Organ podatkowy może oszacować wysokość dochodu

Przedsiębiorcy – osoby fizyczne, spółki cywilne osób fizycznych, spółki jawne osób fizycznych oraz spółki partnerskie wykonujące działalność gospodarczą, są zobowiązani ewidencjonować zdarzenia gospodarcze w podatkowej księdze przychodów i rozchodów albo w księgach rachunkowych. Prowadzenie odpowiednich ksiąg podatkowych musi zapewniać ustalenie dochodu (straty), podstawy opodatkowania i wysokości należnego podatku za rok podatkowy. Jeżeli ustalenie dochodu bądź straty na podstawie księgi rachunkowej albo zapisów w księdze przychodów i rozchodów nie jest możliwe, ustalenie następuje w drodze oszacowania przez organ podatkowy.

Organ podatkowy określa podstawę opodatkowania w drodze oszacowania, jeżeli brak jest ksiąg podatkowych lub innych danych niezbędnych do jej określenia lub dane wynikające z ksiąg podatkowych nie pozwalają na określenie podstawy opodatkowania, lub podatnik naruszył warunki uprawniające do korzystania ze zryczałtowanej formy opodatkowania.

Księga podatkowa (przez pojęcie księgi podatkowej Ordynacja podatkowa rozumie księgi rachunkowe oraz podatkowe księgi przychodów i rozchodów, a także inne ewidencje i rejestry prowadzone przez podatników), która jest prowadzona rzetelnie i w sposób niewadliwy, stanowi dowód na to, co wynika z jej treści. Organ podatkowy nie uznaje za dowód ksiąg podatkowych, które są prowadzone nierzetelnie lub w sposób wadliwy, chyba że wady nie mają istotnego znaczenia dla sprawy. Oznacza to, że organ podatkowy nie może, bez uprzedniego uznania, że księga jest nierzetelna lub wadliwa, zakwestionować rozliczeń podatkowych przedsiębiorcy. O wadliwości ksiąg świadczy naruszenie przepisów o sposobie prowadzenia ksiąg. Z kolei księgi są nierzetelne, jeśli nie dokumentują rzeczywistego stanu faktycznego Nierzetelność może zatem wynikać np. z nieujęcia w księgach określonych zdarzeń, ujęcia zdarzeń nieistniejących lub dokonania wpisów do ksiąg w nieprawidłowej wysokości. W przypadku prowadzenia podatkowej księgi przychodów i rozchodów zasada ta doznaje jednak wyjątków. Zgodnie z przepisami rozporządzenia w sprawie prowadzenia podatkowej księgi przychodów i rozchodów księgę uznaje się za rzetelną również, gdy:

● niewpisane lub błędnie wpisane kwoty przychodu nie przekraczają łącznie 0,5 proc. przychodu wykazanego w księdze za dany rok podatkowy lub przychodu wykazanego w roku podatkowym do dnia, w którym naczelnik urzędu skarbowego lub organ kontroli skarbowej stwierdził te błędy, lub

● brak właściwych zapisów jest związany z nieszczęśliwym wypadkiem lub zdarzeniem losowym, które uniemożliwiło podatnikowi prowadzenie księgi, lub

● błędy spowodowały podwyższenie kwoty podstawy opodatkowania, z wyjątkiem błędów polegających na niewykazaniu lub zaniżeniu kosztów zakupu materiałów podstawowych, towarów handlowych oraz kosztów robocizny, lub

● podatnik uzupełnił zapisy lub dokonał korekty błędnych zapisów w księdze przed rozpoczęciem kontroli przez naczelnika urzędu skarbowego lub przez organ kontroli skarbowej, lub

● błędne zapisy są skutkiem oczywistej omyłki, a podatnik posiada dowody księgowe, o których mowa w przepisach rozporządzenia.

W takich sytuacjach księga przychodów i rozchodów nie może zostać odrzucona jako nierzetelna.

W przypadku odrzucenia ksiąg podatkowych jako dowodu ustalenie podstawy opodatkowania może nastąpić w drodze oszacowania w zakresie, w jakim organ odmówił wiarygodności księgom. Organ podatkowy określa, za jaki okres i w jakiej części nie uznaje ksiąg za dowód w sprawie. Stwierdzenie przez organ podatkowy, że księgi są nieprawidłowe, następuje w protokole badania ksiąg lub w protokole kontroli. Podatnik jest uprawniony, w terminie 14 dni od dnia doręczenia protokółu, do wniesienia zastrzeżeń do zawartych w nim ustaleń.

W przypadku gdy mimo wniesienia zastrzeżeń dane wynikające z ksiąg podatkowych nie pozwalają na określenie podstawy opodatkowani,organ określa ją w drodze oszacowania. Określenie podstawy opodatkowania w drodze oszacowania powinno zmierzać do określenia jej w wysokości zbliżonej do rzeczywistej podstawy opodatkowania. Organ podatkowy dysponuje w tym celu odpowiednimi metodami. Metod szacowania jest kilka, a ich zastosowanie może mieć dla podatnika różne skutki. Z tego względu organ podatkowy, określając podstawę opodatkowania w drodze oszacowania, uzasadnia wybór metody oszacowania.

Organ podatkowy określa podstawę opodatkowania, stosując następujące metody:

● porównawczą wewnętrzną – polegającą na porównaniu wysokości obrotów w tym samym przedsiębiorstwie za poprzednie okresy, w których znana jest wysokość obrotu;

● porównawczą zewnętrzną – polegającą na porównaniu wysokości obrotów w innych przedsiębiorstwach prowadzących działalność o podobnym zakresie i w podobnych warunkach;

● remanentową – polegającą na porównaniu wartości majątku przedsiębiorstwa na początku i na końcu okresu, z uwzględnieniem wskaźnika szybkości obrotu;

● produkcyjną – polegającą na ustaleniu zdolności produkcyjnej przedsiębiorstwa;

● kosztową – polegającą na ustaleniu wysokości obrotu na podstawie wysokości kosztów poniesionych przez przedsiębiorstwo, z uwzględnieniem wskaźnika udziałów tych kosztów w obrocie;

● udziału dochodu w obrocie – polegającą na ustaleniu wysokości dochodów ze sprzedaży określonych towarów i wykonywania określonych usług, z uwzględnieniem wysokości udziału tej sprzedaży (wykonanych usług) w całym obrocie.

Szacowanie może mieć miejsce tylko wtedy, gdy nie ma innych sposobów ustalenia podstawy opodatkowania. Przepisy Ordynacji podatkowej wskazują, że jeżeli dane wynikające z ksiąg podatkowych, uzupełnione dowodami uzyskanymi w toku postępowania, pozwalają na określenie podstawy opodatkowania, organ podatkowy ma obowiązek odstąpić od określenia podstawy opodatkowania w drodze oszacowania. Zatem podatnik może uniknąć szacowania nawet w przypadku odrzucenia ksiąg, w sytuacji gdy dane wynikające z ksiąg, uzupełnione dodatkowymi dowodami pozwalają, w ocenie organu podatkowego, na prawidłowe określenie podstawy opodatkowania.

Niezwykle istotny jest zatem aktywny udział podatnika w toku postępowania i dostarczanie organom podatkowym wszelkich możliwych dokumentów, które pozwolą uniknąć szacowania. Tym bardziej że metodę szacowania i skutki finansowe podatnik poznaje dopiero po doręczeniu mu decyzji. Jeżeli jednak dojdzie do oszacowania, podatnik powinien pamiętać, że w drodze odwołania może kwestionować zarówno nieuznanie ksiąg podatkowanych i innych dowodów w sprawie, jak i przyjętą metodę szacowania oraz wysokość określonego zobowiązania podatkowego.