Programy motywacyjne trzeba rozliczyć w czasie

Księgowi raportujący zgodnie z Międzynarodowymi Standardami Sprawozdawczości Finansowej mogą mieć problemy z ewidencją programów motywacyjnych, które zakładają wydanie instrumentów kapitałowych i mają charakter wieloletni.

Rozliczenie programów

Maciej Czapiewski, partner w HLB M2 Audyt, przyznaje, że powstaje wówczas wątpliwość, w jaki sposób przypisywać oszacowaną na dzień ustalenia warunków wartość godziwą instrumentów kapitałowych podlegających wydaniu do poszczególnych okresów sprawozdawczych.

Według eksperta można zidentyfikować dwa podstawowe warianty - instrumenty kapitałowe wydawane są w transzach w trakcie trwania okresów nabywania uprawnień (wariant 1) lub na koniec wieloletniego okresu nabywania uprawnień (wariant 2). Zgodnie z MSSF 2 Płatności w formie akcji, skutki rachunkowe w każdym z tych przypadków będą różne.

W pierwszym wariancie należy ustalić odrębnie wartość godziwą instrumentów kapitałowych podlegających wydaniu w każdej transzy (ze względu na różne przewidywane dni wydania instrumentów) i traktować każdą transzę tak, jak odrębny program motywacyjny.

- W przypadku programu, w którym instrumenty wydawane są na koniec każdego roku obrotowego, oznacza to, że pierwszy rok zostanie obciążony całą wartością transzy wydanej za pierwszy rok, połową wartości transzy przypadającej za drugi rok, 1/3 wartości transzy przypadającej za trzeci rok itd. - twierdzi nasz rozmówca. Dodaje, że konieczność takiego ujęcia wynika z punktu 11 tzw. objaśnień (Implementation Guidanence) dla MSSF 2.

W drugim przypadku - według Macieja Czapiewskiego - wszystkie instrumenty wyceniane są wspólnie i podlegają równomiernemu rozliczeniu w kolejnych okresach sprawozdawczych.

Różnice między rachunkowym ujęciem obu wariantów prezentuje załączony przykład. Celem uniknięcia degresywnego rozliczania kosztów z tytułu programu motywacyjnego należy formułować jego zapisy w sposób określony w wariancie drugim. Można też ustalać warunki wypłaty poszczególnych transz na początek kolejnych okresów sprawozdawczych. Wtedy kosztem danego roku będzie wartość poszczególnej transzy, należy jednak pamiętać, że wartość transz będzie ustalana odrębnie na dzień ustalenia warunków przyznania kolejnej transzy.

Wartość godziwa

Z kolei Aleksandra Motławska, menedżer w HLB M2 Audyt, zwraca uwagę, że zgodnie z MSSF 2 wartość godziwa otrzymanych w zamian za wydane instrumenty kapitałowe dóbr lub usług ujmowana jest jako zwiększenie aktywów lub kosztów okresu i równocześnie powiększane są kapitały własne. Nie precyzuje on, w której pozycji kapitałów własnych ujmować wskazane zwiększenie. Zgodnie z kodeksem spółek handlowych (k.s.h.), w przypadku wydania akcji lub udziałów w zamian za otrzymane dobra (aport), zwiększenie odpowiadające wartości nominalnej wydanych akcji lub udziałów ujmuje się w kapitale zakładowym, natomiast ewentualną nadwyżkę (aggio) w kapitale zapasowym. Ekspert przypomina, że k.s.h. wskazuje, że przedmiotem wkładu do spółki kapitałowej nie może być świadczenie pracy bądź usług. Dlatego regulacje dotyczące ujmowania aportu nie są wiążące dla celów ujęcia wartości godziwej świadczonej pracy bądź usług.

- Kodeks spółek handlowych stanowi, że wypłacie w formie dywidendy dla właścicieli może podlegać wyłącznie zysk za rok obrotowy, powiększony o niepodzielone zyski z poprzednich okresów i kapitały zapasowe i rezerwowe utworzone z zysków - zwraca uwagę nasza rozmówczyni. Wynika z tego, że w przypadku odniesienia wartości usług otrzymanych w zamian za instrumenty kapitałowe na kapitał zapasowy lub rezerwowy nie będzie możliwe dokonanie jego wypłaty w formie dywidendy. Odniesienie wartości usług na niepodzielony wynik finansowy umożliwiłoby natomiast właścicielom spółki podjęcie decyzji o sposobie wykorzystania wskazanego zwiększenia (kwota do podziału między właścicieli byłaby taka sama, jak w wypadku spółek niestosujących MSSF 2). Z drugiej strony - jak twierdzi Aleksandra Motławska - wydanie instrumentów kapitałowych w zamian za świadczoną pracę stanowi alternatywę dla opłacenia tej pracy gotówką i dokonanie emisji instrumentów w zamian za gotówkę, gdzie aggio emisyjne byłoby odniesione w kapitał zapasowy. W ocenie eksperta zarówno odniesienie wartości godziwej świadczonej pracy otrzymanej w zamian za instrumenty kapitałowe w kapitał zapasowy, jak i w wynik niepodzielony jest dopuszczalne i uzależnione od przyjętej polityki rachunkowości. W żadnym wypadku zwiększenie kapitałów z tego tytułu nie powinno być ujmowane w sprawozdaniu z całkowitych dochodów.

Zmiana warunków

Natomiast Marek Dobek, partner w HLB M2 Audyt, twierdzi, że liczne programy motywacyjne obejmujące wypłatę premii w postaci instrumentów kapitałowych były uchwalane, gdy ich wartość godziwa była wysoka. MSSF 2 jasno stanowi, że wartość godziwą instrumentów kapitałowych ustala się na dzień przyznania.

- Późniejsze zmiany wartości godziwej przyznanych instrumentów nie wpływają na ich wartość dla celów rozliczenia zgodnie z MSSF 2 - przyznaje nasz rozmówca. Dodaje, że często występuje sytuacja, gdy program w praktyce utracił swoją wartość motywacyjną, a rozpoznawane w związku z nim koszty są bardzo wysokie. Przykładowo - program zakłada przyznanie pracownikom opcji na akcje z ceną wykonania 80 zł za jedną akcję, pod warunkiem świadczenia pracy przez trzy kolejne lata (co jest uznawane za wysoce prawdopodobne). W dniu ustalenia wartości godziwej programu cena rynkowa akcji wynosiła 100 zł, zaś oszacowana wartość godziwa praw do jednej opcji 33 zł. Ekspert wyjaśnia, że oznacza to, że z tytułu każdej opcji rozpoznawany będzie roczny koszt w wysokości 11 zł. W późniejszym okresie kurs akcji spadł do 30 zł, zaś wartość opcji do 0,2 zł. W takich sytuacjach celem ograniczenia skutków programu dla wyniku finansowego jednostki rozważają ograniczenie programu lub jego anulowanie. Niestety, zgodnie z MSSF 2 anulowanie programu oznacza konieczność rozpoznania w kosztach całej nierozliczonej wartości godziwej przyznanych instrumentów, zaś modyfikacja obniżająca wartość programu nie wpływa na obniżenie kwoty ujmowanej w kosztach. Marek Dobek podkreśla, że w praktyce jedyną możliwością ograniczenia kosztów programu jest doprowadzenie do sytuacji, w której nie zostanie spełniony warunek nierynkowy programu - w rozważanym przykładzie trzyletni okres zatrudnienia - uprawnieni pracownicy musieliby zostać zwolnieni.

Rozliczenie programów motywacyjnych

Rada nadzorcza spółki rozważa wdrożenie programu motywacyjnego, zgodnie z którym uprawnieni pracownicy mają otrzymać dodatkową premię lojalnościową w postaci opcji na akcje spółki. Wydaniu ma podlegać 3 mln akcji w okresie 3 lat, pod warunkiem że uprawnieni pracownicy pozostaną w stosunku zatrudnienia w dniu wydania instrumentów. Rada rozważa dwa warianty.

Opcje będą wydawane na koniec każdego kolejnego roku obrotowego w jednakowej ilości 1 mln sztuk.

Należy odrębnie wycenić każdą transzę opcji. W wyniku wyceny ustalono, że pierwsza transza 1 mln sztuk opcji na akcje ma wartość godziwą w dniu ustalenia warunków programu 1 mln zł, druga transza 1,04 mln zł i trzecia transza 1,05 mln zł. Obciążenie kosztów i zwiększenie kapitałów własnych w kolejnych latach obrotowych wyniesie:

Rok 1 = 1/1 (pierwsza transza) + 1,04/2 (druga transza) + 1,05/3 (trzecia transza) = 1 + 0,502 + 0,35 = 1,852 mln zł

Rok 2 = 1,04/2 + 1,05/3 = 0,502 + 0,35 = 0,852 mln zł

Rok 3 = 1,05 = 0,35 mln zł

Opcje zostaną wydane w całości po zakończeniu trzyletniego okresu trwania programu.

Wszystkie opcje są taktowane jako jedna transza i zostały wycenione na dzień przyznania w wartości godziwej 3,15 mln zł. Obciążenie kosztów i zwiększenie kapitałów własnych w kolejnych latach obrotowych będzie takie samo i wyniesie 3,15/3 = 1,05 mln zł.

Agnieszka Pokojska

agnieszka.pokojska@infor.pl