Przy sprzedaży płaci kupujący

Zawieranie umów cywilnoprawnych poza obrotem gospodarczym, czyli prywatnych umów, np. sprzedaży czy zamiany wiąże się z koniecznością zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych (PCC). Nie trzeba go płacić, jeżeli przynajmniej jedna ze stron z tytułu dokonania czynności jest podatnikiem VAT. Dotyczy on zatem umów prywatnych, zawieranych poza działalnością gospodarczą.

Opodatkowaniu PCC podlegają wyłącznie wymienione w ustawie czynności cywilnoprawne. Wśród czynności opodatkowanych tym podatkiem ustawodawca wymienia następujące rodzaje umów:

● umowy sprzedaży oraz zamiany rzeczy i praw majątkowych,

● umowy pożyczki,

● umowy pożyczki pieniędzy lub rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku,

● umowy darowizny - wyłącznie w części dotyczącej przejęcia przez obdarowanego długów i ciężarów albo zobowiązań darczyńcy (ograniczenie to wynika z tego, że umowa darowizny zasadniczo podlega podatkowi od spadków i darowizn),

● umowy dożywocia,

● umowy o dział spadku oraz umowy o zniesienie współwłasności - w części dotyczącej spłat lub dopłat,

● umowy depozytu nieprawidłowego,

● umowy spółki.

Opodatkowaniu podlegają też zmiany powyższych umów, czyli aneksy, w sytuacji gdy zmiana skutkuje podwyższeniem podstawy opodatkowania. Ponadto PCC podlega: ustanowienie hipoteki, odpłatnego użytkowania, w tym nieprawidłowego, oraz odpłatnej służebności, a także orzeczenia sądów, w tym polubownych, oraz ugody, jeżeli wywołują one takie same skutki prawne, jak czynności cywilnoprawne wymienione w ustawie.

Zamknięty katalog czynności opodatkowanych PCC wskazuje wyraźnie, że podatkiem tym nie są objęte umowy spoza ustawowego katalogu, w szczególności tzw. umowy nienazwane, nieuregulowane wprost w kodeksie cywilnym, np. faktoring czy też umowy regulowane w przepisach szczególnych, np. umowa o przeniesienie majątkowych praw autorskich, o której mowa w ustawie o prawach autorskich i prawach pokrewnych.

Czynności cywilnoprawne podlegają PCC, jeżeli ich przedmiotem są rzeczy znajdujące się w Polsce lub prawa majątkowe wykonywane w Polsce. Podatek należy zapłacić również wówczas, gdy rzeczy (prawa) znajdują się (są wykonywane) za granicą, w przypadku gdy nabywca ma miejsce zamieszkania lub siedzibę w Polsce i czynność cywilnoprawna została tutaj dokonana.

Do końca 2006 r. podatnikami PCC były strony umowy. Od 1 stycznia 2007 r. obowiązek podatkowy co do zasady ciąży na jednej stronie umowy. Ustawa o podatku od czynności cywilnoprawnych określa, że podatnikami są:

● przy umowie sprzedaży - kupujący;

● przy umowie darowizny - obdarowany;

● przy umowie dożywocia - nabywca własności nieruchomości;

● przy umowie o dział spadku lub o zniesienie współwłasności - podmiot nabywający rzeczy lub prawa majątkowe ponad udział w spadku lub we współwłasności;

● przy ustanowieniu odpłatnego użytkowania, w tym również nieprawidłowego oraz odpłatnej służebności - użytkownik lub nabywający prawo służebności;

● przy umowie pożyczki i umowie depozytu nieprawidłowego - biorący pożyczkę lub przechowawca;

● przy ustanowieniu hipoteki - składający oświadczenia woli o ustanowieniu hipoteki;

● przy umowach spółki (z wyjątkiem spółki cywilnej) - na spółce.

Do wyjątków należą: umowa zamiany oraz umowa spółki cywilnej. W tych przypadkach obowiązek podatkowy ciąży odpowiednio na stronach umowy oraz wspólnikach.

W przypadku umów obowiązek podatkowy powstaje z chwilą ich zawarcia (dokonania czynności prawnej). Jeżeli zawarcie umowy przenoszącej własność następuje w wykonaniu zobowiązania wynikającego z uprzednio zawartej umowy zobowiązującej do przeniesienia własności, obowiązek podatkowy powstaje z chwilą zawarcia umowy przenoszącej własność. Umowę zobowiązującą do przeniesienia własności należy odróżnić od umowy przedwstępnej. Umowa przedwstępna nie podlega PCC.

W przypadku umów niezgłoszonych do opodatkowania ustawa o PCC wprowadza zasadę powtórnego powstania obowiązku podatkowego, z chwilą powołania się przez podatnika na fakt zawarcia umowy - jeżeli podatnik nie złożył deklaracji podatkowej w terminie pięciu lat od końca roku, w którym upłynął termin płatności podatku, a następnie powołuje się przed organem podatkowym lub kontroli skarbowej na fakt jej dokonania.

Ustawodawca określa podstawę opodatkowania w art. 6 ustawy o PCC odrębnie dla poszczególnych czynności podlegających opodatkowaniu. Przykładowo, w przypadku umów sprzedaży podstawą opodatkowania jest wartość rynkowa przedmiotu umowy, w przypadku umowy pożyczki - jej wartość.

Podatnicy muszą bez wezwania złożyć deklarację w sprawie podatku od czynności cywilnoprawnych, według ustalonego wzoru (obowiązujący druk to deklaracja PCC-3). Podatnicy samodzielnie obliczają i wpłacają podatek w terminie 14 dni od powstania obowiązku podatkowego, z wyłączeniem przypadków, gdy podatek jest pobierany przez płatnika. Notariusze są płatnikami PCC od czynności dokonywanych w formie aktu notarialnego. Pobierają oni podatek przy dokonywaniu czynności i odprowadzają go na konto urzędu skarbowego.

Ustawa o podatku od czynności cywilnoprawnych w art. 9 zawiera szeroki katalog zwolnień od tego podatku. Do najważniejszych należy zaliczyć zwolnienie z PCC sprzedaży rzeczy ruchomych, których podstawa opodatkowania nie przekracza 1 tys. zł. Doniosłe znaczenie w praktyce mają także zwolnienia z podatku dla umów pożyczek. Nie podlegają opodatkowaniu pożyczki do wysokości 9637 zł zawarte między członkami rodziny. Chodzi tu o: małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, zięcia, synową, rodzeństwo, ojczyma, macochę i teściów. Osoby te, z wyjątkiem zięcia, synowej oraz teściów, są również zwolnione z podatku od umów pożyczek przekraczających 9637 zł. Warunkiem zwolnienia jest złożenie deklaracji PCC-3 w terminie 14 dni od daty dokonania czynności oraz udokumentowania otrzymania pieniędzy na rachunek bankowy, albo prowadzony przez SKOK bądź przekazem pocztowym.

Zwolnieniom w ramach ustawowych limitów podlegają też pożyczki między osobami spoza rodziny. Limity te wynoszą - 5 tys. zł w przypadku pożyczek od jednego podmiotu i 25 tys. zł w przypadku pożyczek od wielu podmiotów i dotyczą okresów trzech kolejnych lat kalendarzowych, począwszy od 1 stycznia 2009 r.

W przypadku sprzedaży rzeczy ruchomych bądź nieruchomości rozliczenia podatkowe mogą dotyczyć obu stron transakcji. Odpłatne zbycie ruchomości, np. samochodu, jest źródłem przychodu w PIT, jeżeli nie następuje w wykonaniu działalności gospodarczej i zostało dokonane przed upływem pół roku, licząc od końca miesiąca, w którym nastąpiło nabycie. Opodatkowaniu podlega także zbycie nieruchomości przed upływem pięciu lat od nabycia. Oznacza to, że w przypadku umowy sprzedaży kupujący opłaca PCC. Z kolei sprzedawca może być zobowiązany do zapłaty podatku dochodowego.

● 2 proc. - od umowy sprzedaży: nieruchomości i rzeczy ruchomych, prawa użytkowania wieczystego, własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego, spółdzielczego prawa do lokalu użytkowego oraz wynikających z przepisów prawa spółdzielczego: prawa do domu jednorodzinnego oraz prawa do lokalu w małym domu mieszkalnym,

● 1 proc. - od umowy sprzedaży innych praw majątkowych,

● 2 proc. - od umowy pożyczki,

● 0,5 proc. - od umowy spółki.

Magdalena Majkowska

magdalena.majkowska@infor.pl

Ustawa z 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (t.j. Dz.U. z 2007 r. nr 68, poz. 450 z późn. zm.).