Rozliczenie wykupu akcji przez spółkę zależy od rodzaju przeprowadzonej transakcji

Operacje wykupu akcji mogą być przeprowadzane przez spółkę w celu umorzenia bądź zmiany struktury akcjonariatu spółki, kiedy zachodzi zjawisko tzw. wyciskania akcjonariuszy mniejszościowych (ang. squeeze out) przez posiadaczy większościowych pakietów akcji.

Spółki mają jednak problem z wypełnieniem obowiązków podatkowych związanych z przymusowym wykupem akcji. Dotyczy to nie tylko spółek giełdowych, ale również spółek niepublicznych. Specyfika tej transakcji kapitałowej powoduje, że w praktyce trudno zastosować do niej obowiązujące przepisy podatkowe. Ustawodawca do tej pory nie doprecyzował przepisów odnoszących się do tego typu transakcji kapitałowych.

Przymusowy wykup akcji czy udziałów przez spółkę w celu umorzenia jest specyficzną transakcją, która dla celów podatków dochodowych kwalifikowana jest jako przychód z udziału w zyskach osób prawnych. Skutkiem tego jest opodatkowanie uzyskanego wynagrodzenia zryczałtowanym podatkiem dochodowym w wysokości 19 proc.

Rozliczenie jest podobne do tego, z jakim mamy do czynienia w przypadku wypłaconej akcjonariuszowi czy udziałowcowi dywidendy. Zgodnie z art. 41 ust. 4 ustawy o PIT, kwota podatku jest wyliczana i pobierana przez spółkę dokonującą wypłaty odpowiedniej należności z tytułu wykupu. Dochodem ze zbycia akcji w celu umorzenia w spółkach kapitałowych jest nadwyżka przychodu otrzymanego w związku z umorzeniem nad kosztami uzyskania przychodu.

W przypadku jednak wykupu przez dominującego inwestora praw udziałowych akcjonariuszy mniejszościowych, to dla celów podatku dochodowego zastosowanie mają ogólne zasady rozliczenia, właściwe dla opodatkowania dochodu z odpłatnego zbycia papierów wartościowych. Ważny jest skutek tej transakcji, czyli powstanie dochodu dla akcjonariusza czy udziałowca. Dochód, czyli różnica między sumą przychodów uzyskanych z odpłatnego zbycia a kosztami uzyskania przychodów, obciążony jest 19-proc. stawką podatku.

Zgodnie z ogólną zasadą rozliczenia dochodów uzyskanych z odpłatnego zbycia papierów wartościowych akcjonariusz czy udziałowiec, którego akcje zostały wykupione przez akcjonariuszy większościowych, po zakończeniu roku podatkowego ma obowiązek w odrębnym zeznaniu PIT-38 wykazać dochody uzyskane z odpłatnego zbycia papierów wartościowych i obliczyć należny podatek. Podstawą do wypełnienia zeznania rocznego powinna być informacja PIT-8C, wystawiona przez spółkę.

W przypadku jednak wykupu akcji w celu ich umorzenia może powstać ryzyko, że spółka - emitent nie będzie w stanie zgromadzić informacji dotyczących osób zbywających akcje, niezbędnych do wykonania obowiązków płatnika podatku dochodowego.

Organy podatkowe, a także niektóre sądy administracyjne przyjęły dość niekorzystną interpretację dla spółek. Jeśli spółka decyduje się na przeprowadzenie wykupu akcji w celu umorzenia, to powinna tak zaplanować transakcję, aby była możliwa identyfikacja inwestorów sprzedających akcje czy udziały (np. wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt III SA/Wa 759/07). Brak identyfikacji inwestorów, których akcje czy udziały zostały wykupione, stwarza problem związany z właściwym ustaleniem kosztów uzyskania przychodu przez inwestora. Jest to szczególnie widoczne w przypadku akcji notowanych na rynku giełdowym, z uwagi na rozdrobnienie akcjonariuszy oraz specyfikę dokonywania transakcji. W takiej sytuacji indywidualne określenie kosztów uzyskania przychodów poniesionych przez inwestorów jest niemożliwe.

W praktyce jednak spółki mogą poradzić sobie z tym problemem. W wyniku wykupu akcji przez spółkę, z punktu widzenia inwestora giełdowego, powstaje bowiem nie dochód z tytułu udziału w zyskach osób prawnych, ale standardowy dochód z odpłatnego zbycia akcji w spółce kapitałowej. Jeśli więc spółki decydują się na wykup akcji notowanych na giełdzie w celu umorzenia, to dokonują tej operacji za pośrednictwem domów maklerskich. Inwestor giełdowy w efekcie sprzedaje akcje, nie będąc świadomym operacji wykupu w celu umorzenia i dokonuje zwykłej transakcji sprzedaży akcji na giełdzie. W przypadku gdy sprzeda akcje po wyższej cenie niż je zakupił, to uzyska dochód, z którego na podstawie PIT-8C wystawionego przez dom maklerski rozliczy się z urzędem skarbowym.

Problemy informacyjne pojawiają się również w przypadku przymusowego wykupu akcji akcjonariuszy mniejszościowych przez akcjonariusza większościowego. Spółka w praktyce nie jest stroną transakcji przymusowego wykupu, a w całej transakcji pełni rolę pośredniczącą, która ogranicza się do przekazywania wynagrodzenia należnego byłym akcjonariuszom. Dlatego powstaje pytanie, czy powinna wystawiać PIT-8C?

Z uwagi na to, że akcjonariusze mniejszościowi osiągają dochody z odpłatnego zbycia akcji, to jest to wystarczające do wystawienia informacji PIT-8C. Potwierdził to WSA w Poznaniu w wyroku z 1 grudnia 2009 r. (sygn. akt I SA/Po 874/09). Jednak zdaniem sądu w przypadku gdy spółka nie posiada informacji o kosztach uzyskania przychodu akcjonariusza, to dochodem podlegającym opodatkowaniu jest kwota przychodu należnego ze sprzedaży akcji. Natomiast wykazanie faktycznych kosztów związanych z uzyskanym przychodem ze zbycia akcji spoczywa na podatniku. Podatnik, składając zeznanie PIT-38, powinien zweryfikować i uzupełnić dane zawarte w informacji PIT-8C, w szczególności w kwestii poniesionych i właściwie udokumentowanych kosztów podatkowych.

Ponadto jeśli spółka nie posiada wymaganych danych do sporządzenia PIT-8C, takich jak aktualny adres zamieszkania podatnika, numer identyfikacji podatkowej i PESEL i mimo podjęcia wysiłków w celu ich ustalenia, nie jest w stanie ich ustalić, to z obowiązku tego musi być zwolniona. Charakter informacji PIT-8C jest więc niewiążący, a ostateczny obowiązek prawidłowego rozliczenia dochodu spoczywa na podatniku.

- wykup akcji czy udziałów przez spółkę w celu umorzenia. Obok dywidendy pieniężnej, jedna z form podziału nadwyżki finansowej między akcjonariuszy czy udziałowców. Buy-back przeprowadzają głównie spółki dysponujące wolną gotówką, której w krótkim okresie nie mogą przeznaczyć na efektywne inwestycje. Operacja ta skutkuje zmianą struktury kapitału spółki. Spółki kapitałowe mogą odkupywać akcje czy udziały w celu umorzenia, gdy statut spółki tak stanowi.

- (ang. squeeze out), czyli wyciskanie akcjonariuszy mniejszościowych. Mechanizm ten ułatwia zarządzanie spółkami zdominowanymi przez jeden podmiot. Posiadanie wszystkich akcji ułatwia np. fuzję spółki lub jej sprzedaż. Kodeks spółek handlowych przewiduje odrębną procedurę przymusowego wykupywania akcji mniejszościowych akcjonariuszy, którzy łącznie posiadają mniej niż 5 proc. akcji spółki przez akcjonariuszy większościowych.

Przemysław Molik

przemyslaw.molik@infor.pl

Art. 24 ust. 5 pkt 1, 2; art. 24 ust. 5d; art. 30b ust. 2; art. 39 ust. 3; art. 41 ust. 4 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 51, poz. 307 z późn. zm.).

Art. 199; art. 359; art. 418 ustawy z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. z 2000 r. nr 94, poz. 1037 z późn. zm.).