Nadrabiamy zaniedbanie konstytucyjne

Przeciwnicy zaostrzenia prawa aborcyjnego twierdzą, że PiS chce tylnymi drzwiami doprowadzić do wyeliminowania możliwości przerywania ciąży w przypadku prawdopodobieństwa ciężkiego, nieodwracalnego upośledzenia płodu lub choroby. I to dlatego złożył pan wniosek do TK o stwierdzenie niekonstytucyjności tego przepisu, zamiast przygotować projekt ustawy.

To nie jest wniosek PiS, ale inicjatywa ponadpartyjna grupy ponad 100 posłanek i posłów z różnych klubów i kół. Dla polityków wniosek do trybunału jest zwykle mniej spektakularną formą działania, ale akurat w tej sprawie wydaje mi się najwłaściwszą. Ustawy to domena parlamentu i emocji politycznych. Natomiast badanie ustawy przez TK to procedura stricte prawna. Jeszcze zanim zostałem posłem, uważałem, że w tej sprawie wystąpienie z wnioskiem do trybunału jest najlepszym rozwiązaniem. Chodzi bowiem o prawo do życia, najbardziej podstawowe prawo człowieka. Moim zdaniem ciężka choroba czy upośledzenie nie mogą być podstawą do pozbawiania tego prawa, także w przypadku nienarodzonych dzieci.

We wniosku nie używamy żadnych argumentów politycznych, religijnych, obyczajowych. Wątpliwości co do zgodności z ustawą zasadniczą przesłanki eugenicznej istnieją w doktrynie konstytucyjnej i praw człowieka od ponad 20 lat. Kwestionując dopuszczanie przerywania ciąży z powodu ciężkiej sytuacji materialnej lub osobistej kobiety w orzeczeniu z 1997 r. TK jasno stwierdził, że dziecko nienarodzone jest człowiekiem i że przysługuje mu prawo do życia. Ówczesny prezes TK Andrzej Zoll wyjaśniał później, że TK nie wypowiedział się na temat aborcji eugenicznej, ale tylko dlatego że nie został o to zapytany. Sytuacja, kiedy obowiązujące przepisy dotyczące spraw najbardziej fundamentalnych wywołują poważne wątpliwości co do ich konstytucyjności, jest trudna do zaakceptowania. Fakt, że ta sprawa przez tak długi czas nie trafiła do TK, jest moim zdaniem swoistym zaniedbaniem konstytucyjnym.

A według pana dlaczego się tak nie stało?

Trzeba byłoby przede wszystkim pytać tych, którzy mają legitymację do występowania z wnioskami do TK. Zapewne przyczyny były różne. Jeśli chodzi o parlamentarzystów, to łatwiej napisać projekt ustawy niż wniosek do trybunału. Od strony formalnej wystarczy, że ten pierwszy poprze 15 posłów. Pod wnioskiem potrzeba co najmniej 50 podpisów. Przez ostatnie 20 lat zgłoszono w Sejmie przynajmniej kilkanaście projektów nowelizacji wzmacniających ochronę życia. Każda z tych propozycji grzęzła w Sejmie, choć niejednokrotnie wydawało się, że jest stabilna większość za zmianą. Przyczyny były różne: emocje polityczne, rozbieżne interesy partyjne, środowiskowa konkurencja w ramach obozu pro-life. Dlatego od początku starałem się, aby ta inicjatywa była ponadpartyjna.

I dlatego teraz zdaniem krytyków chce pan doprowadzić do ograniczenia możliwości przerywania ciąży z pominięciem ścieżki sejmowej, konsultacji społecznych i wszystkich żmudnych procedur.

Taka krytyka jest mało zrozumiała i wiarygodna. Znaczna część krytyków skandowała jeszcze niedawno i przy każdej okazji: "Konstytucja, konstytucja". Jeśli badaniu konstytucyjności podlegają na co dzień trzeciorzędne regulacje proceduralne, to jak można powątpiewać w badanie przepisów decydujących o życiu ludzi? Co do dyskusji i konsultacji to trwają one od lat. Pod kolejnymi projektami obywatelskimi podpisały się setki tysięcy ludzi. To, że przesłanka eugeniczna zostanie zbadana przez trybunał nie zmienia faktu, że w Sejmie mogą się równolegle toczyć prace legislacyjne. Bo istota tych inicjatyw jest różna. W jednym wypadku pytamy o zgodność z konstytucją, w drugim, czy suma różnych argumentów - politycznych, społecznych, religijnych i obyczajowych - przemawia za przyjęciem albo odrzuceniem takiego projektu. Nie mam pewności, jakie będzie orzeczenie trybunału. Można natomiast powiedzieć, że argumenty konstytucyjne są dziś silniejsze niż wówczas, gdy w 1997 r. orzekał TK. Wtedy obowiązywała wielokrotnie nowelizowana i fragmentaryczna konstytucja z 1952 r. W naszym wniosku powołujemy się na art. 30 konstytucji mówiący o godności człowieka, na art. 38 gwarantujący prawo do życia oraz uregulowane w art. 32 zasadę równości i zakaz dyskryminacji. Dodatkowo odwołujemy się również do art. 2 i przyporządkowywanej zasadzie państwa prawnego zasady określoności przepisów prawa. Przesłanka eugeniczna jest bowiem sformułowana mało precyzyjnie, co wydaje się niedopuszczalne, biorąc pod uwagę, że dobrem chronionym jest w tym wypadku życie człowieka. Wniosek nie dotyczy natomiast innych przypadków dopuszczalności przerywania ciąży (czyn zabroniony, zagrożenie zdrowia czy życia matki), a także karalności, stosowania badań prenatalnych czy antykoncepcji, które zwykle budziły najwięcej emocji.

Dlaczego? Czy argumentu nierównego traktowania nie można tak samo wysunąć w stosunku do ciąży będącej wynikiem czynu zabronionego?

Oczywiście, że można. Nasz wniosek koncentruje się jednak na kwestii, która jest najważniejsza z praktycznego punktu widzenia. Ponad 90 proc. przypadków przerywania ciąży następuje bowiem właśnie z powołaniem się na przesłankę eugeniczną, często zresztą interpretowaną bardzo liberalnie. Stosuje się ją bardzo często na przykład wobec dzieci z zespołem Downa. I dlatego wokół tej kwestii koncentrują się ostatnie dyskusje społeczne. Jeśli chodzi o czyny zabronione, to takich przypadków jest kilka rocznie, a bywają lata, że nie ma ich w ogóle.

Czy tak drażliwą społecznie i politycznie kwestią, jak przepisy aborcyjne, powinna zajmować się instytucja, której legitymizacja i autorytet w ostatnich dwóch latach znacząco spadły?

Poza TK nie ma żadnej innej instytucji, która może rozstrzygnąć kwestię konstytucyjności tych przepisów. Spory ostatnich lat osłabiły autorytet trybunału, ale trzeba pamiętać, że i wcześniej krytyka TK była silna. Dotyczyła między innymi różnych aspektów rozliczenia z poprzednim systemem. Nie sądzę, aby była ona słabsza niż obecne stanowisko opozycji.

Ale wtedy te zastrzeżenia nie dotyczyły tak podstawowych kwestii, jak prawomocność wyboru samych sędziów TK. A dziś nie wysuwa ich tylko opozycja. Według ostatniego sondażu CBOS mniej niż jedna piąta Polaków pozytywnie ocenia pracę trybunału.

Czas powoduje, że zacierają się w naszej pamięci sytuacje i oceny sprzed dwóch dekad. Na niektórych sędziach ciążyły wówczas zarzuty uwikłania we współpracę z tajnymi służbami PRL. Z obecnej krytyki zdaję sobie sprawę. Podnoszone zarzuty prawne uważam jednak za nieprzekonujące. Bardzo bym chciał, aby w samym trybunale osiągnięte zostało satysfakcjonujące wszystkich modus vivendi.

Niektórzy przedstawiciele ruchu obrony życia obawiają się, że pana wniosek zablokuje teraz forsowane przez nich zmiany w ustawie. Będzie można je odwlekać, tłumacząc, że najpierw sprawę musi zbadać trybunał. A nie wiadomo, kiedy to się stanie.

Rozmawiałem ze wszystkimi znaczącymi środowiskami obrońców życia. Wyrażają taką obawę, ale nie mają wątpliwości co do słuszności wniosku. Nie potrafię powiedzieć, jak potoczą się losy wniosku, bo to nie zależy ode mnie. TK nie ma obowiązku rozpatrzenia sprawy w określonym terminie, ale w 1997 r. potrzebował niespełna 6 miesięcy. I to jest istotny punkt odniesienia.

@RY1@i02/2017/214/i02.2017.214.18300070b.801.jpg@RY2@

fot. Jacek Herok/Newspix.pl

Dr Bartłomiej Wróblewski, poseł PiS, konstytucjonalista, autor wniosku do TK o zbadanie przepisów dopuszczających aborcję eugeniczną

Rozmawiała Emilia Świętochowska

Cały wywiad na