Jak czytać sprawozdanie finansowe

O czym mówi bilans

Kluczowym sprawozdaniem finansowym jest bilans pozwalający ocenić sytuację finansową firmy na konkretny dzień (tzw. dzień bilansowy). W większości podmiotów funkcjonujących w Polsce jest to koniec roku kalendarzowego, czyli 31 grudnia. Chociaż bilans zawiera informacje historyczne o stanie majątku firmy i źródłach jego finansowania to umiejętna ocena występujących w nim relacji między głównymi kategoriami aktywów (majątku) i pasywów (kapitału własnego i zobowiązań) oraz ich relacji do wielkości pochodzących z rachunku zysków i strat (przychodów, kosztów i wyniku finansowego) pozwala przewidywać przyszłość firmy - jej zdolność do dalszego funkcjonowania i perspektywy rozwojowe.

Analizę bilansu można rozpocząć od oceny wysokości i ogólnej struktury majątku, tj. relatywnego udziału majątku trwałego i majątku obrotowego. Choć w poszczególnych firmach różni się on istotnie ze względu na branżę i typ działalności, to każda z kategorii majątku ma pewne uniwersalne właściwości (por. tabela 1).

Do kluczowych wskaźników finansowych charakteryzujących sytuację majątkową firmy należą m.in.: wskaźnik efektywności wykorzystania aktywów, wskaźnik rotacji zapasów w dniach oraz wskaźnik rotacji należności w dniach, cykl konwersji gotówki w dniach, wskaźnik rentowności majątku (ROA).

Na wysokość wskaźników wymienionych w tabeli 3 wpływają takie elementy polityki rachunkowości, jak zasady: wyceny inwestycji (wartość historyczna czy godziwa), amortyzacji, dokonywania odpisów z tytułu utraty wartości, ustalania kosztu wytworzenia, ujmowania umów leasingu. Objaśnienie wpływu wymienionych zasad na sytuację majątkową firmy i wymienione wskaźniki finansowe znajduje się w dalszej części broszury.

Z kolei ocena sytuacji finansowej wiąże się z poszukiwaniem odpowiedzi na pytania:

wco stanowi główne źródło finansowania podmiotu: kapitał własny czy zobowiązania,

ww jakim okresie należy uregulować ciążące na podmiocie zobowiązania, tj. czy są one długoterminowe, czy krótkoterminowe,

wrelacji, czy majątek trwały ma zapewnioną trwałość finansowania, tj. czy ma pokrycie w kapitale stałym (kapitał własny i zobowiązania długoterminowe),

wczy zobowiązania wymagalne w ciągu najbliższego roku mają odpowiednie zabezpieczenie w postaci majątku obrotowego.

Do kluczowych wskaźników finansowych, charakteryzujących sytuację finansową podmiotu, należą m.in.: wskaźnik ogólnego zadłużenia i pochodne od niego wskaźniki zadłużenia, wskaźnik rentowności kapitału własnego (ROE). Na ich wysokość wpływają takie elementy polityki rachunkowości, jak np. zasady tworzenia rezerw i rozliczeń międzyokresowych (zobowiązań), zasady ujmowania umów leasingu etc. Objaśnienie wpływu tych zasad na sytuację majątkową firmy i wymienione wskaźniki finansowe znajduje się w dalszej części broszury.

W klasycznie zarządzanym podmiocie oczekuje się, że majątek trwały znajdzie pokrycie w długoterminowych źródłach finansowania (kapitale stałym), tj. kapitale własnym i zobowiązaniach długoterminowych. Daje to firmie czas niezbędny na wypracowanie gotówki służącej do spłaty zobowiązań zaciągniętych na finansowanie majątku trwałego i zapewnienie odpowiedniej stopy zwrotu z kapitału własnego (ROE). To oznacza oznacza jednocześnie, że zobowiązania bieżące, wymagające spłaty w bliskiej perspektywie, mają zabezpieczeniew aktywach obrotowych, które z założenia powinny uwolnić gotówkę w tym samym, bliskim horyzoncie czasowym. Aktywa obrotowe traktowane są jako zabezpieczenie zdolności podmiotu do bieżącego wywiązywania się z ciążących na nim roszczeń.

Do istotnych wskaźników finansowych należą tu wskaźnik płynności bieżącej i jego odmiany, kapitał pracujący netto, wskaźnik zastosowania kapitałów stałych. Oczywiście w praktyce istnieją odstępstwa od tych relacji. Dotyczą one w szczególności firm handlowych, podmiotów zarządzanych zgodnie z koncepcją lean management oraz innych podmiotów prowadzących agresywną politykę zarządzania kapitałem obrotowym.

Tabela 1. Charakterystyka kluczowych grup majątku, czyli o czym mówią aktywa bilansu

Majątek trwały operacyjny	Aspekty pozytywne: ● świadczy o potencjale dochodowym firmy (im większy, tym potencjalnie większa zdolność firmy do generowania dochodu) ● może stanowić przedmiot zabezpieczenia zobowiązań, zwiększając tym samym zdolność firmy do pozyskiwania źródeł finansowania Aspekty negatywne: ● zmniejsza elastyczność operacyjną i finansową firmy, ograniczając szybkość reakcji na zmiany w otoczeniu, ● wymaga aktywnego poszukiwania możliwości zagospodarowania istniejącego potencjału; weryfikatorem umiejętności wykorzystania potencjału jest wielkość przychodów możliwych do wygenerowania przy wykorzystaniu posiadanych zasobów; ● generuje koszty stałe; tworzy ryzyko ponoszenia kosztów pustych; ● zamraża kapitał na długi okres, co wymaga odpowiednich źródeł finansowania (długoterminowych, czyli zwykle droższych)
Majątek trwały inwestycyjny	Odzwierciedla wolne zasoby pieniężne podmiotu, które zgodnie z oczekiwaniami zarządu nie będą konieczne do uruchomienia w okresie krótszym niż rok. Majątek cechujący się zwykle stosunkowo dużą płynnością (łatwością zamiany na gotówkę). Wyjątek stanowią inwestycje w aktywa niefinansowe (np. nieruchomości) i inwestycje finansowe w podmiotach powiązanych. Majątek ten stanowi w części lub w całości rodzaj bufora dla zabezpieczenia wypłacalności lub płynności podmiotu
Majątek obrotowy	● odzwierciedla bieżące zasoby gotówkowe lub quasi-gotówkowe, które będą dostępne dla jednostki w krótkim okresie (dni, miesiące, do roku); stanowi przez to zabezpieczenie płatności zobowiązań bieżących podmiotu, przez co przyczynia się do poprawy płynności finansowej jednostki; ● redukuje ryzyko operacyjne podmiotu (np. zapas jako zabezpieczenie wahań sprzedaży); ● oceniając majątek obrotowy, należy zwrócić uwagę na jego płynność, tj. zdolność jego zamiany na gotówkę. Wyższą jakością cechuje się majątek obrotowy o większym udziale gotówki i inwestycji; mniejszą o zwiększonym udziale zapasów i należności ● ogranicza efektywność wykorzystania środków pieniężnych podmiotu (np. nadmierne zapasy); ● zwiększa koszty funkcjonowania (np. koszty utrzymania zapasów, koszty finansowania zapasów lub należności, ryzyko realizacji zapasów lub należności) ● wysoki stan zapasów i należności może świadczyć o problemach z zarządzaniem tymi kategoriami majątku i ryzykiem strat z tego tytułu (pogorszenia płynności finansowej)

Tabela 2. Charakterystyka kapitałów, czyli o czym mówią pasywa bilansu

Kapitał własny	● jest wyznacznikiem stabilizacji finansowej podmiotu jako kapitał niewymagający co do zasady spłaty ani w krótkim ani w długim okresie; ● zmniejsza ryzyko finansowe podmiotu z punktu widzenia wierzycieli; ● jego wysoki udział zwiększa możliwości firmy w zakresie pozyskiwania kapitału dłużnego na rozwój lub zabezpieczenie działalności operacyjnej; ● zmniejsza presję firmy do szybkiego generowania gotówki niezbędnej na spłatę zobowiązań ● stanowi zwykle najdroższe źródło finansowania, wymagające wysokich stóp zwrotu z majątku (ROA) i kapitału (ROE); ● zwiększa koszty finansowania podmiotu (WACC), co może się przyczynić do ograniczenia jego szans rozwojowych (trudno będzie znaleźć projekty na tyle zyskowne, by pokryły wysokie koszty finansowania). Wysoki udział kapitału własnego wpływa na wzrost oceny sytuacji finansowej firmy przez wierzycieli. Niemniej może przyczynić się do pogorszenia stopy zwrotu dla właścicieli (ROE) ze względu na zmniejszenie dźwigni finansowej (spadek długu w strukturze źródeł finansowania), a przez to pogorszenia oceny dokonań firmy przez jej właścicieli
Zobowiązania	● zwykle tańsze źródło finansowania niż kapitał własny - obniża koszty finansowania podmiotu WACC (jeśli zadłużenie nie przekracza poziomów uznanych za bezpieczne); ● pozwala na wykorzystanie pozytywnego efektu dźwigni finansowej, tj. zwiększenia stopy zwrotu dla właściciela (ROE), wynikającej z pozytywnej relacji między kosztem długu a rentownością majątku (ROA) na poziomie operacyjnym ● zwiększa ryzyko finansowe podmiotu; ● ogranicza dostęp do dłużnych źródeł finansowania. Ważna jest także struktura zobowiązań. Zobowiązania długoterminowe, niewymagające szybkiej spłaty, zwiększają stabilizację i bezpieczeństwo finansowe firmy, niemniej podnoszą jednocześnie koszty finansowania. Zobowiązania krótkoterminowe natomiast wymagają spłaty w bliskiej perspektywie, co zwiększa presję firmy na posiadanie zasobów gotówkowych na ich spłatę

Tabela 3. Wybrane wskaźniki charakteryzujące sytuację majątkową firmy

Unieruchomienie majątku: majątek trwały/majątek obrotowy	Im wyższy od 1, tym większy stopień unieruchomienia majątku przedsiębiorstwa - mniejsza elastyczność operacyjna i finansowa firmy
Efektywność wykorzystania majątku: przychody ze sprzedaży/aktywa	Wskaźnik informujący o tym, jak dużo przychodów firma jest w stanie wygenerować na posiadanym majątku (ile przychodu generuje złotówka zainwestowana w majątek firmy). Im wyższy, tym lepszy, ponieważ świadczy o wyższym stopniu wykorzystania potencjału dochodowego majątku firmy. Wskaźnik ten ma naturalną tendencję poprawy wraz ze wzrostem stopnia zużycia (umorzenia) majątku trwałego - wzrost wskaźnika może być w pewnych okolicznościach wynikiem tylko i wyłącznie starzenia się majątku (szczególnie ważne w firmach kapitałochłonnych)
Rentowność majątku (ROA): zysk netto/średni stan aktywów x 100 proc.	Wskaźnik obrazujący stopę zwrotu z kapitału zainwestowanego w majątek przedsiębiorstwa. Informuje o zyskowności aktywów, tzn. ile zysku generuje każda złotówka zaangażowana w majątek przedsiębiorstwa. Im wyższy, tym lepszy. Powinien być wyższy od kosztów finansowania majątku (WACC). Wskaźnik ten ma naturalną tendencję poprawy wraz ze wzrostem stopnia zużycia (umorzenia) majątku trwałego (por. wyżej)
Rotacja zapasów w dniach: średni stan zapasów/koszt własny sprzedanych zapasów x 365 dni	Wskaźnik informujący o skuteczności firmy w zakresie zarządzania zapasami oraz o okresie zamrożenia gotówki firmy "w magazynie". Im krótszy, tym lepszy, ponieważ ogranicza koszty operacyjne magazynowania oraz koszty finansowania stanów magazynowych
Rotacja należności w dniach: średni stan należności/przychody ze sprzedaży x 365 dni	Wskaźnik informujący o polityce firmy w zakresie zarządzania terminami płatności dla odbiorców lub o skuteczności firmy w zakresie windykacji należności. Informuje o okresie zamrożenia gotówki firmy u jej odbiorców. Im krótszy, tym lepszy, ponieważ odzyskana gotówka może dalej pracować na rzecz firmy. Wskaźnik ten należy porównać ze wskaźnikiem rotacji zobowiązań w dniach. Korzystna sytuacja występuje wówczas, gdy rotacja należności w dniach jest krótsza niż rotacja zobowiązań w dniach, ponieważ firma wcześniej odzyskuje pieniądze, niż musi je zapłacić wierzycielom (kontrahentom, pracownikom, bankom etc.)
Cykl konwersji gotówki: okres rotacji zapasów + okres rotacji należności - okres rotacji zobowiązań	Wskaźnik informujący jak dużo czasu upływa od wydatkowania gotówki w firmie na zakup materiałów do produkcji lub towarów handlowych, poprzez okres konieczny do realizacji produkcji/usług, sprzedaży (często z odroczonym terminem płatności) aż do wpływu gotówki z powrotem do firmy. Im jest on krótszy, tym lepszy, ponieważ zmniejsza zapotrzebowanie firmy na kapitał, zwiększa efektywność wykorzystania majątku i zwiększa tempo generowania zysków

Tabela 4. Wybrane wskaźniki charakteryzujące sytuację finansową firmy

Wskaźnik finansowania majątku trwałego z kapitałów stałych: kapitał stały/ aktywa trwałe > 1	W klasycznie zarządzanym podmiocie oczekuje się, że majątek trwały będzie miał pokrycie w kapitale długoterminowym (kapitale stałym), na który składają się: kapitał własny + zobowiązania długoterminowe. Spełnienie tej relacji oznacza zachowanie złotej zasady finansowej. Nieco bardziej konserwatywne reguły zarządzania finansami wskazują, że majątek trwały powinien być pokryty kapitałem własnym
Ogólne zadłużenie: zobowiązania i rezerwy/ pasywa razem Inną odmianą tego wskaźnika jest wskaźnik zadłużenia kapitału własnego: zobowiązania i rezerwy/kapitał własny < 1	Wskaźnik informujący o stopniu zadłużenia firmy. W ocenie firmy przez wierzycieli, im jest on niższy, tym lepszy (poniżej 50 proc., a w przypadku banków oczekuje się jeszcze niższej stopy zadłużenia). Natomiast z perspektywy właścicieli większe zadłużenie oznacza możliwość realizacji tzw. pozytywnych efektów dźwigni finansowej, tj. zwiększenia stopy zwrotu z kapitału właściciela (ROE) dzięki wykorzystaniu pozytywnej relacji rentowności majątku (ROA) i kosztu długu (kredytów, leasingów itp.)
Rentowność kapitału własnego (ROE): zysk netto/średni stan kapitału własnego x 100 proc.	Wskaźnik obrazujący stopę zwrotu z kapitału zainwestowanego w spółce przez właściciela. Informuje o zyskowności kapitału właściciela, czyli ile zysku generuje każda złotówka zaangażowana przez właściciela w przedsiębiorstwo. Im wyższy, tym lepszy. Wskaźnik ten powinien być wyższy od kosztu kapitału własnego, tj. uzasadnionej, oczekiwanej stopy zwrotu, jaką właściciel uzyskałby, inwestując ten kapitał w inne przedsięwzięcie o podobnym ryzyku
Płynność bieżąca: aktywa bieżące/zobowiązania bieżące (1,2-2)	Wskaźnik informujący o zdolności firmy do regulowania bieżących zobowiązań
Rotacja zobowiązań w dniach*: średni stan zobowiązań/ koszt własny sprzedaży x 365 dni lub średni stan zobowiązań/ przychody ze sprzedaży x 365 dni * każdy z wzorów prowadzi do innej wielkości wskaźników i jest nieco inaczej interpretowany	Wskaźnik informujący o tym, jak długo firma finansuje się zobowiązaniami krótkoterminowymi (w szczególności operacyjnymi). Im wyższy, tym lepiej dla finansów firmy. Należy jednak pamiętać, ze wysoki wskaźnik osłabia ocenę wiarygodności kredytowej firmy z punktu widzenia wierzycieli i może być barierą w dostępie do kapitału lub w uzyskaniu odroczonych terminów płatności. Wskaźnik ten należy porównać ze wskaźnikiem rotacji należności w dniach. Korzystna sytuacja występuje wówczas, gdy rotacja należności w dniach jest krótsza niż rotacja zobowiązań w dniach, ponieważ firma wcześniej odzyskuje pieniądze niż musi je zapłacić wierzycielom (kontrahentom, pracownikom, bankom etc.).

Co wynika z rachunku zysków i strat

W analizie rentowności szczególne znaczenie ma rozpoznanie, co jest źródłem generowania zysku lub straty oraz szczegółowa analiza przychodów i kosztów podstawowej działalności operacyjnej.

Działalność statutowa to kluczowy obszar działalności podmiotu (ang. core business), który powinien stanowić podstawowe źródło generowania wyniku finansowego. Jest to obszar działalności firmy, w którym realizowane działania mają najbardziej powtarzalny charakter. Każda inna działalność, a w szczególności działalność pozostała operacyjna, może wykazywać znaczne wahania wyniku finansowego w kolejnych okresach. Utrudnia to ich przewidywalność, a jednocześnie wskazuje na nietrwały charakter tej części wyniku finansowego. Potwierdza to poniższy przykład, w którym trzy hipotetyczne firmy o jednakowym poziomie zysku (netto) cechują się zupełnie inną jakością uzyskanego wyniku finansowego.

Przychody ze sprzedaży	120	100	90
Koszt własny sprzedaży	100	100	100
Zysk na sprzedaży
Pozostałe przychody operacyjne	0	0	30
Pozostałe koszty operacyjne	0	0	0
Zysk operacyjny
Przychody finansowe	0	20	0
Koszty finansowe	0	0	0
Zysk

Najlepszą jakość zysku wykazuje firma A. Zysk ten został wygenerowany w ramach podstawowej działalności operacyjnej podmiotu i można zakładać, że przyszłe wyniki finansowe będą kształtować się zgodnie z określonym trendem względem zysku bieżącego roku.

Najgorszą jakość zysku wykazuje firma C, co wynika z dwóch powodów: 1) firma ponosi stratę w obszarze biznesu podstawowego, który powinien być głównym generatorem zysku; 2) dodatni wynik finansowy ostatniego poziomu zawdzięcza skutkom działań w zakresie pozostałej działalności operacyjnej, które mają zwykle nieciągły lub niepowtarzalnych charakter (np. wyprzedaż majątku z zyskiem, rozwiązanie rezerwy). Ponadto wiele ze zdarzeń z zakresu pozostałej działalności operacyjnej ma charakter niepieniężny (rezerwy, odpisy aktualizujące wartość aktywów, umorzenie zobowiązań itp.).

Z kolei jakość zysku zrealizowanego przez firmę B jest wyższa niż w przypadku firmy C ze względu na: 1) uniknięcie straty w działalności statutowej, ale także dzięki temu, że 2) ostateczny poziom zysku wynika z działalności finansowej, a nie działalności pozostałej operacyjnej. Działalność finansowa oprócz odzwierciedlenia kosztów finansowania zewnętrznego podmiotu obejmuje także skutki wynikające z obrotu i wyceny inwestycji bilansowych. I chociaż nie stanowią one domeny działalności jednostki, to w wielu wypadkach zapewniają trwałe (powtarzalne) źródło jej dodatkowych dochodów.

Na ocenę rentowności mają wpływ decyzje jednostki w zakresie: wariantu prezentacji rachunku zysków i strat (porównawczy/kalkulacyjny); klasyfikacji kosztów i przychodów do poszczególnych obszarów, zasad wyceny inwestycji etc. Skutki tych decyzji zostały zobrazowane w dalszej części broszury. Oceniając wysokość i jakość wyniku finansowego, należy uwzględnić fazę rozwoju jednostki, która wpływa istotnie na poziom rentowności podmiotu i strukturę jego wyniku finansowego.

Wariant kalkulacyjny rachunku zysków i strat - dalej RZiS - pozwala na rozpoznanie struktury marż generowanych w zakresie podstawowej działalności biznesowej podmiotu oraz kosztów okresu, obciążających marżę wygenerowaną na sprzedaży wyrobów, usług lub towarów. Koszty okresu obejmują koszty sprzedaży i koszty ogólnego zarządu.

Wariant porównawczy RZiS różni się sposobem prezentacji informacji o kosztach podstawowej działalności operacyjnej podmiotu. Widoczna w nim struktura zasobów zużywanych w działalności podmiotu może dostarczać wiedzy o strategii działania biznesu (np. praca własna lub outsourcing), jego charakterystyce (dominacja kosztów infrastruktury, surowców czy kosztów pracowniczych), ale także pozwala na dokonanie oceny wydajności pracy poprzez porównanie dynamiki określonych kategorii kosztów z dynamiką sprzedaży (ilościowej lub wartościowej) . Np. dynamika kosztów wynagrodzeń (wzrost 12 proc.) wyższa od dynamiki przychodów (wzrost 10 proc.) może świadczyć o spadku wydajności pracy.

Ze względu na występujące w wariancie porównawczym pozycje korygujące koszty (zmiana stanu produktów, koszt wytworzenia produkcji na własne potrzeby) sprawia on często czytającym trudności interpretacyjne. Dotyczy to zwłaszcza osób niezajmujących się na co dzień rachunkowością lub finansami. Stąd też wariant ten jest najlepiej dostosowany do firm handlowych, gdzie pozycje te nie pojawiają się w ogóle lub występują w marginalnym stopniu.

Analiza finansowa wymaga uchwycenia podstawowych relacji występujących między pozycjami poszczególnych sprawozdań finansowych. Na przykład wzrost lub spadek poziomu zapasów lub należności należy powiązać z dynamiką zmian przychodów ze sprzedaży. Przy zachowaniu stałej efektywności zarządzania tymi składnikami aktywów ich wartość będzie się zmieniać proporcjonalnie do tempa zmian przychodów. Z założenia zatem wzrost przychodów o 10 proc., przy niezmienionych terminach płatności, spowoduje przyrost należności w bilansie o 10 proc. Jeżeli jednak przy tym wzroście przychodów należności wzrosłyby tylko o 7 proc., wskazywałoby to na poprawę skuteczności ich windykacji, a przez to zmniejszenie wskaźnika rotacji należności w dniach.

Niemniej przed postawieniem takiego wniosku należy zwrócić uwagę, czy w tym samym okresie nie dokonano odpisów aktualizujących wartość należności, co zmieniałoby całkowicie wnioskowanie. Poprawa wskaźnika wynikałaby bowiem nie z poprawy efektywności zarzadzania tą grupą aktywów, lecz z faktu, że zarządzanie to było tak złe, iż doprowadziło do niemożności ściągnięcia określonych kwot. Odpis ten jest widoczny w informacji dodatkowej lub w pozycji odpowiednio szczegółowego RZiS.

Tabela 5. Wariant kalkulacyjny RZiS w zakresie działalności podstawowej operacyjnej

Przychody ze sprzedaży produktów i towarów	Wartość sprzedaży w cenie sprzedaży netto, bez akcyzy i VAT oraz rabatów, upustów i innych zmniejszeń ceny
Koszt wytworzenia sprzedanych produktów i towarów	Wartość sprzedaży w koszcie wytworzenia lub w cenie zakupu (nabycia)
	Marża realizowana na sprzedaży produktów lub towarów, która powinna wystarczyć na pokrycie kosztów okresu, tj. kosztów sprzedaży i kosztów ogólnego zarządu
Koszty sprzedaży	Obejmują koszty związane z realizacją sprzedaży, w tym: koszty utrzymania działów sprzedaży, przedstawicieli handlowych, kanałów dystrybucji (np. sklepów, hurtowni), promocji sprzedażowych, dostaw do klientów etc.
Koszty ogólnego zarządu	Koszty ogólnoadministracyjne (zarząd, HR, IT, księgowość itp.)
	Wynik na podstawowej działalności operacyjnej podmiotu

Tabela 6. Wariant porównawczy RZiS w zakresie działalności podstawowej operacyjnej

Przychody ze sprzedaży produktów i towarów	Wartość sprzedaży w cenie sprzedaży netto wyrobów i usług, bez akcyzy i VAT oraz rabatów, upustów i innych zmniejszeń ceny
Zmiana stanu produktów (wzrost +, spadek -)	Pozycja stanowiąca korektę kosztów operacyjnych o: zmiany stanu magazynowego zapasów wyrobów, półproduktów i produkcji w toku. Pozycja ta odzwierciedla ponadto zmianę stanu czynnych i biernych rozliczeń międzyokresowych kosztów. Pozycja ta stanowi korektę kosztów operacyjnych i nie może być traktowana jako przychód.
Koszt wytworzenia produktów na własne potrzeby jednostki	Pozycja stanowiąca korektę kosztów operacyjnych o koszty niedotyczące sprzedaży produktów i usług, które zostały ujęte pierwotnie w strukturze kosztów rodzajowych. Korekta ta obejmuje m.in. koszt wytworzonych przez firmę we własnym zakresie środków trwałych, środków trwałych w budowie; wartość przekazanych darowizn w postaci wyrobów, wartość odpisów aktualizujących wartość wyrobów, przekwalifikowanie wyrobów na towary handlowe itp. Kategoria ta stanowi korektę kosztów i nie może być traktowana jako przychód.
Przychody ze sprzedaży produktów i towarów	Wartość sprzedaży w cenie sprzedaży netto towarów, bez akcyzy i VAT oraz rabatów, upustów i innych zmniejszeń ceny
Amortyzacja	Wskazuje poziom kapitałochłonności działalności podmiotu - zużycie infrastruktury, czyli zasobów trwałych
Materiały i energia	Wskazuje stopień zużycia zasobów obrotowych
Usługi obce	Odzwierciedla stopień korzystania z outsourcingu, np. rosnący udział usług obcych przy spadających kosztach wynagrodzeń i amortyzacji może oznaczać orientację firmy na outsourcing działalności. Wysokie koszty usług obcych przy niskim stanie środków trwałych w firmie produkcyjnej mogą oznaczać outsourcing działalności lub finansowanie majątku poprzez leasing operacyjny lub najem.
Podatki i opłaty	Odzwierciedla zużycie zasobów pieniężnych związanych z obciążeniami publicznoprawnymi z tytułu podatków innych niż dochodowe i VAT (np. podatek od nieruchomości, podatek od czynności cywilnoprawnych, podatek od środków transportu) oraz opłat (np. sądowe)
Wynagrodzenia z narzutami	Odzwierciedlają poziom pracochłonności. Obejmują koszty wynagrodzeń wynikające z umów o pracę zlecenia, o dzieło, obciążenia z tytułu ubezpieczeń społecznych obciążające pracodawcę oraz świadczenia na rzecz pracowników: pakiety medyczne, dopłaty do przejazdów, posiłki regeneracyjne itp.
Ubezpieczenia społeczne i inne świadczenia
Wartość sprzedanych towarów	Wartość sprzedaży towarów w cenie zakupu (nabycia)
	Wynik na podstawowej działalności operacyjnej podmiotu

O czym decyduje polityka rachunkowości

Niewłaściwie dobrana polityka rachunkowości uniemożliwi zarządowi odzwierciedlenie faktycznie realizowanej strategii i polityki finansowej (np. nastawienie na rentowność i akceptację podwyższonego ryzyka lub nastawienie na zabezpieczenie płynności i bezpieczeństwo, tj. awersję do ryzyka), co z kolei wpłynie na błędne oceny i decyzje użytkowników sprawozdań finansowych. W szczególności dotyczy to polityki zorientowanej nadmiernie na cele podatkowe w miejsce dążenia do wiernego i pełnego odzwierciedlenia obrazu sytuacji finansowej i wyników podmiotu.

Bez odniesienia się do przyjętych rozwiązań polityki rachunkowości jednostki nie jest możliwa prawidłowa analiza porównawcza wielkości wskaźników finansowych pomiędzy przedsiębiorstwami. Różnice te są w szczególności istotne przy ocenie poszczególnych wymiarów finansowych działalności firmy. W klasycznej analizie finansowej ocenie poddawane są cztery główne wymiary finansowe działalności firmy:

wpłynność - zdolność do terminowej spłaty zobowiązań krótkoterminowych, w tym także zdolność do zamiany składników majątkowych na gotówkę;

wrentowność - stopa zwrotu realizowana na kapitale zaangażowanym w majątek przedsiębiorstwa (ROA) lub na kapitale właściciela (ROE);

wsprawność działania - efektywność wykorzystania majątku i tkwiącego w nim potencjału, w tym wskaźniki rotacji zapasów i należności oraz wskaźnik rotacji zobowiązań (wskaźniki podawane zwykle w dniach);

wzadłużenie - udział długu w strukturze źródeł finansowania, decydujący o ryzyku finansowym firmy oraz o koszcie finansowania działalności (WACC).

Celem: biznes czy podatki

Przystępując do czytania i analizy sprawozdania finansowego, należy ustalić, czy zostało ono sporządzone z zamiarem jak najlepszego odzwierciedlenia rzeczywistego ekonomicznego (biznesowego) obrazu funkcjonowania podmiotu, czy raczej z myślą o możliwie najszerszym zapewnieniu spójności między rozwiązaniami księgowymi i podatkowymi. W pierwszym przypadku dominuje orientacja na jakość informacji finansowej, w drugim - na uproszczenie procesu księgowego i obniżenie jego kosztów.

Dane zawarte w sprawozdaniach finansowych sporządzonych zgodnie z orientacją podatkową cechują się zwykle poziomem odzwierciedlenia rzeczywistej sytuacji ekonomicznej podmiotu, a tym samym utrudniają podejmowanie właściwych decyzji biznesowych, zarówno przez użytkowników wewnętrznych (zarząd), jak i użytkowników zewnętrznych. Typową sytuacją jest istotne zaniżenie wartości bilansowej operacyjnych aktywów trwałych (środków trwałych i WNiP), przy jednoczesnym zawyżeniu kosztów amortyzacji względem rzeczywistego tempa i trybu zużywania się tej grupy majątku w początkowym okresie cyklu ich użytkowania. Relatywnie zawyżone odpisy amortyzacyjne prowadzą do skrócenia okresu amortyzacji, a tym samym do relatywnego zaniżenia kosztów funkcjonowania podmiotu w końcowych fazach cyklu eksploatacyjnego operacyjnych aktywów trwałych (brak kosztów amortyzacji). Przekłada się to na:

wwysokie koszty wytworzenia wyrobów lub usług, co w warunkach konkurencyjnego rynku może prowadzić do rezygnacji z określonych asortymentów czy segmentów działalności na skutek ich pozornej nierentowności;

wproblemy z prawidłową wyceną wyrobów i usług w końcowym okresie eksploatacji tej grupy aktywów, kiedy ich dalsze użytkowanie nie generuje kosztów amortyzacji na skutek ich całkowitego umorzenia;

wduże zmiany rentowności działalności firmy (ROA, ROE) - zaniżona rentowność w początkowym okresie od zakończenia procesu inwestycyjnego, a zawyżona w późniejszym okresie;

wpozorna poprawa wyników działalności (rentowność, efektywności wykorzystania aktywów), wynikająca z deprecjacji majątku trwałego jednostki;

wpotencjalnie błędne decyzje w zakresie reinwestycji osłabiające z jednej strony płynność finansową jednostki, z drugiej zaś obniżające rzeczywistą stopę zwrotu z zainwestowanego kapitału (ROA, ROE) - dotyczy to podmiotów, w których istnieje tendencja do utrzymywania całkowicie zamortyzowanych, lecz wykorzystywanych w niewielkim stopniu zasobów trwałych, ponieważ dane o kosztach z rachunku zysków i strat wskazują na relatywnie niskie koszty ich utrzymania, zaś dane bilansowe nie wykazują zaangażowania kapitałowego w podmiot (wartość księgowa aktywów równa zero). Tymczasem majątek ten ma zwykle istotną wartość zbywczą, której uwolnienie zapewniłoby dopływ gotówki do przedsiębiorstwa i stworzyłoby możliwość jej efektywnego wykorzystania.

Wskazane przykłady mają szczególne znaczenie dla prawidłowej oceny jednostek kapitałochłonnych, o dużym udziale operacyjnego majątku trwałego.

Tabela 7. Porównanie skutków obu orientacji

Dążenie do zapewnienia wiernego i rzetelnego obrazu sytuacji finansowej i dokonań finansowych jednostki	Dążenie do maksymalnego uproszczenia systemu rachunkowości (księgowości), obniżenia kosztów funkcjonowania księgowości
Relatywnie większe różnice między zyskiem brutto a dochodem podatkowym	Dążenie do jak największej zbieżności między zyskiem brutto i dochodem
Tendencja do wykazywania rzeczywistych ekonomicznych skutków działalności podmiotu (dokonań)	Tendencja do wykazywania możliwie najniższego wyniku finansowego
Odpisy amortyzacyjne od środków trwałych i WNiP zgodne z ekonomicznym trybem zużywania środków trwałych	Odpisy amortyzacyjne ustalane zgodnie z rozwiązaniami podatkowymi (z uzasadnieniem, iż odzwierciedlają one rzeczywisty tryb zużywania środków trwałych lub WNiP)
Dokonywanie odpisów aktualizujących wartość aktywów zgodnie z faktycznymi zmianami w wartości składników aktywów	Tendencja do unikania odpisów aktualizujących wartość składników aktywów nieuznawanych podatkowo
Wycena w wartościach godziwych lub wycena w wartościach historycznych w zależności od dominującego obiorcy (inwestor/wierzyciel) oraz postawy względem ryzyka	Unikanie wyceny w wartości godziwej, stosowanie wyceny w wartościach historycznych
Klasyfikacja umów leasingu zgodnie z ich naturą ekonomiczną i rozwiązaniami księgowymi	O ile to możliwie, stosowanie rozwiązań podatkowych w zakresie rozliczania umów leasingu oraz innych uproszczeń w zakresie prowadzenia rachunkowości dopuszczonych ustawą

Rentowność czy sytuacja finansowa

Na przykład decyzja dotycząca sprzedaży usługi za kwotę 1000 ma dwa wymiary: wpłynie na rentowność, ponieważ dzięki niej jednostka uzyska przychody w wysokości 1000 zł, z drugiej strony w jej bilansie pojawią się środki pieniężne w kwocie 1000 zł (lub należności w tej samej kwocie), co determinuje jej sytuację finansową. Można powiedzieć, że każda decyzja jest - świadomie lub nieświadomie - zorientowana na rentowność lub sytuację finansową, a zarządzanie jest sztuką wyboru jednej z nich w zależności od okoliczności.

Wróćmy do przykładu. Zakładając, że istnieją dwie możliwości: sprzedaż usługi z odroczonym terminem zapłaty za 1000 zł lub sprzedaż gotówkowa, ale za 800 zł, to decyzja o realizacji sprzedaży usług za 1000 zł oznacza, że kierownictwu jednostki zależy bardziej na rentowności niż na sytuacji finansowej. Jeśli wybierze wariant drugi, to decyzja będzie zorientowana na sytuację finansową, ponieważ jednostka preferuje niższy, ale pewniejszy, bo zrealizowany od razu przychód. Jednostka poświęca część przychodu w kwocie 200 jako swoisty koszt zabezpieczenia płynności, redukcji ryzyka nieściągalności, redukcji kosztów potencjalnej windykacji i kosztów finansowania należności.

Rentowność i sytuacja finansowa wzajemnie się przenikają - rentowność determinuje płynność i odwrotnie - sytuacja finansowa ma wpływ na rentowność. W działalności biznesowej zwykle występuje odwrotna zależność między rentownością i płynnością finansową - wyższa rentowność oznacza niższą płynność a przez to wyższe ryzyko funkcjonowania i odwrotnie.

Poza opisanymi powyżej kwestiami o charakterze ogólnym na informacje zawarte w sprawozdaniach finansowych wpływa także wiele szczegółowych rozwiązań polityki rachunkowości, dotyczących zasad ujmowania, wyceny i prezentacji określonych zdarzeń ekonomicznych w sprawozdaniu finansowym. Należą do nich m.in. takie aspekty jak:

wamortyzacja operacyjnego majątku trwałego;

wzasady tworzenia rezerw i zobowiązania warunkowe.

Zasady amortyzacji

W praktyce występują dwa zasadnicze podejścia do określania odpisów amortyzacyjnych środków trwałych i wartości niematerialnych:

wpodejście ekonomiczne, w którym stawki amortyzacji ustala się na podstawie rzeczywistego trybu i tempa zużywania się składników operacyjnego majątku trwałego; w podejściu tym należy dodatkowo ustalić, czy jednostka dokonuje okresowej weryfikacji przyjętych stawek amortyzacyjnych, dostosowując wysokość odpisów amortyzacyjnych do zmieniających się uwarunkowań wewnętrznych i zewnętrznych funkcjonowania;

wpodejście podatkowe, w którym najczęściej nie dokonuje się analizy faktycznego techniczno-ekonomicznego trybu i tempa zużywania się składników operacyjnego majątku trwałego, lecz ustala się odpisy amortyzacyjne na podstawie stawek podatkowych, wskazując w polityce rachunkowości, że "stawki podatkowe odzwierciedlają rzeczywisty sposób zużywania się operacyjnego majątku trwałego jednostki".

Jedynie przy pierwszym z podejść można przyjąć, że zarówno wycena bilansowa operacyjnych aktywów trwałych, jak i koszty ich zużycia odzwierciedlone w rachunku zysków i strat oraz w wycenie zapasów wyrobów odzwierciedlają faktyczne dane ekonomiczne dotyczące stanu majątku, koniecznej skali odtworzenia majątku operacyjnego w celu zachowania dotychczasowego potencjału operacyjnego jednostki, rentowności sprzedawanych produktów czy poszczególnych segmentów działalności. Nie można tego samego powiedzieć o drugim ze wskazanych podejść.

Negatywne konsekwencje zastosowania podejścia podatkowego do ustalania odpisów amortyzacyjnych w kontekście analizy danych finansowych obrazuje następujący przykład:

Jednostka nabyła środki trwałe na potrzeby nowo uruchamianego segmentu działalności za 1 mln zł. Z techniczno-ekonomicznego punktu widzenia, uwzględniającego rzeczywistą intensywność wykorzystania tych składników majątkowych oraz ich starzenie się moralne, ustalono ich okres ekonomicznej użyteczności na 10 lat. Natomiast przepisy w zakresie podatku dochodowego wskazują, że okres amortyzacji dla tego rodzaju środków trwałych nie może być krótszy niż 5 lat.

Zastosowanie odrębnych stawek amortyzacji dla celów bilansowych i podatkowych pozwala jednocześnie zapewnić pełny i rzetelny obraz sytuacji finansowej jednostki i jej rentowności oraz osiągnąć optymalizację podatkową. Problem pojawia się w sytuacji, gdy jednostka dla potrzeb sprawozdawczości finansowej stosuje podejście podatkowe. Wówczas podczas analizy jej sprawozdania finansowego z perspektywy na przykład roku 5., okaże się, że operacyjne aktywa trwałe dla tego segmentu działalności w bilansie wynoszą zero, podczas gdy segment dysponuje w pełni funkcjonalnym majątkiem operacyjnym, który będzie wykorzystywany jeszcze przez kilka kolejnych lat. Bilans nie pokazuje w tym momencie rzeczywistej sytuacji finansowej jednostki. Jednocześnie zaniżona wartość majątku produkcyjnego będzie prowadzić do zawyżenia wskaźnika efektywności wykorzystania aktywów (przychody/aktywa) oraz zniekształcenia wskaźnika rentowności sprzedaży (ROS) i rentowności aktywów (ROA). Z drugiej strony przy podejściu podatkowym dane finansowe generowane w sprawozdaniu finansowym jednostki wskazują zawyżone koszty amortyzacji. Gdyby założyć przez chwilę, że amortyzacja to jedyny koszt operacyjny analizowanego segmentu, to np. przy prowadzeniu analiz zarządczych lub inwestorskich, z perspektywy roku 3. mogłoby się okazać, że koszty funkcjonowania segmentu wynoszą 200 tys. zł, a przychody segmentu jedynie 150 tys. zł, co prowadziłoby do wniosku, że segment jest nierentowny. Tymczasem przychody w wysokości 150 tys. zł pokrywają z nadwyżką ekonomiczne koszty funkcjonowania segmentu w wysokości 100 tys. zł. Poprzednie podejście mogłoby prowadzić do rekomendacji o zamknięciu przedmiotowego obszaru działalności lub co najmniej do jego negatywnej oceny, podczas gdy w sensie ekonomicznym jest on rentowny.

Podobne skutki wywołuje przyjęcie w rozwiązaniach księgowych dla środków trwałych, stanowiących przedmiot umowy leasingu finansowego, okresu amortyzacji wynikającego z okresu trwania umowy, a nie z okresu ekonomicznej użyteczności środka trwałego.

Przedstawione podejście podatkowe do pomiaru i sprawozdawczości kosztów amortyzacji jest m.in. groźne dla firm ubiegających się o przetargi publiczne, gdyż w początkowej fazie eksploatacji infrastruktury generowane informacje sprawozdawcze mogą prowadzić do osłabienia konkurencyjności cenowej przedsiębiorstwa na skutek pozornie wysokich kosztów funkcjonowania. Dla odmiany w końcowej fazie cyklu użytkowania przedmiotowych środków trwałych jednostka może zyskać pozorną przewagę konkurencyjną w zakresie kosztów, ze względu na brak odpisów amortyzacyjnych, co z kolei może wpływać na psucie rynku.

Przyjęcie niewłaściwych stawek amortyzacyjnych, prowadzących do przyspieszonego umorzenia środków trwałych, może doprowadzić do obniżenia oceny potencjału dochodowego jednostki. W skrajnym przypadku, gdy stawki amortyzacyjne istotnie odbiegają od rzeczywistego tempa zużywania środków trwałych lub wartości niematerialnych w firmie, może się okazać, że z perspektywy bilansu firma o charakterze produkcyjnym wykazuje majątek trwały na poziomie bliskim zeru. Dla czytającego sprawozdanie finansowe jest to komunikat, że spółka posiada stary lub zużyty majątek operacyjny, który nie nadaje się do wytwarzania odpowiednio konkurencyjnych wyrobów lub usług, a przez to potencjał firmy w zakresie generowania przychodów i zysków jest istotnie ograniczony, albo że firma nie dysponuje własnym potencjałem, gdyż go dzierżawi, leasinguje lub prowadzi outsourcing działalności.

Aby ustalić faktyczny stan rzeczy, należałoby sięgnąć do informacji dodatkowej, by sprawdzić:

wstopień umorzenia środków trwałych lub wartości niematerialnych;

wzakres i tytuły zobowiązań z tytułu leasingu operacyjnego, który jest niewidoczny w sprawozdaniu finansowym, czy też sprawdzić informacje na temat udziału kosztów usług obcych w strukturze rodzajowej kosztów operacyjnych w RZiS lub informacji dodatkowej.

Niemniej każde zniekształcenie informacji w głównych składnikach sprawozdania finansowego (bilans, rachunek zysków i strat) zwiększa ryzyko niewłaściwej analizy i oceny sytuacji finansowej i dokonań jednostki. To w interesie sporządzających powinno być jak najwierniejsze odzwierciedlenie sytuacji finansowej firmy w jej sprawozdaniu finansowym.

Tabela 8. Porównanie skutków obu orientacji

Środki trwałe	● maksymalne aktywowanie szeroko rozumianych kosztów zakupu ● ustalanie wartości początkowej z uwzględnieniem wartości rezydualnej ● minimalna granica wartościowa środków trwałych niskocennych ● unikanie odpisów aktualizujących w przypadku ewentualnej utraty wartości ● dokonywanie odpisów amortyzacyjnych przy zastosowaniu metody liniowej ● ustalanie ceny nabycia na poziomie minimalnym ● minimalne stawki amortyzacji bilansowej	● brak ustalania wartości rezydualnej środka trwałego ● maksymalna granica wartościowa środków trwałych niskocennych ● stosowanie odpisów aktualizujących z tytułu trwałej utraty wartości ● dokonywanie odpisów amortyzacyjnych przy zastosowaniu metody degresywnej ● amortyzacja na maksymalnym poziomie
Należności i zobowiązania z tytułu dostaw i usług	● należności - naliczanie odsetek za nieterminową spłatę ● zobowiązania - wycena w wartości nominalnej	● należności - wycena w wartości nominalnej ● zobowiązania - naliczanie odsetek za zwłokę w zapłacie
Rozliczenia międzyokresowe kosztów czynne	● maksymalny (dopuszczony przez prawo bilansowe) zakres rozliczeń kosztów w czasie (czynnych)	● brak lub ograniczony zakres rozliczeń czynnych (zaliczanie kosztów w maksymalnym stopniu do kosztów okresu)
Rezerwy i rozliczenia międzyokresowe kosztów bierne	● ograniczony zakres uznawania	● maksymalny zakres uznawania

 

Lata:	1	2	3	4	5	6	...
Amortyzacja księgowa (w tys. zł)	100	100	100	100	100	100	100
Amortyzacja podatkowa (w tys. zł)	200	200	200	200	200	0	0
Wartość księgowa na koniec okresu (w tys. zł)	900	800	700	600	500	400	300
Wartość podatkowa na koniec okresu (w tys. zł)	800	600	400	200	0	0	0

Rezerwy i zobowiązania warunkowe

Odpowiednia polityka w zakresie rezerw pozwala kształtować dynamikę wyniku finansowego (wzrost/spadek) gdy jest to szczególnie pożądane (np. akcje kredytowe, zmiana zarządu). Stąd niezwykle cenne jest zapoznanie się z zestawieniem zmian w wysokości rezerw w analizowanym okresie.

Nota taka, dostępna w informacji dodatkowej, zawiera dane na temat przyczyn tworzenia i rozwiązywania tej kategorii pasywów. Jedną z pozycji w niej zawartych jest odwrócenie rezerw, czyli rozwiązanie rezerwy, co do której nie wystąpiło roszczenie stanowiące podstawę jej utworzenia. Informacja ta może wskazywać na:

wcelowe "manipulowanie" wysokością rezerw, jeśli odwrócenie rezerw następuje w specyficznych dla działalności jednostki okresach (utworzono je wcześniej niepotrzebnie),

wnieumiejętność prawidłowego szacowania rezerw i przewidywania związanych z nimi ryzyk przez jednostkę (wymaga ostrożności przy ocenie skutków tworzenia rezerw).

Dodatkowo należy pamiętać, że odwrócenie rezerwy tworzy przychód zwiększający wynik finansowy jednostki. Jest to jednak niepieniężny wzrost wyniku finansowego, przez co jego jakość jest istotnie ograniczona, co należy uwzględnić w dokonywanej ocenie zysku lub w decyzjach dotyczących jego podziału.

Kolejną kwestią jest potencjalne "ukrywanie" zobowiązań jednostki poza bilansem w kategorii zobowiązań warunkowych. Są to zobowiązania, co do których jednostka oczekuje, że nie będzie musiała realizować jakichkolwiek świadczeń powodujących odpływ korzyści ekonomicznych z jednostki (np. sprawa przed UOKiK, udzielone gwarancje finansowe). Prezentując informację o tym fakcie w informacji dodatkowej, jednostka wskazuje, że zgodnie z jej stanem wiedzy przykładowe postępowanie przed UOKiK zakończy się dla niej sukcesem, przez co nie będzie musiała ponieść określonych wydatków z tytułu kar. W rzeczywistości jednak jednostka może mieć wiedzę wskazującą na swoją słabą pozycję procesową, niemniej ujawnienie tej informacji w rezerwach w bilansie mogłoby spowodować efekt samospełniającej się przepowiedni, polegającej na publicznym przyznaniu się w sprawozdaniu finansowym do przekonania o własnej przegranej.

Prof. dr hab. Ewa Walińska

mgr Marcin Michalak

Wydział Zarządzania Uniwersytetu Łódzkiego