Nieuczciwego podatnika można ukarać grzywną lub pozbawieniem wolności

Każdy obywatel zobowiązany jest do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym przede wszystkim płacenia podatków. Niewypełnianie tego obowiązku lub wypełnianie go w sposób nienależyty może skutkować odpowiedzialnością karną skarbową za wykroczenie lub przestępstwo skarbowe. Odpowiedzialności tej podlega podatnik, płatnik, inkasent, a także inna osoba działająca w imieniu podatnika, która zajmuje się jego sprawami gospodarczymi.

Jednym z podstawowych celów postępowania karnego skarbowego jest wyrównanie uszczerbku finansowego, jaki poniósł Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego na skutek nieuczciwego postępowania podatnika, np. uporczywego niewpłacania podatku czy niezgłoszenia do opodatkowania prowadzonej działalności gospodarczej. Dlatego istotną funkcję w postępowaniu karnym skarbowym pełnią kary finansowe w postaci grzywny orzekanej zarówno za wykroczenia, jak i przestępstwa skarbowe. Karanie grzywną dotyczy nie tylko sprawców przestępstw i wykroczeń skarbowych, które polegają na uszczupleniu należności wobec fiskusa. Kary grzywny wymierzane są także podatnikom popełniającym przewinienia, które nie skutkują uszczupleniem państwowej kasy, jak chociażby nieskładanie w terminie deklaracji podatkowych, brak zgłoszenia aktualizacyjnego czy też nierzetelne lub wadliwe prowadzenie ksiąg podatkowych.

Z punktu widzenia podatników istotne znaczenie ma to, od czego zależy kwalifikacja popełnionego przewinienia jako przestępstwa lub wykroczenia skarbowego, gdyż od tego w pierwszej kolejności będzie zależał rodzaj i wymiar kary.

Przestępstwem skarbowym jest czyn zabroniony przez kodeks karny skarbowy (k.k.s.) pod groźbą kary grzywny określonej w stawkach dziennych, kary ograniczenia wolności lub kary pozbawienia wolności. W wykroczeniach skarbowych zagrożenie karą jest w każdym przypadku takie samo i jest nim kara grzywny.

Zgodnie z kodeksem karnym skarbowym wykroczeniem jest czyn zabroniony pod groźbą kary grzywny, z tym że określonej kwotowo, o ile kwota uszczuplonej lub narażonej na uszczuplenie należności albo wartości przedmiotu czynu nie przekracza ustawowego progu, czyli pięciokrotnej wysokości minimalnego wynagrodzenia.

Zgodnie z obwieszczeniem prezesa Rady Ministrów z 24 lipca 2009 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2010 r., wskaźnik ten ustalony został na poziomie 1317 zł. Oznacza to, że wartość ustawowego progu między wykroczeniem a przestępstwem wynosi 6585 zł. W wyniku podwyżki płacy minimalnej wzrasta zatem granica między wykroczeniem a przestępstwem opierająca się na wartości dokonanego uszczuplenia.

Do wykroczeń podatkowych ze względu na nieprzekroczenie ustawowego progu można zaliczyć m.in.:

● uchylanie się od opodatkowania, nieujawnianie właściwemu organowi przedmiotu lub podstawy opodatkowania lub nieskładanie deklaracji, przez co podatnik naraża podatek na uszczuplenie,

● zatajenie prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek lub zatajenie rzeczywistych rozmiarów tej działalności, posługiwanie się imieniem i nazwiskiem, nazwą lub firmą innego podmiotu, przez co podatnik naraża podatek na uszczuplenie,

● podanie nieprawdy lub zatajenie prawdy w składanym oświadczeniu lub deklaracji, przez co podatnik naraża podatek na uszczuplenie.

Wykroczeniem skarbowym jest także każdy inny czyn zabroniony, jeżeli jest on tak bezpośrednio kwalifikowany przez przepisy kodeksu karnego skarbowego. Można tu wymienić m.in.:

● uporczywe niewpłacanie przez podatnika podatku w terminie,

● nieskładanie w terminie organowi podatkowemu lub płatnikowi deklaracji lub oświadczenia, mimo ujawnienia przedmiotu lub podstawy opodatkowania,

● nieskładanie w terminie przez płatnika deklaracji podatkowych,

● nieskładanie w terminie informacji podsumowującej,

● niedokonanie w terminie przez podatnika lub płatnika zgłoszenia identyfikacyjnego lub dokonanie zgłoszenia więcej niż jeden raz,

● niedokonanie aktualizacji danych objętych zgłoszeniem, podanie danych niezgodnych ze stanem rzeczywistym lub niepełnych, niepodanie numeru identyfikacji podatkowej lub podanie numeru nieprawdziwego.

Ponadto, pomimo popełnienia przestępstwa, podatnik może odpowiadać jak za wykroczenie skarbowe, jeżeli jego czyn zostanie uznany za wypadek mniejszej wagi. Dotyczy to sytuacji, gdy działanie podatnika zawiera niski stopień społecznej szkodliwości czynu, w szczególności gdy uszczuplona lub narażona na uszczuplenie kwota nie przekracza ustawowego progu, a sposób i okoliczności popełnienia czynu nie wskazują na rażące lekceważenie porządku finansowoprawnego lub reguł ostrożności wymaganych w danych okolicznościach.

Jako wypadek mniejszej wagi można również zakwalifikować czyn, którego przedmiot nie przekracza kwoty małej wartości, a sprawca czyni to z pobudek zasługujących na uwzględnienie. Można podać następujące przykłady takich wykroczeń:

● nieprowadzenie ksiąg podatkowych, nieprzechowywanie ich we właściwym miejscu lub niezawiadamianie w terminie organu podatkowego o prowadzeniu księgi przez doradcę podatkowego lub inny upoważniony podmiot,

● nierzetelne lub wadliwe prowadzenie księgi,

● niewystawienie, wbrew obowiązkowi, faktury lub rachunku za wykonanie świadczenia, wystawienie ich w sposób wadliwy albo odmowa ich wydania,

● nieprzechowywanie wystawionej lub otrzymanej faktury lub rachunku, bądź dowodu zakupu towarów,

● sprzedaż z pominięciem kasy rejestrującej wbrew takiemu obowiązkowi albo niewydanie dokumentu z kasy rejestrującej, stwierdzającego dokonanie sprzedaży.

W postępowaniu karnym skarbowym kara grzywny może zostać nałożona zarówno za przestępstwo, jak i wykroczenie skarbowe. Wprzypadku przestępstw określa się ją w stawkach dziennych, a przy wykroczeniach - kwotowo. W obu sytuacjach wysokość kary ustala się również przy wykorzystaniu wskaźnika minimalnego wynagrodzenia. Wskaźnik ten co roku ulega zmianie, co z kolei wpływa na wysokość kar finansowych grożących nieuczciwym podatnikom.

Określona kwotowo kara grzywny za wykroczenia skarbowe wymierzana jest w granicach od jednej dziesiątej do dwudziestokrotnej wysokości minimalnego wynagrodzenia. Oznacza to, że minimalna kara grzywny za wykroczenie skarbowe może wynosić 131,7 zł, zaś najwyższa 26 340 zł.

Kodeks karny skarbowy przewiduje odrębne regulacje wysokości grzywien w postępowaniu mandatowym oraz w nakazowym trybie postępowania. Jednak także w tych przypadkach wysokość finansowych dolegliwości została powiązana z wysokością płacy minimalnej. W postępowaniu mandatowym podatnik może być ukarany maksymalną grzywną w wysokości podwójnego minimalnego wynagrodzenia, czyli 2634 zł. W wyroku nakazowym kara grzywny nie może przekroczyć dziesięciokrotnej wysokości minimalnego miesięcznego wynagrodzenia, a zatem może ona wynieść maksymalnie 13 170 zł.

Inaczej ustalana jest wysokość grzywny za przestępstwa skarbowe. Obowiązuje tutaj system stawek dziennych, co oznacza, że wysokość grzywny określana jest dwuetapowo. W pierwszej kolejności sąd określa liczbę stawek dziennych (nie może być niższa niż 10 i wyższa niż 720 lub 1080 w razie nadzwyczajnego obostrzenia kary), a następnie wysokość jednej stawki. Wysokość kary ustala się ostatecznie, mnożąc liczbę stawek przez wysokość stawki dziennej.

Przy ustalaniu wysokości stawki dziennej sąd bierze pod uwagę dochody sprawcy, jego warunki osobiste, rodzinne, stosunki majątkowe, a także możliwości zarobkowe. Sąd jest również zobowiązany do wyznaczenia wysokości stawki w granicach od kwoty równej 1/30 minimalnego wynagrodzenia do czterystukrotności tej kwoty. W tym roku najniższa stawka dzienna wynosi 43,9 zł, natomiast najwyższa 17 560 zł. Oznacza to, że za przestępstwa skarbowe sądy mogą orzekać tytułem kary grzywny najmniej kwotę 439 zł, a najwięcej 12 643 200 zł (18 964 800 zł w razie nadzwyczajnego obostrzenia kary).

Wyrokiem nakazowym można wymierzyć karę grzywny w granicach nieprzekraczających wysokości 200 stawek dziennych, chyba że k.k.s. przewiduje karę łagodniejszą. Wyrok nakazowy sąd wydaje jednoosobowo na posiedzeniu bez udziału stron. W sprawach o przestępstwa skarbowe tryb nakazowy może mieć zastosowanie jedynie w przypadkach pozwalających na orzeczenie kary ograniczenia wolności lub grzywny.

Określając stawkę dzienną grzywny, sąd bierze pod uwagę wysokość wynagrodzenia minimalnego na dzień popełnienia czynu. Jeżeli przestępstwo popełniono w 2009 roku, a orzeczenie zapadnie w roku 2010, to minimalna stawka dzienna będzie wynosiła 42,53 zł, a nie 43,9 zł. Różnice te nie są znaczące, jednak jeśli weźmie się pod uwagę maksymalny wymiar stawki dziennej, jest to ponad 500 zł.

Istotny wpływ na wysokość oraz zaostrzenia kar za przestępstwa skarbowe mają pojęcia małej, a także dużej i wielkiej wartości czynu zabronionego. Pojęcia te odnoszą się do przedmiotu przestępstwa, a także wielkości uszczuplonej należności publicznoprawnej i mają wpływ na karę wymierzoną sprawcy, często przesądzając o łagodniejszej lub surowszej kwalifikacji czynu.

Wartości te wyliczane są na podstawie obowiązującego wskaźnika minimalnego wynagrodzenia. Mała wartość jest to wartość, która w czasie popełnienia czynu zabronionego nie przekracza dwustukrotnej wysokości minimalnego wynagrodzenia, czyli 263 400 zł. Duża wartość to wartość przekraczająca pięćsetkrotną wysokość minimalnego wynagrodzenia, a zatem 658 500 zł. Natomiast wielka wartość jest to wartość, która w czasie popełnienia czynu zabronionego przekracza tysiąckrotną wysokość minimalnego wynagrodzenia, tj. 1 317 000 zł.

Mała wartość często decyduje o wyłączeniu zastosowania kary pozbawienia wolności. W przypadku małej wartości sprawca czynu zabronionego podlega karze grzywny do 720 stawek dziennych, podczas gdy z reguły czyn zagrożony jest surowszą karą. Mała wartość stanowi zatem okoliczność tworzącą typ uprzywilejowany niektórych przestępstw skarbowych.

Z kolei duża wartość oraz wielka wartość odgrywają ważną rolę przy stosowaniu nadzwyczajnego obostrzenia kary. Sąd stosuje nadzwyczajne obostrzenie kary, jeżeli sprawca popełnia umyślnie przestępstwo skarbowe, powodując uszczuplenie należności publicznoprawnej dużej wartości albo popełnia umyślnie przestępstwo skarbowe, a wartość przedmiotu czynu zabronionego jest duża. Zatem duża wartość przedmiotu czynu (uszczuplenia należności) stawowi podstawę do zastosowania nadzwyczajnego obostrzenia kary za każde umyślne przestępstwo skarbowe o takim przedmiocie.

Znamię wielkiej wartości stanowi podstawę do nadzwyczajnego obostrzenia kary w przypadku ustawowo wskazanych przestępstw skarbowych. Dotyczy to np. uchylania się od opodatkowania, poprzez nieujawnianie właściwemu organowi przedmiotu lub podstawy opodatkowania lub nieskładanie deklaracji, przez co podatnik naraża podatek na uszczuplenie, a kwota uszczuplonej należności jest wielka.

Przestępstwa i wykroczenia skarbowe różnią się nie tylko katalogiem kar, ale również środków karnych oraz środków zabezpieczających grożących za ich popełnienie. Pojęcie środka karnego nie jest zdefiniowane przez ustawodawcę. Przepisy kodeksu karnego skarbowego szczegółowo wymieniają, jakiego rodzaju środki są środkami karnymi oraz na jakich zasadach są one stosowane. Niekiedy środek karny jest stosowany nawet wówczas, kiedy nie stosuje się kary zasadniczej.

Środkami karnymi za popełnienie przestępstw skarbowych są:

● dobrowolne poddanie się odpowiedzialności,

● przepadek przedmiotów,

● ściągnięcie równowartości pieniężnej przepadku przedmiotów,

● przepadek korzyści majątkowej,

● ściągnięcie równowartości pieniężnej przepadku korzyści majątkowej,

● zakaz prowadzenia określonej działalności gospodarczej, wykonywania określonego zawodu lub zajmowania określonego stanowiska,

● podanie wyroku do publicznej wiadomości,

● pozbawienie praw publicznych,

● środki związane z poddaniem sprawcy próbie (warunkowe umorzenie postępowania karnego, warunkowe zawieszenie wykonania kary, warunkowe zwolnienie).

Do środków zabezpieczających należą:

● umieszczenie w zakładzie zamkniętym, w zakładzie psychiatrycznym, w zakładzie karnym, w którym stosuje się środki lecznicze lub rehabilitacyjne, w zamkniętym zakładzie leczenia odwykowego,

● skierowanie do placówki leczniczo-rehabilitacyjnej,

● przepadek przedmiotów,

● zakaz prowadzenia określonej działalności gospodarczej, wykonywania określonego zawodu lub zajmowania określonego stanowiska.

W przypadku wykroczeń środkami karnymi są:

● dobrowolne poddanie się odpowiedzialności,

● przepadek przedmiotów,

● ściągnięcie równowartości pieniężnej przepadku przedmiotów.

Tytułem środka zabezpieczającego w sprawie o wykroczenie można orzec przepadek przedmiotów.

Urząd skarbowy jako finansowy organ postępowania przygotowawczego prowadzi sprawy o przestępstwa i wykroczenia skarbowe przeciwko obowiązkom podatkowym i rozliczeniu z tytułu dotacji lub subwencji. Zostały one określone w art. 54 - 84 kodeksu karnego skarbowego

● kara grzywny w stawkach dziennych

● kara ograniczenia wolności

● kara pozbawienia wolności

● kara grzywny określona kwotowo.

Magdalena Majkowska

magdalena.majkowska@infor.pl

Art. 22, art. 23, art. 47, art. 48 ustawy z 10 września 1999 r. - Kodeks karny skarbowy (t.j. DzU. z 2007 r. nr 111, poz. 765 z późn. zm.).