątkiem od zakazu handlu (czyli np. w 2019 r. ostatnie w każdym miesiącu oraz przedświąteczne) handel będzie zabroniony, jeżeli w tym dniu przypadnie święto. Tak będzie już w kwietniu br., kiedy to 1 kwietnia przypadnie Wielkanoc - a zatem będzie to niedziela niehandlowa, w wyniku czego w tym miesiącu zakaz obejmie cztery z pięciu niedziel.

ZAGADNIENIE 2. KOGO OBEJMUJE

Do jakich osób ma zastosowanie ustawa?

STANOWISKO URZĘDÓW

Ustawa ma zastosowanie do pracowników, pracowników tymczasowych, a także innych osób fizycznych, które wykonują pracę na podstawie umów prawa cywilnego - wykonujących odpłatną pracę u przedsiębiorcy wykonującego zarobkową działalność handlową.

OCENA EKSPERTÓW

radca prawny, partner kierujący biurem kancelarii Raczkowski Paruch w Katowicach

Rzeczywiście, z przepisów ustawy wprost wynika, że ograniczenia dotyczą wykonywania określonych czynności przez pracowników, pracowników tymczasowych oraz osoby fizyczne (w tym także pracowników tymczasowych) zatrudnione na podstawie umów prawa cywilnego (takich jak np. umowy: zlecenie, o dzieło, o świadczenie usług). Ustawa nie ogranicza zatem prowadzenia handlu przez osoby fizyczne działające samodzielnie, we własnym imieniu i na własny rachunek. Stanowisko MRPiPS i PIP jest jednak mylące w zakresie w jakim ogranicza zastosowanie ustawy tylko do pracy odpłatnej, podczas gdy z jej art. 4 wprost wynika, że także nieodpłatne powierzanie wykonywania pracy w handlu lub wykonywanie czynności związanych z handlem w niedziele i święta jest zakazane.

ZAGADNIENIE 3. PLACÓWKA HANDLOWA

W art. 3 pkt 1 ustawy placówkę handlową zdefiniowano jako "obiekt, w którym jest prowadzony handel oraz są wykonywane czynności związane z handlem". Czy oznacza to, że aby dany obiekt został uznany za placówkę handlową, muszą być w nim prowadzone łącznie handel i inne czynności związane z handlem?

STANOWISKO URZĘDÓW

W placówce handlowej nie muszą być łącznie prowadzone handel i czynności związane z handlem. W przypadku tego samego przedsiębiorcy wykonywanie czynności związanych z magazynowaniem towarów lub ich inwentaryzacją nie musi występować w tym samym miejscu, w którym są wykonywane czynności bezpośrednio związane z handlem. Od organizacji pracy, jaką przyjął dany przedsiębiorca, a także od posiadanych przez niego warunków lokalowych, może bowiem zależeć, czy prowadzona przez niego działalność handlowa będzie skupiona w jednym, czy też w kilku obiektach.

Nie wydaje się słuszne przyjęcie, że odmienna od punktu prowadzenia sprzedaży lokalizacja powierzchni magazynowej, a także przypisanie tej powierzchni do kilku sklepów powoduje automatycznie niepodleganie pracy tam wykonywanej zakazom wynikającym z art. 5 ustawy. Przyjęcie innej interpretacji umożliwiłoby omijanie tego przepisu poprzez taką organizację placówek handlowych, aby część ich funkcji, niezwiązanych bezpośrednio z prowadzeniem sprzedaży, została wydzielona lokalowo.

OCENA EKSPERTÓW

adwokat, partner w praktyce prawa pracy kancelarii Domański Zakrzewski Palinka

Wyjaśnienia MRPiPS i PIP bez wątpienia wskazują, jakie były intencje i zamierzenie ustawodawcy - zakaz podejmowania w niedziele jakichkolwiek czynności związanych z handlem. Problem polega jednak na tym, że interpretacja nijak ma się do brzmienia przepisu. Definicja placówki handlowej mówi o obiekcie, w którym jest prowadzony handel oraz są wykonywane czynności związane z handlem. Ustawodawca wprowadził zatem wymóg spełnienia dwóch przesłanek łącznie - na co wskazuje użycie spójnika "oraz". To oznacza, że magazynowanie odbywające się w odrębnym obiekcie (magazynie), niepołączone ze sprzedażą, nie jest w obecnym brzmieniu objęte zakazem. Co ciekawe, podczas gdy przepis odwołuje się do jednego obiektu, interpretacja mówi o kilku obiektach, co jest sprzeczne z jego wyraźnym brzmieniem. Tak sformułowana interpretacja jest zatem nieprzekonująca. Ustanawiany przez ustawę zakaz, jako wyjątek od zasady swobody działalności gospodarczej, nie powinien być interpretowany rozszerzająco, jak chciałby autor interpretacji. Po drugie, przepisy administracyjne, do jakich zalicza się definicja placówki, nie zawierają ogólnej klauzuli obejścia prawa, na którą na wyrost się powołano.

radca prawny, partner w kancelarii Raczkowski Paruch

Definicja placówki handlowej budzi duże kontrowersje. Moim zdaniem, wbrew stanowisku MRPiPS i PIP, ustawodawca wymaga, aby za placówkę handlową uznać taki obiekt, w którym handel oraz czynności związane z handlem wykonywane są łącznie. Przesądza o tym zastosowanie przez ustawodawcę łącznika "oraz" w art. 3 pkt. 1 ustawy. Resort i inspekcja proponują interpretację mniej korzystną dla przedsiębiorców i sprzeczną z literalnym brzmieniem ustawy, choć w widoczny sposób zgodną z jej celem. Ich zdaniem wystarczy bowiem, że w danej placówce będzie wykonywany handel bądź czynności związane z handlem, aby praca w niedzielę była zakazana. Osiągnięcie tego efektu byłoby możliwe, gdyby ustawodawca użył łącznika "lub", a tego nie zrobił. MRPiPS i PIP dostrzegają ten dysonans logiczny i powołują się w swojej interpretacji na cel regulacji i łatwość obchodzenia przepisów.

ZAGADNIENIE 4. CZYNNOŚCI BEZPOŚREDNIO ZWIĄZANE Z HANDLEM

Jakie czynności należy traktować jako bezpośrednio związane z handlem (art. 3 pkt 3 ustawy)?

STANOWISKO URZĘDÓW

Za czynności bezpośrednio związane z handlem można by uznać czynności wykonywane w placówce handlowej, niezbędne do zawarcia transakcji sprzedaży (w szczególności przyjmowanie i realizacja zamówień, ekspozycja towaru, brakowanie, usuwanie produktów wadliwych lub przeterminowanych, pakowanie) oraz jej realizacji (np. gdy faktyczne wydanie towaru następuje w terminie późniejszym niż transakcja), a także wszelkie czynności związane z przygotowaniem placówki handlowej do handlu (np. przygotowanie kas, rozdział gotówki, odprawy pracowników), jak również czynności związane z zakończeniem handlu w danym dniu i zamknięciem placówki (np. przeliczenie i rozliczenie utargu, sprawdzenie zabezpieczeń, włączenie alarmu).

Do czynności bezpośrednio związanych z handlem nie można zaliczyć np:

wochrony obiektu,

wsprzątania obiektu przez ekipę sprzątającą,

wprac konserwatorskich i serwisowych związanych z obsługą sprzętu.

Za obejście ustawy należałoby uznać powierzanie powyższych czynności w ramach dodatkowych obowiązków pracownikom lub zatrudnionym wykonującym w placówce handlowej od poniedziałku do soboty handel lub inne czynności związane z handlem.

OCENA EKSPERTÓW

adwokat, ekspert prawa pracy

Stanowisko w sprawie definicji "czynności bezpośrednio związanych z handlem" wydaje się pomocne, gdyż w sposób chronologiczny zdefiniowano te aktywności - dzieląc je na przed, w trakcie i po handlu. I tak, za takie czynności PIP i MRPiPS uznają działania przygotowawcze do działalności handlowej - np. ekspozycję towaru i jego pakowanie. Zakaz dotyczy również czynności związanej z realizacją działalności handlowej - np. faktycznie wydanego towaru w terminie późniejszym niż sama transakcja. Nie będą zatem już możliwe szeroko analizowane działania polegające na dobijaniu targu w showroomie i dostarczeniu towaru w poniedziałek. W końcu wymienia się też czynności finalizujące handel, jak zgaszenie światła czy włączenie alarmu. Dopuszcza się przy tym minimalny ruch w sklepie, polegający na możliwości jego ochrony czy sprzątania i - jak rozumiem - również dokarmiania zwierząt w sklepach zoologicznych oraz podlewania roślinności na terenie takiej placówki.

Nadal jednak pozostaje nierozstrzygnięta kwestia prac związanych z magazynowaniem towaru w innych miejscach niż placówki handlowe, np. w specjalnie do tego wyodrębnionych magazynach, tj. w miejscach, gdzie działalność handlowa nie jest prowadzona. Należy przyjąć zatem, iż podkreślenie przez autorów stanowiska, że zakazane mogą być tylko te czynności, które bezpośrednio odbywają się na terenie placówki handlowej, oraz "milczenie" w sprawie magazynów oznaczają, że praca zatrudnionych tam pracowników jest dozwolona jako niezwiązana z czynnościami handlowymi - z czym należałoby się zgodzić.

radca prawny, partner w kancelarii Raczkowski Paruch

Interpretacja PIP i MRPiPS w tym zakresie jest niezwykle ważna. Po pierwsze, potwierdza, że w niedziele i święta mogą pracować ochroniarze, pracownicy sprzątający oraz konserwujący i serwisujący sprzęt w placówkach handlowych. Pozwoli to pracodawcom uniknąć trudności w tłumaczeniu, zwłaszcza pracownikom sprzątającym i serwisantom, że część zatrudnionych w placówkach handlowych będzie musiała w niedziele i święta pracować. Po drugie, stanowisko rozwiewa wątpliwości, że pewne czynności przygotowujące do handlowania, jak pakowanie czy ekspozycja towaru, przygotowanie kas oraz odprawa pracowników przed otwarciem sklepu oraz czynności wykonywane po zakończeniu handlu, tj. przeliczenie utargu oraz zamknięcie sklepu, należy zaliczyć do czynności bezpośrednio związanych z handlem. Skutkuje to tym, że ich wykonywanie w niedziele i święta jest od 1 marca br. zakazane. Taka interpretacja będzie miała swoje praktyczne konsekwencje. Wpłynie m.in. na godziny organizowania pracy, a zatem również na godziny otwarcia sklepów. Po trzecie, dość radykalna - według mnie - jest ocena, że powierzanie czynności sprzątania lub konserwacji w ramach dodatkowych obowiązków pracownikom zatrudnionym w placówce handlowej od poniedziałku do soboty należy uznać za obejście ustawy. Zgadzam się, że takie postępowanie pracodawcy po 1 marca br. mogłoby w niektórych sytuacjach zostać tak zakwalifikowane, choć nie jest to takie oczywiste. Należy jednak pamiętać, że w wielu sieciach handlowych pracownicy hali lub sprzedawcy już od dłuższego czasu w zakresie swoich codziennych, zwyczajnych obowiązków mają sprzątanie obiektu. Według mnie te obowiązki mogą być wykonywane w czasie, w którym zakazany jest handel oraz wykonywanie czynności związanych z handlem.

ZAGADNIENIE 5. CZŁONKOWIE RODZINY

Czy przedsiębiorca będący osobą fizyczną, prowadzący handel osobiście, we własnym imieniu i na własny rachunek, którego zakaz handlu nie obowiązuje, może w niedziele i święta korzystać z pomocy członków rodziny?

STANOWISKO URZĘDÓW

Korzystanie z okazjonalnej i nieodpłatnej pomocy członków rodziny w takim przypadku nie narusza przepisów ustawy. Osoby te nie mogą jednak być pracownikami lub zatrudnionymi u takiego przedsiębiorcy i wykonywać odpłatnej pracy w inne dni tygodnia.

OCENA EKSPERTÓW

radca prawny, partner kierujący biurem kancelarii Raczkowski Paruch w Katowicach

Stanowisko MRPiPS i PIP należy uznać za słuszne, choć budzi pewne wątpliwości. Ustawodawca wprost bowiem przewidział, że przedsiębiorca będący osobą fizyczną i prowadzący handel we własnym imieniu i na własny rachunek będzie mógł prowadzić handel w niedzielę i święta jedynie osobiście. W przypadku zaangażowania członków rodziny nie będziemy mieli natomiast do czynienia z prowadzeniem handlu osobiście, lecz przez osoby trzecie. Co więcej, argumentacja, że dopuszczalna będzie nieodpłatna i sporadyczna pomoc członków rodziny, kłóci się również z treścią art. 4 ustawy. Zgodnie bowiem z powołanym przepisem zakazane jest zarówno odpłatne powierzenie wykonywania pracy, jak i nieodpłatne. Bez znaczenia jest również, czy powierzanie członkom rodziny pracy ma charakter regularny czy jedynie sporadyczny. Za obroną stanowiska MRPiPS i PIP przemawia wykładnia celowościowa ustawy i sposób sformułowania definicji z art. 3 pkt 7 - mowa tam o wykonywaniu pracy w handlu przez pracownika lub zatrudnionego. Ustawa zawiera definicję pracownika i zatrudnionego, jednak trudno uznać, że członek rodziny przedsiębiorcy pod nie podpada.

ZAGADNIENIE 6. DWORCE

Przepis art. 6 ust. 1 pkt 13 dotyczy m.in. placówek handlowych na dworcach w rozumieniu ustawy z 16 grudnia 2010 r. o publicznym transporcie zbiorowym [t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 2136 ze zm. - przyp. red.]. W jaki sposób w praktyce określić, co jest terenem dworca?

STANOWISKO URZĘDÓW

Zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt 2 ww. ustawy, dworzec jest to miejsce przeznaczone do odprawy pasażerów, w którym znajdują się w szczególności: przystanki komunikacyjne, punkt sprzedaży biletów oraz punkt informacji dla podróżnych. Przy stosowaniu wyłączenia z art. 6 ust. 1 pkt 13 ustawy należałoby kierować się przede wszystkim funkcją, jaką pełni dworzec, którą jest obsługa podróżnych (funkcji takiej nie pełnią placówki handlowe usytuowane w galeriach handlowych znajdujących się przy dworcach).

OCENA EKSPERTÓW

radca prawny, Kancelaria Wojewódka i Wspólnicy

Interpretacja dotycząca zakresu dozwolonego handlu na dworcach pozostawia wciąż wiele pytań bez odpowiedzi. W wyjaśnieniach odniesiono się do definicji dworca z ustawy o publicznym transporcie zbiorowym, co nie stanowi uzupełnienia treści art. 6 ust. 1 pkt 13 ustawy o ograniczeniu handlu. Podkreślono konieczność kierowania się funkcją, jaką pełni dworzec, czyli obsługą podróżnych. Ta druga ustawa mówi jednak o "bezpośredniej" obsłudze podróżnych i według mnie to jest jeden z elementów wymagających wyjaśnienia. Jak rozumieć jej zakres? Sprzedaż biletu jest oczywiście bezpośrednią obsługą pasażerów, ale co ze sprzedażą drożdżówki i wafelka na drogę czy wody w butelce (półlitrowa butelka zapewne może mieścić się w definicji bezpośredniej obsługi pasażerów, ale co ze sprzedażą całej zgrzewki butelek półtoralitrowych)? W dalszym ciągu przepis ten będzie rodził pytania o możliwość obsługi osób innych niż pasażerowie. Z jednej strony brak jest narzędzi kontroli, kto jest obsługiwany i kto ma w ogóle wstęp na dworzec, a z drugiej strony sprzedaż towarów osobom z zewnątrz nie odbywa się w zakresie związanym z bezpośrednią obsługą pasażerów, a więc formalnie byłaby niezgodna z ustawą. W interpretacji wskazano, że tym wyjątkiem nie są objęte placówki handlowe usytuowane w galeriach handlowych znajdujących się przy dworcach i w tym zakresie rozwiewa to wątpliwości, co do możliwości stosowania szerokiej definicji terenu dworca.

radca prawny, partner w kancelarii Raczkowski Paruch

Obawiam się, że z handlem w niedziele na dworcach będzie największy problem. Tym bardziej, że powyższa interpretacja niewiele wyjaśnia, a nadto jest sprzeczna z wykładnią dokonaną przez resort pracy na etapie prac nad ustawą, która zezwalała na otwarcie placówek znajdujących się na poziomie galerii prowadzących podróżnych na dworzec. Z powyższej interpretacji wynika natomiast - jak się wydaje - całkowity zakaz handlu w galeriach handlowych przy dworcach (np. w Katowicach lub w Krakowie). Jest to zaś zakaz, który nie wynika z ustawy, a opiera się na arbitralnej i niekiedy tylko zgodnej z realiami ocenie, że placówki handlowe znajdujące się w galeriach usytuowanych na dworcach nie służą obsłudze podróżnych, których potrzeby w podróży mogą być przecież bardzo zróżnicowane.

ZAGADNIENIE 7. PROWADZENIE HANDLU OSOBIŚCIE PRZEZ PRZEDSIĘBIORCĘ

Czy wyłączenie spod zakazu placówek handlowych, w których handel jest prowadzony przez przedsiębiorcę będącego osobą fizyczną wyłącznie osobiście, we własnym imieniu i na własny rachunek, obejmuje tylko takie przypadki, w których przedsiębiorca stale prowadzi handel wyłącznie osobiście, czy też dotyczy także sytuacji, w których - co do zasady - handel realizowany jest przez pracowników lub zatrudnionych, a jedynie w dni objęte zakazem przez przedsiębiorcę?

STANOWISKO URZĘDÓW

Wyłączeniem z art. 6 ust. 1 pkt 27 ustawy są objęci przedsiębiorcy będący osobą fizyczną, którzy w niedziele i święta nie korzystają z pracy pracowników lub zatrudnionych i w te dni wyłącznie osobiście prowadzą handel. W pozostałe dni - nieobjęte zakazem handlu - handel może być realizowany przez pracowników lub zatrudnionych.

OCENA EKSPERTÓW

radca prawny, partner kierujący biurem kancelarii Raczkowski Paruch w Katowicach

Interpretację tę należy uznać za właściwą. Jeszcze na etapie projektowania ustawy istniała obawa, że przedsiębiorcy zatrudniający kilku pracowników w ciągu tygodnia także będą zmuszeni zamknąć sklep w niedziele i święta, mimo iż mogliby samodzielnie wykonywać związane z jego prowadzeniem czynności. Stanowisko MRPiPS i PIP oznacza, że w dni objęte zakazem każdy przedsiębiorca będący osobą fizyczną, niezależnie od liczby zatrudnianych pracowników, będzie mógł prowadzić handel i wykonywać samodzielnie związane z nim czynności. Co oczywiste, przedsiębiorca, który wydłuży zmiany pracowników lub zwiększy ich liczbę od poniedziałku do soboty, a sam przejmie w całości zmiany niedzielne i świąteczne, musi pamiętać o dobowych i średniotygodniowych normach czasu pracy.

ZAGADNIENIE 8. SPÓŁKA CYWILNA I FRANCZYZA

Jakie przesłanki należy uznać za decydujące dla uznania, że przedsiębiorca będący osobą fizyczną prowadzi handel we własnym imieniu i na własny rachunek? Czy dopuszczalny będzie handel przez jednego ze wspólników spółki cywilnej lub franczyzobiorcę?

STANOWISKO URZĘDÓW

Objęcie wyłączeniem z art. 6 ust. 1 pkt 27 ustawy wspólników spółki cywilnej będzie możliwe przy założeniu, że osoby te będą prowadzić handel osobiście, bez pomocy pracowników lub zatrudnionych. Jednocześnie, ponieważ wspólnik spółki cywilnej nie jest ani pracownikiem, ani zatrudnionym, kwestia ta pozostaje poza zakresem kompetencji PIP.

Franczyzobiorca zgodnie z przeważającą opinią działa we własnym imieniu i na własny rachunek, a łącząca go umowa franczyzy z franczyzodawcą jest jedynie formą prowadzenia działalności gospodarczej. Zatem jeżeli franczyzobiorca zatrudniający pracowników lub zatrudnionych chce otworzyć swój sklep w niedzielę lub święto, to jest to możliwe pod warunkiem prowadzenia przez niego handlu wyłącznie osobiście.

OCENA EKSPERTÓW

radca prawny, partner w kancelarii Raczkowski Paruch

Jeżeli literalnie czytać definicję zatrudnionego z art. 3 ust. 5 ustawy, to zarówno wspólnik spółki cywilnej, jak i franczyzobiorca będący osobami fizycznymi mogą ją spełniać. Obie umowy, tj. umowa spółki cywilnej i franczyzy, są bowiem umowami prawa cywilnego, na podstawie których możliwe jest wykonywanie pracy. Definicja zatrudnionego nie wyklucza umów zawieranych z przedsiębiorcami. Zgadzam się jednak z PIP i MRPiPS, że biorąc pod uwagę cel ustawy, to wspólnik spółki cywilnej i franczyzobiorca powinni znaleźć się w wyjątkach od zakazu handlu na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 27. Dojście do tej interpretacji nie może niestety opierać się jedynie na brzmieniu ustawy i wymaga zastosowania wykładni celowościowej.

ZAGADNIENIE 9. CMENTARZE

Jak należy rozumieć wyrażenie "przy cmentarzach", użyte w art. 6 ust. 1 pkt 25, jak również w jakim stopniu należy dopuszczać, iż pojęcie to będzie rozumiane w sposób zmienny w zależności od okoliczności (np. w związku ze zwiększonym zapotrzebowaniem w terminach zbliżonych do 1 listopada)?

STANOWISKO URZĘDÓW

Zakres tego wyłączenia powinien być oceniany indywidualnie, "ad casum", i uwzględniać dotychczasową praktykę i stosowane lokalnie zwyczaje.

OCENA EKSPERTÓW

radca prawny, partner w kancelarii Raczkowski Paruch

Interpretacja MRPiPS i PIP dopuszcza ocenianie zakazu handlu w niedziele i święta przy cmentarzach indywidualnie, w zależności od konkretnej sytuacji, co należy ocenić pozytywnie. W mojej opinii nadal dopuszczalne będzie prowadzenie handlu w bezpośrednim obrębie cmentarzy w święto 1 listopada oraz w niedziele, a handel ten nie będzie musiał obejmować wyłącznie tzw. artykułów cmentarnych. Można będzie, według mnie, handlować w obrębie cmentarzy także np. ciepłym jedzeniem.

ZAGADNIENIE 10. PRZEWAŻAJĄCA DZIAŁALNOŚĆ

W jaki sposób inspektor pracy ma zidentyfikować "przeważającą działalność", o której mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 5, 6, 28, 29, 30 ustawy? Czy w tym zakresie należy brać pod uwagę jedynie wpis do rejestru - zgodnie z art. 6 ust. 2 ustawy - czy też istotne jest także, czy w danej placówce przedsiębiorca faktycznie prowadzi handel danym asortymentem?

STANOWISKO URZĘDÓW

Wyłączenia wskazane w pytaniu 10. obejmują kryterium przeważającej działalności. Zgodnie z ustawą ma być to rodzaj przeważającej działalności wskazany we wniosku o wpis do krajowego rejestru urzędowego podmiotów gospodarki narodowej. Inspektor pracy, oceniając rodzaj przeważającej działalności gospodarczej, może poprzestać na informacji z rejestru, a w razie wątpliwości zażądać do wglądu wniosku o wpis.

W przypadku stwierdzenia podczas kontroli, że dany rodzaj działalności wynikający z wpisu do rejestru w ogóle nie jest wykonywany w danej placówce, podmiot nie może korzystać z wyłączenia. Zatem przeważająca działalność powinna być faktycznie prowadzona w placówce handlowej i pokrywać się z danymi z rejestru.

OCENA EKSPERTÓW

adwokat z kancelarii DLA Piper Wiater

Pojęcie "przeważającej działalności" znajdujące się w art. 6 ustawy ma bardzo istotne znaczenie, ponieważ odnosi się do sytuacji wyjątkowych, w których handel jest dopuszczalny. Ustawa wprost wskazuje, że chodzi tutaj o rodzaj przeważającej działalności wpisanej we wniosku do krajowego rejestru urzędowego podmiotów gospodarki narodowej. Natomiast, zgodnie z wyjaśnieniami PIP i MRPiPS, jeśli inspektor stwierdzi podczas kontroli, że rodzaj działalności, który został wskazany we wniosku, nie jest wykonywany, handel jest niedopuszczalny, bo przeważająca działalność powinna być "faktycznie prowadzona". Taka wykładania budzi wątpliwości. Wykracza ona daleko poza to, co zostało wskazane w ustawie. Brzmienie przepisu jest w tym zakresie jasne i nie budzi wątpliwości, że chodzi o rodzaj działalności wskazany we wniosku do rejestru. W mojej opinii zaprezentowana wykładnia i stanowisko odwołujące się do faktycznie prowadzonej działalności nie ma oparcia w ustawie, przez co rodzi dodatkowe wątpliwości przedsiębiorców.

radca prawny, partner kierujący biurem kancelarii Raczkowski Paruch w Katowicach

Zgodnie z ustawą przeważającą działalnością jest działalność wskazana we wniosku o wpis do krajowego rejestru urzędowego podmiotów gospodarki narodowej. Inspektor pracy, oceniając rodzaj przeważającej działalności, powinien zatem opierać się na informacji z rejestru. Ustawodawca nie powiązał pojęcia przeważającej działalności z faktycznym jej wykonywaniem w placówce handlowej. Oczywiście takie rozwiązanie rodzi duże pole do nadużyć i dane w rejestrze powinny odpowiadać rzeczywistości. Jednak, co istotne, PIP nie została wyposażona w kompetencje do kwestionowania wpisów w rejestrze i ustalania rodzaju przeważającej działalności gospodarczej wbrew danym w nim zawartych.

ZAGADNIENIE 11. PIEKARNIE, CUKIERNIE I LODZIARNIE

W art. 6 ust. 1 pkt 28 wskazano, jako podlegające wyłączeniu, "piekarnie, cukiernie i lodziarnie, w których przeważająca działalność polega na handlu wyrobami piekarniczymi i cukierniczymi. Czy wyłączeniu będą zatem podlegać także piekarnie i cukiernie prowadzone przez przedsiębiorców, którzy jako rodzaj przeważającej działalności wskazali produkcję pieczywa, produkcję świeżych wyrobów ciastkarskich i ciastek? Jak należy traktować lodziarnie, gdy zgodnie z wpisem do rejestru działalnością przeważającą będzie produkcja lodów?

STANOWISKO URZĘDÓW

Lodziarnie podlegają wyłączeniu spod zakazów objętych ustawą - jako placówki gastronomiczne (podklasa PKD 56.10.A Restauracje i inne stałe placówki gastronomiczne obejmuje także działalność lodziarni).

W przypadku piekarni i cukierni należałoby przyjąć, że wyłączone spod zakazu będą także te piekarnie i cukiernie, w których przeważająca działalność polega na handlu wyrobami piekarniczymi i cukierniczymi własnej produkcji.

OCENA EKSPERTÓW

radca prawny, partner w kancelarii Raczkowski Paruch

Interpretacja dot. piekarni, cukierni i lodziarni jest jasna i korzystna dla prowadzących je przedsiębiorców. Potwierdza bowiem wyłączenie spod zakazu wszystkich lodziarni i tych piekarni oraz cukierni, w których przeważająca działalność (wskazana we wniosku do właściwego rejestru) to zarówno produkcja wyrobów piekarniczych lub cukierniczych, jak i handel nimi, bez względu na to, czy są to wyroby własne, czy wyprodukowane przez innych przedsiębiorców.

ZAGADNIENIE 12. STADION, WYPOŻYCZALNIA SPRZĘTU SPORTOWEGO, STACJA NARCIARSKA

Jakie zakłady należy uznać za prowadzące działalność w zakresie kultury, sportu, oświaty, turystyki i wypoczynku (art. 6 ust. 1 pkt 10 ustawy), a w szczególności czy za taki zakład może być uznany stadion, wypożyczalnia sprzętu sportowego lub stacja narciarska prowadzące sprzedaż sprzętu i akcesoriów?

STANOWISKO URZĘDÓW

Przy stosowaniu wyłączenia z art. 6 ust. 1 pkt 10 ustawy pomocne mogą się okazać ustawy regulujące dane dziedziny, np. ustawa o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej [z 25 października 1991 r.; t.j. Dz.U. z 2017 poz. 862 ze zm. - przyp. red.]. Wymienione w pytaniu - stadion, wypożyczalnia sprzętu sportowego, stacja narciarska - mogą zostać uznane za zakłady prowadzące działalność w zakresie sportu lub turystyki i wypoczynku.

OCENA EKSPERTÓW

radca prawny, prawnik w kancelarii Raczkowski Paruch

W ustawie nie zostało uściślone, czym dokładnie są wspomniane zakłady prowadzące działalność w zakresie kultury, sportu, oświaty, turystyki i wypoczynku. Należy jednak zgodzić się z MRPiPS i PIP, że dopuszczalne jest posiłkowanie się w tym zakresie ustawami regulującymi dane dziedziny działalności. Wymienione w pytaniu zakłady - stadion sportowy, wypożyczalnia sprzętu sportowego czy stacja narciarska niewątpliwie prowadzą działalność w zakresie sportu bądź turystyki i wypoczynku. Słusznie zatem wskazano, że handel w tych miejscach jest dozwolony w niedziele i święta. Zresztą trudno sobie wyobrazić, by zakup przykładowego napoju czy przekąsek był w takich miejscach niemożliwy.

ZAGADNIENIE 13. ZAKŁADY HOTELARSKIE

Jakie miejsca czy obiekty mogą zostać uznane za zakłady hotelarskie? Czy chodzi o obiekty hotelarskie, o których mowa w rozdziale 5 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych [t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1553 ze zm. - przyp. red.]?

STANOWISKO URZĘDÓW

Przy stosowaniu wyłączenia z art. 6 ust. 1 pkt 9 ustawy za zakłady hotelarskie należałoby uznać obiekty hotelarskie w rozumieniu art. 36 ustawy o usługach turystycznych. Zgodnie z tym przepisem są to: hotele, motele, pensjonaty, kempingi, domy wycieczkowe, schroniska młodzieżowe, inne schroniska, a także pola biwakowe.

OCENA EKSPERTÓW

radca prawny, partner w kancelarii Raczkowski Paruch

W obecnym stanie prawnym nie ma definicji ustawowej zakładu hotelarskiego, choć pojęcie to pojawia się również w kodeksie pracy w art. 151¹⁰ pkt 9 d). Najbardziej zbliżonym pojęciem jest "obiekt hotelarski" z ustawy o usługach turystycznych. Należy się więc zgodzić z PIP i MRPiPS, że w takim przypadku możemy wspomagać się definicją tam zawartą.

ZAGADNIENIE 14. ŚRODKI TRANSPORTU

Art. 6 ust. 1 pkt 17 przewiduje wyłączenie obowiązywania zakazu, o którym mowa w art. 5 ustawy, w odniesieniu do środków transportu. Przepis nie wymaga przy tym, żeby były to środki transportu publicznego, czy też nie odnosi się do transportu osób. Czy zatem należy uznać, iż handel oraz czynności związane z handlem mogą być prowadzone w niedziele i święta, o ile są wykonywane w jakimkolwiek środku transportu (np. wykorzystywanym na potrzeby handlu obwoźnego bądź gdy handel odbywa się z jednostki pływającej przycumowanej do nadbrzeża)?

STANOWISKO URZĘDÓW

Wyłączenie z art. 6 ust. 1 pkt 17 ustawy nie powinno obejmować środków transportu, jeżeli nie służą one przewozowi osób, np. sprzedaż z samochodu mogłaby być rozpatrywana w świetle wyłączenia z art. 6 ust. 1 pkt 27, lecz nie powinna być rozpatrywana w świetle wyłączenia z art. 6 ust. 1 pkt 17, gdyż samochód w tym przypadku stanowi placówkę handlową, a nie placówkę handlową umieszczoną w środku transportu.

Powyższe wyłączenie dotyczy każdego środka transportu, zatem nie tylko środka transportu publicznego.

Intencją jest umożliwienie dokonywania w niedziele zakupu w placówce handlowej zlokalizowanej w środku transportu, np. sklep na pokładzie statku wycieczkowego. Chodzi tu więc o sytuację, gdy sprzedaż realizowana jest na rzecz kupującego będącego pasażerem.

OCENA EKSPERTÓW

radca prawny, Kancelaria Wojewódka i Wspólnicy

Wyjaśnienia w zakresie tego wyjątku od zakazu handlu w niedzielę należy ocenić pozytywnie. Rzeczywiście bowiem uzupełniają one treść dosyć lakonicznego przepisu. Ważną wskazówką interpretacyjną jest wyjaśnienie intencji ustawodawcy w tym zakresie, jaką ma być umożliwienie dokonywania zakupu w środku transportu przez pasażera. Eliminuje więc możliwość skorzystania z tego wyjątku przez np. przycumowane statki zaadaptowane do roli supermarketów. Istotne jest wskazanie na warunek, by środek transportu służył przewozowi ludzi, co powinno być jednocześnie uzupełnione stwierdzeniem, że sprzedaż towarów może się odbywać w trakcie dokonywania takiego przewozu. Zarówno sprzedaż obwoźna, jak i handel dokonywany z zaparkowanego na stałe w jednym miejscu samochodu, zgodnie z wyjaśnieniami, są wyłączone spod tego wyjątku.

radca prawny, partner w kancelarii Raczkowski Paruch

Interpretacja MPRiPS słusznie, moim zdaniem, dopuszcza możliwość handlu w tych środkach transportu, które służą przewozowi osób. Wyklucza zaś handel w innych środkach transportu, zgodnie z funkcją, jaką miały realizować nowe przepisy. Gdyby przyjąć odmienną interpretację, wystarczyłoby wykonywać handel lub czynności związane z handlem w jakimkolwiek środku transportu i w ten sposób obejść zakaz pracy w niedziele i święta. Nie taki zapewne był cel ustawodawcy. Po raz kolejny mamy jednak do czynienia z sytuacją, gdy przepisy ograniczające czas pracy pracowników z jednej strony, a z drugiej mające wpływ na swobodę prowadzenia i organizowania działalności gospodarczej, budzą tak wiele wątpliwości i wymagają interpretacji, w których MRPiPS poprawia niejako ustawodawcę. Wystarczyło na etapie prac legislacyjnych wyraźnie zapisać, że zakaz nie dotyczy środków transportu służących do przewozu osób.

ZAGADNIENIE 15. SKLEP INTERNETOWY

W jaki sposób identyfikować sklep internetowy - czy elementem decydującym powinno być prowadzenie handlu za pośrednictwem internetu?

STANOWISKO URZĘDÓW

Sprzedaż w sklepach internetowych powinna polegać na dokonaniu transakcji za pośrednictwem internetu, co zakłada że proces sprzedaży odbywa się nie bezpośrednio w kontakcie z klientem, lecz na odległość. Za obejście przepisów należałoby zatem uznać przypadek, w którym klient ogląda towary w sklepie tradycyjnym, a zakupu dokonuje przez internet (np. showroom i w efekcie pozorowanie sprzedaży internetowej).

Sprzedaż ze swojej istoty kończy się wydaniem towaru kupującemu, zatem należałoby dopuścić funkcjonowanie w niedziele i święta punktów odbioru osobistego towarów sprzedanych przez internet, jak również dostarczenie takich towarów klientowi przez pracownika sklepu internetowego.

OCENA EKSPERTÓW

radca prawny w Sołtysiński Kawecki & Szlęzak

Stanowisko wydane wspólnie przez PIP i MRPiPS dot. identyfikacji sklepu internetowego na potrzeby stosowania wyjątku od zakazu handlu w niedziele obejmującego sklepy internetowe i platformy internetowe należy uznać za adresujące dotychczas pojawiające się podstawowe wątpliwości w tym zakresie. Wskazuje ono w szczególności, iż kwestionowane mogą być kreatywne sposoby stosowania sprzedaży internetowej w stacjonarnych sklepach. Wprost wykluczona została możliwość tworzenia ad hoc tzw. showroomów. W dalszym ciągu brak jest natomiast wytycznych dotyczących zakresu dozwolonej pracy przy obsłudze sklepu internetowego - niemniej dopuszczalna powinna być praca wszystkich osób zaangażowanych w obsługę sklepu internetowego (w tym również wykonujących szeroko pojęte czynności związane z handlem). Sprzedaż na odległość za pośrednictwem internetu, choć nie jest to jasne, może oznaczać również dopuszczalną sprzedaż za pośrednictwem poczty elektronicznej czy też formularza kontaktowego. Wątpliwe jest, czy pracownicy tradycyjnego sklepu mogą w niedzielę zostać skierowani do obsługi sklepu internetowego tego samego przedsiębiorcy, obsługując odbiór osobisty towarów.

ZAGADNIENIE 16. HANDEL NIEELEKTRONICZNY

Czy należy uznać, że handel prowadzony w siedzibie sklepu internetowego czy magazynie, ale bezpośrednio, bez użycia środków komunikacji elektronicznej czy aplikacji, jest wykonywany przez sklep internetowy i jako taki korzysta z wyłączenia określonego w ustawie?

STANOWISKO URZĘDÓW

Jeżeli w siedzibie sklepu internetowego byłaby prowadzona sprzedaż bezpośrednia, to taka sprzedaż nie będzie objęta wyłączeniem z art. 6 ust. 1 pkt 20. Nie jest to bowiem sprzedaż w sklepie internetowym polegająca na dokonaniu transakcji za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej (internet).

OCENA EKSPERTÓW

radca prawny, partner w kancelarii Raczkowski Paruch

Interpretacja dotycząca sklepów internetowych wydaje się jasna, choć w związku z brakiem definicji ustawowej sklepu internetowego może budzić wątpliwości co do jej zgodności z ustawą. Żaden przepis prawa nie zakazuje bowiem prowadzenia sprzedaży bezpośredniej przez sklep, którego dominującym przedmiotem działalności jest sprzedaż internetowa, ani też nie pozbawia przez to takiej placówki jej statusu. MRPiPS po raz kolejny dokonuje w tym przypadku wykładni celowościowej, przy pominięciu literalnego brzmienia przepisu.

ZAGADNIENIE 17. DOBA NIEDZIELNA I ŚWIĄTECZNA

Czy w związku z wejściem w życie ustawy w placówce handlowej obowiązuje definicja wykonywania pracy w niedziele i święta z ustawy czy też z kodeksu pracy. Jeżeli obowiązuje definicja z ustawy, to czy pracodawca ma obowiązek zmienić regulamin pracy określający granice niedzieli i święta.

STANOWISKO URZĘDÓW

Zgodnie z art. 3 pkt 7 ustawy ilekroć w ustawie jest mowa o wykonywaniu pracy w handlu oraz wykonywaniu czynności związanych z handlem w niedziele i święta w placówkach handlowych - należy przez to rozumieć wykonywanie takiej pracy lub takich czynności przez pracownika lub zatrudnionego w okresie 24 kolejnych godzin, przypadających odpowiednio między godziną 24 w sobotę a godziną 24 w niedzielę i między godziną 24 w dniu bezpośrednio poprzedzającym święto a godziną 24 w święto. Przepis ten nie upoważnia pracodawcy do modyfikowania tego okresu i wyznaczania innych godzin rozpoczęcia i zakończenia niedzieli i święta.

Ustawa o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni dokonuje także zmian w kodeksie pracy w zakresie unormowań dotyczących pracy w niedziele i święta. Zgodnie z nowym brzmieniem art. 151⁹ par. 2 kodeksu pracy za pracę w niedziele i święto w przypadkach, o których mowa w art. 151¹⁰, uważa się pracę wykonywaną między godziną 6 w tym dniu a godziną 6 w następnym dniu, chyba że u danego pracodawcy została ustalona inna godzina. Zatem unormowanie to odnosić się będzie wyłącznie do tych prac, które zostały wymienione w art. 151¹⁰ k.p., a przepis ten nie dotyczy placówek handlowych. Stosownie do dodanego art. 151^9b k.p. ograniczenia w wykonywaniu pracy w placówkach handlowych w niedziele i święta oraz w dniu 24 grudnia i w sobotę bezpośrednio poprzedzającą pierwszy dzień Wielkiej Nocy określają przepisy ustawy o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz niektóre inne dni.

Zatem definicja działa z mocy ustawy o ograniczeniu handlu w niedziele i święta, a więc pracodawca nie ma obowiązku zmiany regulaminu pracy w tym zakresie.

OCENA EKSPERTÓW

adwokat, ekspert prawa pracy

W interpretacji tej przyznano, że od 1 marca b.r. obowiązuje jeszcze jedna obok "kodeksowej" ustawowa definicja niedzieli - tym razem specjalnie dedykowana pracownikom handlu. W praktyce niesie to za sobą daleko idące skutki prawne. Oznacza to bowiem, że niedziela i święto w placówce handlowej kończy się i zaczyna o północy i nie ma znaczenia, co stanowi w tym zakresie obowiązujący regulamin pracy. I tak, nawet jeżeli pozostanie "stara" definicja niedzieli w regulaminie, przewidująca, że niedziela kończy się o godzinie 6 w poniedziałek, niedziela "handlowa" kończy się zawsze o północy z niedzieli na poniedziałek i pierwsze 6 godzin kalendarzowego poniedziałku nie stanowią kontynuacji niedzieli. Nie ma zatem prawnej potrzeby rekompensowania takiej pracy przez 6 pierwszych godzin poniedziałku, tak jak pracy w niedzielę, zgodnie z art. 151¹¹ k.p.

radca prawny, partner w kancelarii Raczkowski Paruch

Należy zgodzić się ze stanowiskiem MRPiPS co do braku konieczności zmian w regulaminach pracy dotyczących granic godzinowych niedzieli i świąt. Przepisy rozgraniczają dwie kwestie, tj. pracę w niedzielę w placówkach handlowych, uregulowaną w omawianej ustawie oraz pracę w niedzielę w innych okolicznościach, uregulowaną w kodeksie pracy. Obie te regulacje działają równolegle, nawet u jednego pracodawcy. Z tego powodu każdy pracodawca może samodzielnie ustalać ramy czasowe pracy w niedzielę w regulaminie pracy w odniesieniu do dozwolonej pracy niedzielnej poza placówkami handlowymi. Wejście w życie omawianej ustawy nic w tym zakresie nie zmienia, co wyraźnie zostało wskazane w art. 151⁹ par. 2 k.p.

ZAGADNIENIE 18. STACJA PALIW Z PLACÓWKĄ HANDLOWĄ...

Czy placówka handlowa będąca częścią stacji paliw jest objęta zakazem?

STANOWISKO URZĘDÓW

Zgodnie z ustawą zakaz nie obowiązuje na stacjach paliw płynnych. Tym samym, jeżeli sklep stanowi część stacji paliw, to jest wyłączony spod zakazu handlu.

Przepis art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy nie zawiera warunku handlu na stacji paliw płynnych wyłącznie paliwami, w związku z czym należy przyjąć, że o ile handel będzie odbywał się w obrębie stacji paliw, nie będą obowiązywały ograniczenia określone w art. 5 ustawy.

OCENA EKSPERTÓW

radca prawny w Sołtysiński Kawecki & Szlęzak

Interpretacja ta daje zasadnicze wskazówki co do rozumienia zakresu dozwolonego handlu na stacji paliw. Jest ona zgodna z dotychczas pojawiającymi się poglądami. Nadal jednak pozostaje niedookreślony wymóg, kiedy sklep stanowi część stacji paliw i jak duża może być dopuszczalna powierzchnia takiego sklepu - sformułowanie "obręb stacji paliw" w kontekście zakazu handlu pozostaje nieostre. Utrzymują się również wątpliwości co do tego, jak identyfikować pracowników, których praca jest dopuszczalna w związku ze sprzedażą na stacji paliw - czy są to jedynie osoby bezpośrednio wykonujące pracę w sklepach na stacjach paliw, czy również wykonujące pracę z innych miejsc, w tym pracownicy wykonujący pracę poza stacją paliw, lecz na jej rzecz, nawet jeżeli zatrudnieni są w innych placówkach handlowych tego samego przedsiębiorcy.

radca prawny, partner kierujący biurem kancelarii Raczkowski Paruch w Katowicach

Należy zgodzić się ze stanowiskiem MRPiPS i PIP. Jeżeli placówka handlowa stanowi cześć stacji paliw, to handel w niej będzie mógł być prowadzony w niedziele i święta. Warto przy tym zaznaczyć, że dotyczyć to będzie wszystkich towarów oferowanych przez stację, czyli np. artykułów spożywczych, alkoholowych, motoryzacyjnych, kosmetycznych - a nie tylko paliw.

ZAGADNIENIE 19. ...I PLACÓWKA HANDLOWA PRZY STACJI PALIW

Czy placówka handlowa, przy której znajduje się stacja paliw, jest objęta zakazem?

STANOWISKO URZĘDÓW

Należy uznać, że dla zastosowania wyłączenia do określonego sklepu (placówki handlowej) nie jest wystarczające zlokalizowanie stacji w jego pobliżu i powiązanie właścicielskie. W takim przypadku należy przyjąć, iż działalność handlowa dozwolona jest jedynie w tej części, która funkcjonalnie została dedykowana sprzedaży paliw i jest obiektem budowlanym spełniającym warunki przewidziane w obowiązujących przepisach dotyczących warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać bazy i stacje paliw płynnych, w obrębie którego dokonywana jest sprzedaż produktów naftowych na podstawie ważnej koncesji udzielonej w oparciu o przepisy Prawa energetycznego [ustawy z 10 kwietnia 1997 r.; t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 220 ze zm. - przyp. red.] (zgodnie z definicją z art. 3 pkt 8 ustawy).

OCENA EKSPERTÓW

radca prawny, partner w kancelarii Raczkowski Paruch

Interpretacja PIP i MRPiPS dopuszczająca handel w niedziele i w święta w sytuacji, gdy sklep jest częścią stacji paliw, nie budzi wątpliwości i jest zgodna z dotychczasowym rozumieniem tego zakazu przez przedsiębiorców. Ucina też wcześniejsze spekulacje na temat odległości macierzystej lub właścicielskiej placówki handlowej wobec stacji benzynowej. ⒸⓅ

@RY1@i02/2018/048/i02.2018.048.050000100.804.jpg@RY2@

Katarzyna Dobkowska

radca prawny, partner w kancelarii Raczkowski Paruch

@RY1@i02/2018/048/i02.2018.048.050000100.805.jpg@RY2@

Łukasz Chruściel

radca prawny, partner kierujący biurem kancelarii Raczkowski Paruch w Katowicach

@RY1@i02/2018/048/i02.2018.048.050000100.806.jpg@RY2@

Agata Mierzwa

adwokat, partner w praktyce prawa pracy kancelarii Domański Zakrzewski Palinka

@RY1@i02/2018/048/i02.2018.048.050000100.807.jpg@RY2@

Katarzyna Sarek-Sadurska

radca prawny, partner w kancelarii Raczkowski Paruch

@RY1@i02/2018/048/i02.2018.048.050000100.808.jpg@RY2@

Piotr Wojciechowski

adwokat, ekspert prawa pracy

@RY1@i02/2018/048/i02.2018.048.050000100.803.jpg@RY2@

dr Iwona Jaroszewska-Ignatowska

radca prawny, partner w kancelarii Raczkowski Paruch

@RY1@i02/2018/048/i02.2018.048.050000100.809.jpg@RY2@

Izabela Dziubak -Napiórkowska

radca prawny, Kancelaria Wojewódka i Wspólnicy

@RY1@i02/2018/048/i02.2018.048.050000100.802.jpg@RY2@

dr Magdalena Zwolińska

adwokat z kancelarii DLA Piper Wiater

@RY1@i02/2018/048/i02.2018.048.050000100.810.jpg@RY2@

Sandra Szybak-Bizacka

radca prawny, prawnik w kancelarii Raczkowski Paruch

@RY1@i02/2018/048/i02.2018.048.050000100.811.jpg@RY2@

Monika Krzyszkowska-Dąbrowska

radca prawny w Sołtysiński Kawecki & Szlęzak

@RY1@i02/2018/048/i02.2018.048.050000100.801.jpg@RY2@

Karolina Topolska

karolina.topolska@infor.pl