Rolą rzecznika nie jest nakładanie kar

W najnowszej (za rok 2012) Informacji o działalności rzecznika praw obywatelskich oraz stanie przestrzegania praw człowieka i obywatela rozdział VIII jest poświęcony zagadnieniom z zakresu prawa pracy. Prośba o krótką ich charakterystykę. A przy okazji: myślałem, że znajdę tam również coś z dziedziny bhp.

Rzeczywiście, w tym roku nie mieliśmy żadnych spraw behapowskich. One w ogóle należą do rzadkości. Myślę, że niezadowolonym chodzi przede wszystkim o szybką poprawę złego stanu rzeczy. Wybierają zatem (i słusznie) najpierw skargi do najbliższej sobie, czyli zakładowej służby bhp, albo do Państwowej Inspekcji Pracy. To ich obowiązkiem jest bezpośrednie reagowanie na naruszenia przepisów prawa pracy, w tym jej bezpieczeństwa i higieny. Rzecznik nie działa ani na prawach pracowniczego pogotowia ratunkowego, ani tym bardziej organu nakładającego grzywnę na inkryminowanego pracodawcę. Odczytuje z kolei różne sygnały, analizuje, aby w razie potrzeby przekazać je - z własnym komentarzem i sugestiami - organom władzy bądź ustawodawczej, bądź wykonawczej. Nie zawsze zresztą czeka na sygnały, bo również podejmuje badania z własnej inicjatywy.

Jak Polska długa i szeroka pracownicy pomstują na pracodawców. A do polskiego ombudsmana (rzecznika) skarg w tej materii wpływa stosunkowo niewiele. Może ich autorzy obawiają się represji, gdy ich skargi zostaną upublicznione? Z tym wiąże się pytanie: czy i jak chronione są dane osobowe skarżących u rzecznika?

Niektórzy autorzy skarg wręcz domagają się upublicznienia, gdy RPO występuje na rzecz naruszonego prawa czy wolności obywatelskiej, na podstawie konkretnej sprawy konkretnej pokrzywdzonej osoby.

Regułą jest jednak, że w myśl art. 13 ustawy o RPO rzecznik odmawia ujawnienia nazwiska i innych danych osobowych skarżącego, także organom władzy publicznej, jeżeli uzna to za niezbędne dla ochrony wolności praw i interesów jednostki. Z kolei zarejestrowany obraz i dźwięk przechowuje się w biurze RPO, w pomieszczeniu zabezpieczonym przed dostępem osób nieupoważnionych, przed okres niezbędny dla danej sprawy, choć nie dłuższy niż 10 lat.

Na pewno zdarzają się też pospolite anonimy - co z nimi?

Zdarzają się, nawet często. Lądują tam, gdzie miejsce anonimów, czyli w koszu na śmieci. We wniosku do RPO muszą być tylko podstawowe dane: czego dotyczy sprawa, imię, nazwisko i adres wnioskodawcy. To wystarczy. Jeśli jednak i tego nie ma, to nie wiadomo, od kogo jest pismo, więc nie może być ono potraktowane jako wniosek.

Wróćmy do rozdziału VIII. Co w nim znajdziemy?

Na czoło wysuwa się kwestia przesłanek uprawniających pracowników jednostek budżetowych do nagrody rocznej. Pani rzecznik, profesor Irena Lipowicz, sygnalizowała, że nieprecyzyjne ustawowe uregulowania wywołują istotne wątpliwości przy ich stosowaniu, zgłaszane zarówno przez pracowników, jak i pracodawców. W dodatku odmienne stanowiska prezentują w tej materii: Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej oraz Sąd Najwyższy. Minister podzielił wyrażone w wystąpieniu rzecznika stanowisko w sprawie konieczności nowelizacji przepisów ustawy o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej i zadeklarował podjęcie stosownych działań legislacyjnych.

Ten sam minister nie uznał jednak za celową sugerowanej zmiany (doprecyzowania) przepisów dotyczących kryteriów przyznawania odpraw dla pracowników zwalnianych w ramach zwolnień grupowych. Chodziło o liczbę osób zatrudnionych u danego pracodawcy, przyjmowaną jako kryterium przyznawania odpraw na podstawie ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (osoby zwalniane na pierwszy ogień są w korzystniejszej sytuacji od zwalnianych później). Zdaniem MPiPS istniejące przepisy dostatecznie uwzględniają postanowienia dyrektywy Rady w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do zwolnień grupowych.

W związku z licznymi, wciąż napływającymi skargami rzecznik nadal będzie drążyła już podnoszoną kwestię konieczności zmiany w Karcie nauczyciela, polegającej na wprowadzeniu do tej ustawy kryteriów, jakimi powinien się kierować organ samorządu terytorialnego prowadzący szkołę przy ustalaniu obowiązkowego wymiaru zajęć dla nauczycieli psychologów, pedagogów, logopedów i doradców zawodowych. Obecnie panuje dowolność, a w konsekwencji nierówność praw i obowiązków nauczycieli w różnych gminach.

Nie można też pominąć wystąpienia RPO - pokłosia własnych badań nad sytuacją bezrobotnych kobiet po porodzie - w którym profesor Lipowicz sugeruje m.in. wprowadzenie do ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy braku gotowości do pracy przez 8 bądź 14 tygodni po porodzie. Minister pracy i polityki społecznej przyjął argumentację rzecznika i poinformował, że odpowiednie uregulowania poruszonej kwestii znajdą się w przygotowywanej przez resort nowelizacji ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

Nie należy jednak spodziewać się zmian w przepisach rozporządzeń ministra sprawiedliwości regulujących czynności adwokackie i radcowskie w sprawach cywilnych z zakresu prawa pracy, co sugerowała rzecznik, podkreślając, że rozporządzenia w sposób nieuzasadniony ustalają nadmiernie zróżnicowane stawki minimalne za poszczególne czynności.

Rzecznik interweniuje w przypadkach złego prawa, ale nie ma inicjatywy ustawodawczej, aby takie złe prawo zmienić. Celowe poniechanie? Jeśli tak, to dlaczego?

Jak najbardziej celowe. Rolą instytucji ombudsmańskich nie jest udział w stanowieniu prawa czy administrowaniu krajem, ale ochrona praw jego obywateli. Zadaniem rzecznika praw obywatelskich jest pilnowanie, aby organy państwa nie naruszały praw obywatela.

Wreszcie, last but not least: przedstawiciele RPO występowali na Przystanku Woodstock...

Służbowo występowali, w namiocie praw obywatelskich, przez cztery dni, i już po raz czwarty. Wpadło pod ten namiot kilkaset osób, nasi specjaliści udzielili ponad 200 informacji prawnych, przyjęli 50 wniosków, a wśród nich - co nas w tej rozmowie szczególnie interesuje - sporo dotyczących praw pracowniczych, takich jak skargi na dyskryminację w zatrudnieniu, na mobbing czy też na nadmierne zainteresowanie pracodawców pozyskiwaniem innych niż niezbędne danych osobowych. Teraz to wszystko podlega obróbce w biurze przy Alei Solidarności 77.

@RY1@i02/2013/162/i02.2013.162.21700020b.801.jpg@RY2@

krystian dobuszyński

dr Ryszard Czerniawskizastępca rzecznika praw obywatelskich

Ombudsman nie bierze udziału w stanowieniu prawa czy administrowaniu krajem, ale zajmuje się ochroną praw jego obywateli

Rozmawiał Maciej Ambroziewicz