W jaki sposób celnicy mogą kontrolować przedsiębiorców

Do zadań Służby Celnej należy wykonywanie kontroli m.in. w zakresie wywiązywania się podmiotów z obowiązków dotyczących podatku akcyzowego, podatku od gier i opłaty paliwowej. Celnicy badają także, czy podatnicy przestrzegają przepisów prawa celnego oraz innych przepisów związanych z przywozem i wywozem towarów. W porównaniu z innymi organami podatkowymi urzędy celne mają niemal nieograniczone uprawnienia kontrolne. Sytuacji podatników nie polepsza to, że wyników kontroli nie można zaskarżyć do sądu, a same przepisy dotyczące kontroli nie mogą być przedmiotem pisemnej interpretacji przepisów prawa. [Przykład 1]

Początek kontroli

Funkcjonariusze celni mogą kontrolować przedsiębiorców w siedzibie firmy, w miejscu prowadzenia działalności gospodarczej oraz miejscu zamieszkania.

Jednak zanim celnicy przekroczą próg firmy, muszą doręczyć kontrolowanemu upoważnienie organu Służby Celnej do przeprowadzenia kontroli oraz okazać legitymację służbową. Jeżeli kontrola prowadzona jest na drogach publicznych i wewnętrznych, na targowiskach lub w przedsiębiorstwach, które przeszły urzędowe sprawdzenie (np. produkujących miedź), wówczas celnicy powinni dostarczyć imienne upoważnienie do wykonywania kontroli. W przypadku gdy kontrolę na drogach i targowiskach wykonuje umundurowany funkcjonariusz, okazanie legitymacji i upoważnienia jest obowiązkowe tylko na żądanie podatnika.

Funkcjonariusz może przeprowadzić kontrolę tylko na podstawie legitymacji, gdy podejrzewa, że w danym miejscu nie są przestrzegane przepisy prawa celnego w zakresie towarów objętych ograniczeniami lub zakazami. Tak samo w przypadku podejrzeń odnośnie do przestrzegania prawa podatkowego w zakresie produkcji, przemieszczania i zużycia wyrobów akcyzowych oraz przepisów regulujących urządzanie i prowadzenie gier hazardowych, kiedy okoliczności faktyczne uzasadniają niezwłoczne przeprowadzenie kontroli.

Należy pamiętać o tym, że doręczenie upoważnienia jest równoznaczne z zawiadomieniem o rozpoczęciu kontroli. Przepisy przewidują inny tryb doręczeń dla przedsiębiorców, którzy są osobami fizycznymi, i inny dla osób prawnych. Przedsiębiorca, będący osobą fizyczną, powinien być obecny podczas kontroli. Jeżeli nie może uczestniczyć w kontroli, to powinien upoważnić do tego inną osobę lub złożyć pisemne oświadczenie o rezygnacji z prawa uczestnictwa w czynnościach kontrolnych. W razie odmowy złożenia pisemnego oświadczenia funkcjonariusz dokona odpowiedniej adnotacji w protokole z przeprowadzonej czynności. Warto pamiętać o tym, że jeżeli celnicy chcą przeprowadzić kontrolę nie w siedzibie firmy, ale w miejscu prowadzenia działalności i nie zastaną tam osoby upoważnionej do reprezentowania przedsiębiorstwa, wówczas będą prowadzić kontrole w obecności przywołanego świadka.

Gdy podmiotem podlegającym kontroli jest osoba prawna lub jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, upoważnienie jest doręczane, a legitymacja służbowa jest okazywana członkom zarządu, wspólnikowi lub innej osobie upoważnionej do reprezentowania lub prowadzenia spraw podmiotu podlegającego kontroli. Jednak nieobecność osób upoważnionych do reprezentowania danej firmy nie powstrzyma celników przed wejściem do przedsiębiorstwa. W takiej sytuacji celnicy wejdą do firmy i wykonają czynności kontrolne w obecności przywołanego świadka, chyba że utrudniałoby to wykonywanie tych czynności. Z czynności kontrolnych wykonywanych podczas nieobecności osób upoważnionych przez podmiot podlegający kontroli celnicy sporządzą protokół.

Uprawnienia celników

Ustawa o Służbie Celnej przyznaje celnikom niezwykle szerokie kompetencje do prowadzenia samej kontroli. Mogą oni żądać udostępniania akt, ksiąg i wszelkiego rodzaju ewidencji i dokumentów związanych z przedmiotem kontroli, w tym dokumentów elektronicznych. Z otrzymanych dokumentów mogą sporządzać odpisy, kopie, wyciągi, notatki, wydruki. Funkcjonariusze mogą też m.in. nakazać przedsiębiorcy, by zamknął dokumentację dotyczącą towarów i czynności podlegających kontroli, po to by było możliwe porównanie rzeczywistego stanu ze stanem ewidencyjnym. Podczas pobytu w przedsiębiorstwie kontrolujący mogą przeszukiwać pomieszczenia za pomocą urządzeń technicznych i psów służbowych oraz dokonywać oględzin. Mogą swobodnie przemieszczać się po terenie przedsiębiorstwa, gdyż nie podlegają żadnym regulaminom wewnętrznym obowiązującym w danej firmie. Jednak poruszając się po firmie, muszą przestrzegać przepisów o bezpieczeństwie i higienie pracy obowiązujących dany podmiot. Oznacza to, że celnicy nie mogą np. wchodzić bez ubrań ochronnych do laboratorium. Mają też prawo legitymować spotkane na terenie firmy osoby, a także przeszukiwać świadków. Warto podkreślić, że osoby upoważnione do reprezentowania lub prowadzenia spraw podmiotu podlegającego kontroli, jak również pracownicy oraz współpracownicy kontrolowanego przedsiębiorstwa mają obowiązek udzielać wyjaśnień dotyczących przedmiotu kontroli, wynikających z zakresu wykonywanych czynności lub zadań. Jeśli podatnicy nie będą współpracować, mogą zostać ukarani mandatem za utrudnianie kontroli celnej. Podczas kontroli celnicy mogą badać towary, surowce, półprodukty i wyroby gotowe. Mogą pobierać także próbki, które będą wysłane do laboratorium. Oprócz działań w przedsiębiorstwie celnicy mogą również zasięgać opinii biegłych. Po zakończeniu kontroli zabezpieczą zebrane dowody, sporządzą szkice. Mogą też filmować, fotografować oraz nagrywać dźwięk. [Przykład 2]

Obowiązki firmy

Kontrolowany przedsiębiorca musi dostarczyć, w ustalonych terminach, dokumenty i informacje do urzędu celnego. Jeżeli część dokumentów mających znaczenie dla kontroli została sporządzona w języku obcym, podatnik będzie musiał na żądanie celników dostarczyć ich urzędowe tłumaczenie na język polski. Przepisy zobowiązują kontrolowanego do udzielania celnikom niezbędnej pomocy. Gdy celnicy zdecydują się skontrolować siedzibę firmy, podatnik powinien zapewniać warunki do wykonywania czynności kontrolnych. Oznacza to, że przedsiębiorca musi zapewnić celnikom - w miarę możliwości - samodzielne pomieszczenie. To pomieszczenie musi być odpowiedniej wielkości - dopasowane do rodzaju wykonywanych czynności, liczby kontrolujących funkcjonariuszy. Przedsiębiorca ma też obowiązek wyznaczyć dodatkowe miejsce, w którym celnicy będą mogli przechowywać dokumenty. Warto jednak pamiętać, że udostępniane pomieszczenie nie może być komórką pod schodami, ponieważ musi spełniać wymagania przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. W czasie gdy celnicy będą prowadzić kontrolę, przedsiębiorca i jego pracownicy muszą udostępniać towary, urządzenia oraz środki transportu, a także zapewnić dostęp do pomieszczeń oraz innych miejsc będących przedmiotem kontroli. Kontrolowany musi też umożliwić celnikom przejrzenie dokumentów i ewidencji objętych zakresem kontroli, a zwłaszcza dokumentów handlowych, księgowych i finansowych, nawet jeżeli mają one charakter poufny. Jeżeli dokumenty lub ewidencje będące przedmiotem kontroli są przechowywane w wersji elektronicznej, przedsiębiorca powinien udzielić funkcjonariuszom niezbędnej pomocy technicznej. Powinien także pozwolić, żeby celnicy sporządzili kopie tych dokumentów, udostępniając im w niezbędnym zakresie środki łączności, a także inne urządzenia techniczne, jeżeli są one niezbędne do wykonania kontroli (koszty akurat tych czynności pokrywa organ kontrolujący).

Niestety, co jest dość kłopotliwe, przedsiębiorca obowiązany jest też wydawać za pokwitowaniem towary lub dokumenty, jeżeli funkcjonariusz uzna za niezbędne przeprowadzenie ich dalszej analizy lub dokładniejszej kontroli. [Przykład 3]

Po przeprowadzeniu kontroli w przedsiębiorstwie celnicy mają obowiązek sporządzenia protokołu, który podpisują funkcjonariusz i osoby obecne przy czynnościach kontrolnych. Funkcjonariusz jest obowiązany zapoznać te osoby z treścią protokołów. Jeżeli osoba obecna przy czynnościach kontrolnych odmówi podpisania, funkcjonariusz jest obowiązany zamieścić w protokole odpowiednią adnotację.

Niestety czynności kontrolnych nie można zaskarżyć do sądu.

Ważne

Jeżeli w siedzibie przedsiębiorcy znajdują się również lokale zajmowane przez inne osoby, to celnicy nie mogą kontrolować pomieszczeń tych osób

PRZYKŁADY

1 Czy można zaskarżyć protokół z kontroli do wojewódzkiego sądu administracyjnego

Niezmiennie od wielu lat sądy administracyjne stoją na stanowisku, że wszelkie czynności, takie jak oględziny, rewizja, eksperyment czy protokół, są czynnościami, które nie kształtują nowego stosunku prawnego kontrolowanego podmiotu. Z pewnością nie można zaskarżyć takiej dokumentacji do sądu administracyjnego, powołując się na art. 3 par. 2 pkt 4 prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Czynności wykonywane przez Służbę Celną, polegające na podjęciu i przeprowadzeniu kontroli, mają na celu ustalenie stanu faktycznego i wskazanie uchybień, które są następnie opisywane w protokole. Wydanie wyniku kontroli mogłoby stanowić zaskarżalną czynność z zakresu administracji publicznej, w przypadku gdy przepis prawa nakładałby na kontrolowanego obowiązek podjęcia określonych działań. Z tego powodu podatnik podczas kontroli powinien zadbać o to, żeby ten dokument wiernie oddawał rzeczywistość. W tym celu może przedstawić zastrzeżenia lub wyjaśnienia do protokołu, wskazując równocześnie stosowne wnioski dowodowe, w terminie 14 dni od dnia doręczenia protokołu.

2 Czy pracownicy mają obowiązek odpowiadać na pytania funkcjonariuszy celnych

Podmiot podlegający kontroli jest obowiązany udzielać wszelkich wyjaśnień w sprawach objętych zakresem kontroli. Niestety pracownicy, a nawet osoby, które tylko współdziałają z kontrolowanym przedsiębiorcą, mają obowiązek udzielać celnikom wszelkich wyjaśnień. Jeżeli dana osoba nie będzie współpracować, funkcjonariusze celni mogą nałożyć na taką osobę karę porządkową na podstawie przepisów Ordynacji podatkowej. Taka kara może wynosić nawet 2,7 tys. zł. Dodatkowo zgodnie z art. 94 kodeksu karno-skarbowego osoba, która wbrew obowiązkowi nie udziela ustnych lub pisemnych wyjaśnień mających znaczenie dla kontroli celnej, podlega karze grzywny do 720 stawek dziennych. W sprawie mniejszej wagi celnicy mogą ukarać taką osobę grzywną (w formie mandatu karnego) za wykroczenie skarbowe.

3 Czy przedsiębiorca musi rozpakować towary na żądanie celników

Osoba posiadająca towary podlegające kontroli jest zobowiązana na swój koszt do wykonywania czynności umożliwiających przeprowadzenie kontroli, w szczególności do rozładowania, okazania oraz załadowania towaru po zakończeniu czynności kontrolnych.

W dodatku kontrolowany ma obowiązek umożliwić zbadanie towarów, w tym przez pobranie ich próbek.

Jeżeli pomimo żądania celników przedsiębiorca nie rozpakuje ciężarówki i nie umożliwi pobrania próbek, celnicy będą mogli go ukarać - zgodnie z art. 94 kodeksu karnego skarbowego - grzywną do 720 stawek dziennych, a w sprawach mniejszej wagi - mandatem za wykroczenie skarbowe.

Paulina Bąk

paulina.bak@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 30 - 55 ustawy z 27 sierpnia 2009 r. o Służbie Celnej (Dz.U. nr 168, poz. 1323 z późn. zm.). Załączniki do rozporządzenia ministra finansów z 29 października 2009 r. w sprawie wzorów upoważnień do wykonywania kontroli przez Służbę Celną (Dz.U. nr 182, poz. 1423 z późn. zm.).