MSSF 9 "Instrumenty finansowe" to nowe wymogi i uproszczenia

Rada Międzynarodowych Standardów Rachunkowości 24 lipca 2014 r. zakończyła prace nad projektem poświęconym rachunkowości instrumentów finansowych, publikując ostateczną wersję Międzynarodowego Standardu Sprawozdawczości Finansowej 9 "Instrumenty finansowe" (MSSF 9). Prace nad nowym standardem toczyły się od dawna. Czy reformę można uznać za zakończoną?

Rzeczywiście reforma zasad rachunkowości instrumentów finansowych rozpoczęła się ponad 5 lat temu jako reakcja na skutki kryzysu finansowego. MSSF 9 (w wersji z roku 2014) kończy ten projekt i wprowadza ostateczne rozwiązania odnośnie do wszystkich trzech etapów projektu - klasyfikacji i wyceny instrumentów finansowych, utraty wartości oraz rachunkowości zabezpieczeń.

Co się zmienia w stosunku do regulacji przyjętych w poprzednich latach?

Przede wszystkim wprowadzono nowe wymogi dotyczące utraty wartości wszystkich aktywów finansowych, które nie są wyceniane w wartości godziwej przez wynik finansowy (np. należności handlowych) oraz zmiany do poprzednio przyjętych zasad klasyfikacji i wyceny instrumentów finansowych.

Największa zmiana, która dotyczy wszystkich jednostek, polega na zastąpieniu przez wpisany do MSSF 9 model utraty wartości (model oczekiwanej straty) dotychczas istniejącego modelu, występującego w MSR 39 "Instrumenty finansowe: ujmowanie i wycena". Według dotychczasowych regulacji utratę wartości rozpoznawano dopiero po wystąpieniu określonego zdarzenia, powodującego powstanie straty. Nowy model opiera się na spojrzeniu w przyszłość i obejmuje trzy etapy.

Na czym one polegają?

W pierwszym kroku należy utworzyć rezerwę na oczekiwane straty, które powstaną w wyniku zdarzeń, mogących nastąpić w ciągu najbliższych 12 miesięcy od dnia bilansowego. W etapach drugim i trzecim ujmowane są straty oczekiwane w trakcie całego pozostałego okresu "życia" danego aktywa finansowego, przy czym w etapie trzecim naliczane będą przychody odsetkowe w odniesieniu do wartości księgowej netto (już po dokonaniu odpisu z tytułu utraty wartości) danego aktywa, a w etapie drugim - od wartości brutto aktywa.

Czy możemy zilustrować nowe rozwiązanie na przykładzie?

Oczywiście. Wyobraźmy sobie, że Bank A udziela kredytu Spółce X w kwocie 100 na okres 5 lat z oprocentowaniem wynoszącym 10 proc. Przy początkowym ujęciu kredytu w sprawozdaniu banku, zakładając, że z prawdopodobieństwem 1 proc. kredyt nie zostanie spłacony w ciągu kolejnych 12 miesięcy, prawdopodobieństwo poniesienia straty wynosi 1 proc. Bank rozpozna zatem oczekiwaną stratę za okres 12 miesięcy w wartości 1 proc. x 100, czyli 1. Tyle należy zrobić w etapie 1.

Na koniec drugiego roku w spółce pojawiły się problemy z płynnością, a w rezultacie zagrożenie złamania warunków umowy kredytowej. W związku z tym Bank zidentyfikował znaczący wzrost ryzyka kredytowego i kredyt został zaklasyfikowany do etapu 2. Prawdopodobieństwo niespłacenia kredytu przez pozostały okres kredytu (3 lata) wzrosło do 35 proc. Bank rozpoznał stratę - oszacował odpis w wysokości 35 (35 proc. x 100).

Na koniec trzeciego roku spółka złamała warunki przewidziane w umowie kredytowej i kredyt został przeniesiony do etapu 3. Bank oszacował, że prawdopodobieństwo niespłacenia kredytu w pozostałym okresie wynosi 60 proc. Spodziewana strata z tytułu udzielonego kredytu wynosi 60 (60 proc. x 100). Wartość brutto kredytu została zredukowana o 60. Bank ma możliwość rozpoznania przychodów z tytułu odsetek od wartości netto kredytu równej 40.

Co w praktyce oznacza zastosowanie tego rozwiązania?

W praktyce nowy model utraty wartości umożliwi jednostkom obliczanie oczekiwanych strat kredytowych z tytułu należności handlowych z wykorzystaniem macierzy, w której należności będą zaklasyfikowane do różnych grup klientów, a każdej grupie zostaną przypisane określone historyczne wskaźniki odnośnie do ponoszonych strat z tytułu nieściągalności należności.

Czy są jakieś inne zmiany, na które jednostki powinny zwrócić uwagę?

Inne wprowadzone zmiany obejmują dodanie trzeciej kategorii wyceny instrumentów dłużnych - wycena w wartości godziwej ze skutkami odnoszonymi w inne całkowite dochody. Tę nową kategorię wyceny można będzie zastosować do instrumentów dłużnych, w przypadku których charakterystyka umownych przepływów pieniężnych sprowadza się wyłącznie do spłat nierozliczonej kwoty nominalnej i zapłaty odsetek od tej kwoty, oraz w przypadku których jednostka utrzymuje dany instrument finansowy zarówno w celu uzyskiwania z niego umownych przepływów pieniężnych, jak i jego sprzedaży. Przykładem takiego instrumentu może być obligacja o ustalonym terminie wymagalności, gdzie spłaty nierozliczonej kwoty nominalnej i zapłata odsetek od tej kwoty są powiązane z indeksem waluty, w której obligacja została wyemitowana, a jednostka posiadająca takie aktywo finansowe zakłada zarówno uzyskiwanie z niego przepływów pieniężnych, jak i jego sprzedaż.

MSSF 9 (2014) wprowadza również dodatkowe wskazówki jak stosować jego zapisy odnośnie do testów na potwierdzenie, czy umowne przepływy pieniężne związane z danym aktywem finansowym sprowadzają się wyłącznie do spłat nierozliczonej kwoty nominalnej i zapłaty odsetek od tej kwoty. Wynik takiego testu (obowiązkowego) wpłynie na klasyfikację danego instrumentu finansowego, metodę jego wyceny, a w efekcie na wynik i bilans danej jednostki. W wyniku zmian w standardzie instrumenty o regulowanych urzędowo stopach procentowych będą mogły kwalifikować się do wyceny według zamortyzowanego kosztu, podobnie jak niektóre instrumenty, które tylko nieznacznie nie spełniły warunków powyższego testu.

Co dla jednostek oznacza przyjęcie MSSF 9?

Nowe regulacje dotyczące utraty wartości w większości przypadków oznaczają dla jednostek istotne zmiany. Chociaż samo wyliczenie odpisów z tytułu utraty wartości należności handlowych będzie względnie nieskomplikowaną operacją, to może się ono wiązać z wprowadzeniem nowych systemów i zasad w firmach. W przypadku instytucji finansowych wdrożenie zmian będzie wiązać się ze znaczącymi modyfikacjami systemów kontroli wewnętrznej i procesów w celu dostosowania ich do pozyskiwania informacji niezbędnych do wyliczeń.

Już we wcześniejszych wersjach MSSF 9, w porównaniu z MSR 39, wskazano na możliwość zmiany metody wyceny instrumentów dłużnych. Instrumenty zawierające wbudowane instrumenty pochodne, które według starych przepisów podlegały wydzieleniu i odrębnej wycenie w wartości godziwej przez wynik finansowy, mogą - w świetle nowych zasad - w całości zostać wycenione w ten sposób. Niektóre instrumenty poprzednio wyceniane w wartości godziwej przez wynik finansowy mogą wymagać zmiany zasady wyceny na wycenę według zamortyzowanego kosztu lub według wartości godziwej ze skutkami odnoszonymi w inne całkowite dochody. Każda taka zmiana może spowodować rewolucję w sprawozdaniach finansowych i ich ocenie przez użytkowników informacji finansowej.

W porównaniu do poprzednich wersji MSSF 9, wprowadzenie trzeciej kategorii wyceny (wartość godziwa ze skutkami odnoszonymi w inne całkowite dochody) może oznaczać mniejsze wahania wyniku finansowego, w szczególności w jednostkach takich jak firmy ubezpieczeniowe, które posiadają duże portfele aktywów finansowych i dokonują okresowych zakupów i sprzedaży instrumentów finansowych.

Zmiany co do zastosowania regulacji związanych z testem z charakterystyką umownych przepływów pieniężnych mogą oznaczać, że większa część aktywów finansowych będzie podlegać wycenie według zamortyzowanego kosztu.

Jak się przygotować na wprowadzenie nowych regulacji?

Instytucje finansowe powinny jak najszybciej przeanalizować skutki nowych regulacji dotyczących utraty wartości. W niektórych przypadkach ich zastosowanie będzie wiązać się z daleko idącymi zmianami w systemach informatycznych oraz znaczącymi nakładami dodatkowej pracy.

Jednostki spoza sektora finansowego również powinny ostrożnie rozważyć wcześniejsze przyjęcie nowego standardu. MSSF 9 przynosi od dawna oczekiwane uproszczenie rachunkowości instrumentów finansowych, a nowe zasady rachunkowości zabezpieczeń są o wiele lepiej powiązane z działaniami związanymi z zarządzaniem ryzykiem niż obecne wytyczne zawarte w MSR 39.

Od kiedy należy stosować MSSF 9?

Większość polskich spółek zastosuje standard od 1 stycznia 2018 r., gdyż jest w tym zakresie związana terminem przyjęcia MSSF 9 do stosowania w Unii Europejskiej, a nie sądzę, aby ten termin uległ skróceniu. W przypadku możliwości wcześniejszego zastosowania standardu lub konieczności zastosowania go dla celów wewnętrznych (np. spółka matka spoza UE stosująca MSSF i konieczność przygotowania sprawozdania według MSSF dla jej celów) należy pamiętać, że istnieje krótki okres przejściowy, kiedy jednostki mają wybór, którą wersję MSSF 9 zastosować, i w efekcie przesądzić o skali zmian na ten dzień. Jeżeli jednostki biorą pod uwagę taką opcję, powinny dość szybko dokonać wyboru określonego stanowiska i podjąć odpowiednie działania w celu zastosowania nowego standardu.

Jednostki, które posiadają zobowiązania finansowe wyceniane w wartości godziwej przez wynik finansowy w ramach przyjętej takiej opcji wyceny, powinny rozważyć przynajmniej opcję wcześniejszego przyjęcia regulacji nowego MSSF 9 w tym zakresie, gdyż wszelkie zmiany wartości godziwej takich instrumentów, wynikające ze zmian ryzyka kredytowego jednostki, zostaną ujęte w innych całkowitych dochodach, a nie w wyniku finansowym. Akurat te zmiany mogą zostać przyjęte wcześniej z pominięciem pozostałych regulacji MSSF 9.

@RY1@i02/2014/149/i02.2014.149.00800010a.803.jpg@RY2@

Krzysztof Maksymik partner w departamencie rewizji finansowej BDO

MSSF 9 przynosi od dawna oczekiwane uproszczenie rachunkowości instrumentów finansowych, a nowe zasady rachunkowości zabezpieczeń są o wiele lepiej powiązane z działaniami związanymi z zarządzaniem ryzykiem niż obecne wytyczne zawarte w MSR 39 "Instrumenty finansowe: ujmowanie i wycena"

Rozmawiała Magdalena Sobczak