Czy o przekształceniu pożyczki w darowiznę trzeba informować fiskusa

O odpowiedź poprosiliśmy Izbę Skarbową w Szczecinie oraz Dawida Widzyka, konsultanta z Kancelarii Paczuski & Taudul.

Izba Skarbowa w Szczecinie odpowiedziała DGP

Jeżeli ważny skutek prawny, np. umowa pożyczki, wiąże się z konkretnym zobowiązaniem (spełnienia świadczenia pieniężnego na rzecz pożyczkodawcy), nie oznacza to, że dłużnik musi je wykonać albo w inny sposób zadośćuczynić roszczeniom wierzyciela. Poza przyczynami obiektywnymi, do których należy m.in. niemożność spełnienia świadczenia, w grę wchodzą też subiektywne decyzje obu stron umowy, skutkujące rezygnacją ze spełnienia świadczenia. Zgodnie z art. 508 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.) jednym ze sposobów wykonania zobowiązania, którego skutkiem jest wygaśnięcie zobowiązania bez zaspokojenia wierzyciela, jest instytucja zwolnienia z długu. Jest to czynność dwustronna o charakterze rozporządzającym, zawarta między wierzycielem a dłużnikiem. Zwolnienie z długu przez jednego z wierzycieli uprawnionych do świadczenia niepodzielnego nie ma skutku względem pozostałych wierzycieli. Należy zauważyć, że kwalifikacja prawna zwolnienia zależy od przyczyny, dla której wierzyciel dobrowolnie rezygnuje ze świadczenia należnego mu od dłużnika, decydując się w ten sposób umniejszyć swój majątek na korzyść dłużnika. Istotne są też okoliczności faktyczne towarzyszące zwolnieniu z długu i postanowień umowy. Generalnie, jeżeli zrzeczenie się wierzytelności jest nieodpłatne, motywy działania wierzyciela wynikają z łączących strony stosunków osobistych czy więzi rodzinnych, można tę czynność uznać za darowiznę w rozumieniu art. 1 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 93, poz. 768 z późn. zm.), podlegającą opodatkowaniu na zasadach określonych w tej ustawie. Podatkowi podlega nabycie rzeczy lub praw majątkowych przez osobę fizyczną m.in. w drodze darowizny. Podatnikiem z tego tytułu jest obdarowany. Stosownie do art. 888 par. 1 kodeksu cywilnego, przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku.

Przedmiotem umowy darowizny - przedstawionej w zdarzeniu przyszłym - nie będą środki pieniężne, lecz prawo majątkowe darczyńcy do żądania zwrotu pożyczonych uprzednio środków pieniężnych (ewentualnie z odsetkami, jeśli były ustanowione przy pożyczce).

Jeżeli obdarowany spełni warunki określone w art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, będzie zwolniony z obowiązku zapłaty podatku od spadków i darowizn. Zatem podatnik zaliczony do kręgu osób najbliższych w rozumieniu art. 4a wspomnianej ustawy (małżonek, zstępny, wstępny, pasierb, brat, siostra, ojczym, macocha) przy nabyciu prawa majątkowego tytułem darowizny, której wynikiem jest zwolnienie z długu obdarowanego, celem uzyskania pewności prawnopodatkowej odnośnie do nabytego majątku powinien złożyć zgłoszenie podatkowe o nabyciu (obecnie jest to zgłoszenie SD-Z2). Dokument trzeba złożyć do właściwego naczelnika urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego dla tej darowizny. Obowiązek ten powstaje z chwilą złożenia przez darczyńcę oświadczenia w formie aktu notarialnego, a w razie zawarcia umowy bez zachowania przewidzianej formy z chwilą spełnienia przyrzeczonego świadczenia (art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn). Należy wskazać, że w przypadku niespełnienia warunków, o których mowa w ust. 1 i 2 art. 4a wspomnianej ustawy, obdarowany powinien liczyć się ze skutkami podatkowymi w postaci opodatkowania nabycia własności rzeczy lub praw majątkowych podatkiem od spadków i darowizn na zasadach określonych dla nabywców zaliczonych do I grupy podatkowej (art. 4a ust. 3 tej ustawy).

@RY1@i02/2012/116/i02.2012.116.071001500.802.jpg@RY2@

Dawid Widzyk, konsultant w Kancelarii Paczuski & Taudul

Osoby należące do najbliższej rodziny zawierające umowę pożyczki objęte są zwolnieniem z podatku od czynności cywilnoprawnych po spełnieniu określonych warunków. W przypadku zawarcia umowy pożyczki pieniężnej na kwotę przekraczającą 9637 zł między osobami należącymi do I grupy podatkowej (m.in. zstępni, wstępni i małżonek), ewentualne zwolnienie z podatku uzależnione jest od zgłoszenia transakcji przez pożyczkobiorcę na druku PCC-3 do właściwego urzędu skarbowego oraz udokumentowania otrzymania pieniędzy w terminie 14 dni od zawarcia umowy lub wpływu środków pieniężnych na konto pożyczkobiorcy. Podstawą dla wskazanego zwolnienia z podatku od czynności cywilnoprawnych jest przepis art. 9 pkt 10 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych.

Analogiczne zwolnienie przysługuje podatnikowi podatku od spadków i darowizn otrzymującemu darowiznę od najbliższego członka rodziny. Stanowi o tym art. 4a ustawy z o podatku od spadków i darowizn. Na podstawie wskazanego przepisu zwalnia się od podatku nabycie własności rzeczy lub praw m.in. przez zstępnych, udokumentowane w ciągu pół roku od nabycia darowizny na formularzu SD-Z2.

W analizowanym przypadku w pierwszej kolejności na rzecz zstępnej dokonana została pożyczka w wysokości 20 tys. zł. W związku z tym, że kwota pożyczki przekraczała wartość 9637 zł, podatniczka dokonała zgłoszenia transakcji na formularzu PCC-3. W dalszej kolejności, po roku, pożyczkodawcy zdecydowali się na zwolnienie pożyczkobiorcy z konieczności spłaty zobowiązania.

Rozstrzygnięcia wymaga więc to, jak zakwalifikować podatkowo opisaną powyżej czynność, czyli zwolnienie pożyczkobiorcy ze zobowiązania spłaty pożyczki.

W niektórych interpretacjach organów podatkowych można znaleźć stanowisko dotyczące czynności umorzenia pożyczki, zgodnie z którym czynność ta nie stanowi darowizny na gruncie ustawy o podatku od spadków i darowizn, ale rodzi obowiązek podatkowy w podatku dochodowym od osób fizycznych. Zdaniem organów podatkowych, u osoby, na rzecz której nastąpiło umorzenie pożyczki, powstaje podlegający opodatkowaniu PIT przychód z innych źródeł.

Tym samym czynność zwolnienia z długu traktowana na gruncie prawnym jako umorzenie pożyczki może spowodować dla beneficjenta płatności negatywne konsekwencje podatkowe. Umorzenie może bowiem skutkować powstaniem opodatkowanego przychodu.

Racjonalnym rozwiązaniem tej sytuacji jest więc dokonanie kolejnej czynności między rodzicami a córką, w postaci wypłaty na rzecz zstępnej kwoty odpowiadającej kwocie pierwotnej pożyczki (tytułem darowizny). W dalszej kolejności osoba otrzymująca płatność dokonałaby zwrotu wypłaconej ponownie kwoty 20 tys. zł.

Z punktu widzenia ekonomicznego powyższa czynność miałaby analogiczne skutki, jak zwolnienie ze spłaty pożyczki między rodzicami a córką. Wypłacona ponownie kwota 20 tys. zł podatkowo potraktowana zostanie jako darowizna zwolniona na podstawie art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn (w tym przypadku konieczne będzie zgłoszenie przez córkę darowizny na formularzu SD-Z2).

Jednocześnie spłata przez córkę drugiej kwoty w wysokości 20 tys. zł stanowić będzie zwrot pierwotnie wypłaconej pożyczki.

Dzięki powyższemu zabiegowi czynność pierwotnie zwolniona z PCC zachowa charakter pożyczki ze względu na zwrot kwoty 20 tys. zł na rzecz rodziców. Z kolei poprzedzająca zwrot druga wypłata na rzecz zstępnej stanowić będzie zwolnioną z podatku darowiznę.

Warto wskazać, że w analizowanym przypadku rodzice nie muszą wypłacać jednorazowo po raz kolejny całkowitej kwoty 20 tys. zł. Transakcja może zostać dokonana poprzez następujące po sobie wypłaty na rzecz zstępnej mniejszych kwot (np. w wysokości 2 tys. zł) podlegających następnie zwrotowi. W ten sposób osoby zainteresowane mogą uniknąć ewentualnych trudności związanych z jednorazową wypłatą relatywnie wysokiej kwoty pieniężnej.

Podstawa prawna

Art. 1, art. 4a, art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 93, poz. 768 z późn. zm.). Art. 9 pkt 10 ustawy z 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 101, poz. 649 z późn. zm.).

Oprac. Łukasz Zalewski