Pojemne zwolnienie z VAT usług świadczonych na rzecz funduszy

Brak prawa do odliczenia podatku naliczonego jest powszechny wśród przedsiębiorstw sektora finansowego. Aby nie ponosić kosztu VAT, którego nie można odliczyć, najkorzystniejszym rozwiązaniem z perspektywy tych podatników jest nabywanie towarów bądź usług od innych podmiotów korzystających ze zwolnienia z podatku od towarów i usług. Kwestia zwolnienia z VAT usług świadczonych na rzecz funduszy inwestycyjnych budziła dotychczas duże wątpliwości interpretacyjne. Jednakże w kontekście kwietniowej nowelizacji ustawy o VAT (t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 177, poz. 1054 z późn. zm.) oraz wniosków płynących z niedawnego wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE (TSUE) należy uznać, że zakres zwolnienia w tym konkretnym przypadku jest stosunkowo szeroki.

Przepisy i praktyka

Do 31 marca 2013 r. w odniesieniu do czynności dotyczących zarządzania funduszami inwestycyjnymi polskie przepisy o VAT w porównaniu z regulacjami wspólnotowymi były bardziej restrykcyjne. W efekcie podmioty te przy zakupie usług ściśle związanych z ich specyficzną działalnością ponosiły dodatkowy koszt w postaci VAT, którego nie mogły odliczyć.

Wąskie ujmowanie zwolnionych z VAT usług zarządzania wynikało z brzmienia art. 43 ust. 8 w związku z art. 43 ust. 1 pkt 12 ustawy o VAT. Przepis zawierał zamknięty katalog czynności określanych jako "zarządzanie funduszami inwestycyjnymi i kapitałowymi funduszami ubezpieczeniowymi". Katalog ten obejmował: zarządzanie aktywami, dystrybucję tytułów uczestnictwa, tworzenie rejestrów uczestników oraz administrowanie nimi, prowadzenie rachunków i rejestrów aktywów oraz przechowywanie aktywów. Usługi związane bezpośrednio z działaniami specyficznymi dla funduszy inwestycyjnych, takie jak rachunkowość i księgowość, wycena, doradztwo inwestycyjne czy usługi informacyjne nie mieściły się w powyższym katalogu i nie korzystały ze zwolnienia z VAT w świetle polskich regulacji. Stanowisko takie było również powszechnie akceptowane przez organy podatkowe.

Pierwsze korzystne orzeczenie zostało wydane dopiero w 2011 r., w wyroku WSA we Wrocławiu (sygn. akt I SA/Wr 1370/11). Sąd wskazał na nieuprawnione ograniczanie pojęcia zarządzania funduszami inwestycyjnymi.

Istotne jest, że sąd, mając na uwadze prounijną wykładnię przepisów, podtrzymał tezę TSUE wyrażoną wcześniej w orzeczeniu z 4 maja 2006 r. w sprawie C-169/04 (Abbey National). Trybunał podkreślił, że pojęcie zarządzania funduszami powierniczymi jest autonomicznym pojęciem prawa wspólnotowego, którego treść nie może być zmieniona przez państwa członkowskie (pkt 43 wyroku). TSUE odwołał się także do czynności wymienionych w załączniku II do dyrektywy Rady w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do przedsiębiorstw zbiorowego inwestowania w zbywalne papiery wartościowe (dyrektywa UCITS). Warto zwrócić uwagę, że zakres czynności opisanych w art. 43 ust. 8 ustawy o VAT był zasadniczo węższy niż katalog zawarty w załączniku II do dyrektywy UCITS.

Równocześnie trybunał zasygnalizował możliwość szerokiego rozumienia zarządzania funduszami inwestycyjnymi, wskazując, że pojęcie to obejmuje również administracyjne kierowanie i prowadzenie rachunkowości przez podmiot zarządzający będący osobą trzecią - jeśli usługi te tworzą odrębną całość i są specyficzne dla działalności funduszy.

Kluczowe rozstrzygnięcie

Tuż przed nowelizacją krajowych przepisów o VAT, 7 marca 2013 r. wydany został wyrok w sprawie C-275/11 (GfBk), w którym TSUE wypowiedział się na temat możliwości traktowania usług świadczonych na rzecz funduszy inwestycyjnych jako mieszczących się w pojęciu zarządzania funduszami powierniczymi.

Trybunał ocenił, że usługi doradztwa inwestycyjnego oraz informacyjne ze względu na swój charakter mieszczą się w zakresie pojęcia "zarządzania specjalnymi funduszami inwestycyjnymi" - tym samym zwolnione są z VAT. Potwierdził tezę, że zakres usług zarządzania powinien być rozpatrywany, przede wszystkim opierając się na treści załącznika nr II do dyrektywy UCITS, przy czym zawarty w nim katalog nie jest wyczerpujący.

Po nowelizacji ustawy

Dostrzegając problem niezgodności krajowych regulacji z unijnymi, polski ustawodawca zdecydował się na usunięcie definicji zarządzania funduszami inwestycyjnymi z ustawy o VAT. W wyjaśnieniach do projektu nowelizacji wskazał wprost, że wykreślenie art. 43 ust. 8 ma na celu dostosowanie przepisów do orzecznictwa TSUE, który mówił wprost o tym, że państwa członkowskie nie mają uprawnień do definiowania w prawie krajowym kontrowersyjnego pojęcia.

W kontekście wykładni przedstawionej przez trybunał w wyroku w sprawie GfBk na szczególną uwagę zasługuje to, że katalog ujęty w załączniku do dyrektywy UCITS nie ma charakteru zamkniętego, co pozwala uznać, że zwolnienie z VAT zarządzania funduszami inwestycyjnymi powinno stosować się do szerokiego spektrum usług specyficznych dla działalności tych podmiotów. Tym samym tezy zawarte w wyroku wraz z prezentowanym przez ustawodawcę prounijnym podejściem w tej kwestii stwarzają realne możliwości zaoszczędzenia pieniędzy przez fundusze inwestycyjne - poprzez eliminację niepodlegającego odliczeniu podatku naliczonego od nabywanych przez nie usług specyficznie związanych z działalnością funduszy.

Konsekwencje dyrektywy

Trzeba podkreślić, że nabywane przed 1 kwietnia 2013 r. od podmiotów trzecich usługi zarządzania powinny być również zwolnione z VAT. Podatnik może bowiem powołać się na konsekwencje podatkowe wynikające z bezwarunkowych i wystarczająco precyzyjnych przepisów dyrektywy VAT, jeżeli państwo członkowskie nieprawidłowo wdrożyło jej postanowienia.

Przedstawione orzecznictwo oraz stanowisko ustawodawcy potwierdzające niezgodność do 31 marca 2013 r. polskich przepisów z regulacjami unijnymi daje szansę odzyskania kwot VAT należnego wykazanego z tytułu usług świadczonych na rzecz funduszy inwestycyjnych.

Do 31 marca 2013 r. treść ustawy o VAT stała w sprzeczności z przepisami dyrektywy VAT, a także z wnioskami płynącymi z orzecznictwa TSUE. Trybunał wielokrotnie wskazywał, powołując się na zasadę neutralności, że podmioty świadczące usługi finansowe mogą dowolnie kształtować model biznesowy w zakresie świadczenia usług zarządzania funduszami inwestycyjnymi, nie narażając się na to, że czynności powierzone podmiotom trzecim nie będą objęte zwolnieniem (m.in. wyrok w sprawie SDC - sygn. akt C- 2/95 , CSC Financial Services - sygn. akt C-235/00).

Nie powinno budzić żadnych wątpliwości, że podatnicy, w tym przypadku także fundusze inwestycyjne, nie mogą ponosić negatywnych skutków błędnej implementacji przepisów, tj. wprowadzenia przez polskiego ustawodawcę katalogu zamkniętego określającego usługi zarządzania funduszami inwestycyjnymi.

Niemniej ostateczna decyzja co do wnioskowania o zwrot nadpłaconego VAT powinna być poprzedzona szczegółową analizą korzyści finansowych i ciężarów administracyjnych związanych z postępowaniem w tym zakresie.

Zarządzanie funduszami powierniczymi jest autonomicznym pojęciem prawa wspólnotowego

Michał Borowski

doradca podatkowy, menedżer zespołu VAT w Kancelarii Ożóg i Wspólnicy

Robert Łuszczyna

konsultant zespołu VAT w Kancelarii Ożóg i Wspólnicy