Rozporządzenie ministra edukacji narodowej z 15 grudnia 2010 r. w sprawie praktycznej nauki zawodu

[Wprowadzenie]

Na podstawie art. 70 ust. 4 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, z późn. zm.) zarządza się, co następuje:

●Komentowane rozporządzenie (dalej: rozporządzenie MEN) stanowi wykonanie upoważnienia zawartego w art. 70 ust. 4 u.s.o. Przepis ten nakłada na ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania obowiązek określenia w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw pracy, w drodze rozporządzenia, warunków i trybu organizowania praktycznej nauki zawodu w warsztatach i pracowniach szkolnych, a także w placówkach kształcenia ustawicznego lub praktycznego, w indywidualnych gospodarstwach rolnych oraz u pracodawców. Ustawa nakazuje uwzględnić w nim zakres spraw, które powinny być określone w umowie o praktyczną naukę zawodu, w tym praw i obowiązków podmiotów, u których ma się ona odbywać, a także kwalifikacji wymaganych od osób prowadzących praktyczną naukę zawodu i przysługujących im uprawnień.

Rozporządzenie określa warunki i tryb organizowania praktycznej nauki zawodu w warsztatach szkolnych, pracowniach szkolnych, placówkach kształcenia ustawicznego, placówkach kształcenia praktycznego, u pracodawców i w indywidualnych gospodarstwach rolnych oraz kwalifikacje wymagane od osób prowadzących praktyczną naukę zawodu i przysługujące im uprawnienia.

●Powyższy przepis określa, gdzie może być organizowana praktyczna nauka zawodu. Wymienia się tu: warsztaty szkolne, pracownie szkolne, placówki kształcenia ustawicznego, placówki kształcenia praktycznego, pracodawców i indywidualne gospodarstwa rolne.

1. Rozporządzenie stosuje się do uczniów i słuchaczy, zwanych dalej "uczniami", publicznych szkół ponadgimnazjalnych prowadzących kształcenie zawodowe, zwanych dalej "szkołami".

2. Rozporządzenie stosuje się odpowiednio do młodocianych pracowników, zwanych dalej "młodocianymi", odbywających praktyczną naukę zawodu w ramach przygotowania zawodowego.

●Komentowany przepis określa dwie grupy uczestników praktycznej nauki zawodu. Do pierwszej z nich zaliczono osoby uczęszczające do publicznych szkół ponadgimnazjalnych prowadzących kształcenie zawodowe. Chodzi tu o zasadnicze szkoły zawodowe, technika i szkoły policealne. Drugą grupę stanowią zaś młodociani realizujący przygotowanie zawodowe w ramach obowiązku nauki. Artykuł 70 ust. 1 u.s.o. wskazuje w sposób wyczerpujący miejsca, w których dopuszczalne jest organizowanie praktycznej nauki zawodu^[1].

●Zagadnienie zatrudniania młodocianych pracowników regulują przepisy działu IX kodeksu pracy oraz wydane na jego postawie przepisy wykonawcze. Zasady i warunki odbywania przygotowania zawodowego zostały zaś szczegółowo uregulowane w rozporządzeniu RM. W myśl jego par. 1 przygotowanie zawodowe młodocianych pracowników może odbywać się poprzez naukę zawodu lub przyuczenie do wykonywania określonej pracy. W ramach takiego przygotowania pracodawca zawiera z młodocianym pracownikiem umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego odbywanego w formie nauki zawodu, przy czym nauka taka trwa nie krócej niż 24 miesiące i nie dłużej niż 36 miesięcy^[2]. Przepisy przewidują - w pewnych sytuacjach - możliwość przedłużenia czasu trwania umowy o pracę, jednak nie dłużej niż do 12 miesięcy^[3].

●Przygotowanie zawodowe młodocianych może prowadzić:

1) pracodawca,

2) osoba prowadząca zakład pracy w imieniu pracodawcy,

3) osoba zatrudniona u pracodawcy

- pod warunkiem posiadania kwalifikacji wymaganych od instruktorów praktycznej nauki zawodu, określonych w przepisach dotyczących praktycznej nauki zawodu. W tym zakresie stosuje się więc par. 10 rozporządzenia MEN.

1. Praktyczna nauka zawodu uczniów jest organizowana przez szkołę.

2. Praktyczna nauka zawodu młodocianych jest organizowana przez pracodawcę, który zawarł z nimi umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego.

●Praktyczna nauka zawodu jest zgodnie z art. 64 ust. 1 pkt 3 u.s.o. podstawową formą działalności dydaktyczno-wychowawczej w szkołach prowadzących kształcenie zawodowe. Regulowana jest rozporządzeniem RM, a gdy jest organizowana u pracodawcy, stosuje się rozporządzenie MEN.

●Celem tej nauki jest przygotowanie uczniów publicznych szkół zasadniczych i średnich zawodowych do sprawnego wykonywania zawodu w zakresie umiejętności określonych w opisie zawodu. Okres prowadzenia zajęć praktycznych i praktyk zawodowych w cyklu nauczania oraz rodzaje i zakres zdobytych umiejętności określają ramowe plany nauczania oraz minima programowe^[4].

●Praktyczna nauka zawodu może przybierać dwie formy: zajęć praktycznych oraz praktyk zawodowych. Szczególnie istotne przy prowadzeniu nauki zawodu jest przestrzeganie norm ochronnych dotyczących uczniów, w szczególności przepisów o czasie pracy. Zgodnie z postanowieniami par. 5 rozporządzenia MEN dobowy wymiar godzin zajęć praktycznej nauki zawodu uczniów w wieku do lat 16 nie może przekraczać 6 godzin, a w przypadku starszych - 8 godzin. Jednakże w szczególnie uzasadnionych przypadkach dopuszcza się możliwość przedłużenia dobowego wymiaru godzin zajęć praktycznej nauki zawodu dla uczniów w wieku powyżej 18 lat, nie dłużej jednak niż do 12 godzin, przy zachowaniu tygodniowego wymiaru godzin zajęć edukacyjnych, określonych w ramowym planie nauczania. Przedłużenie dobowego wymiaru godzin zajęć praktycznej nauki zawodu jest możliwe tylko u tych pracodawców albo w tych indywidualnych gospodarstwach rolnych, w których przedłużony dobowy wymiar czasu pracy wynika z rodzaju pracy lub jej organizacji. Praktyczna nauka zawodu może być także organizowana w systemie zmianowym, z tym że w przypadku uczniów w wieku poniżej 18 lat nie może wypadać w porze nocnej. Na statkach morskich i żeglugi śródlądowej może ona być realizowana poprzez pełnienie wacht^[5].

●Praktyczna nauka zawodu uczniów i młodocianych prowadzona jest indywidualnie lub w grupach. Liczba uczniów lub młodocianych w grupie powinna umożliwiać realizację programu nauczania dla danego zawodu i uwzględniać specyfikę nauczanej profesji. Przy jej tworzeniu należy też mieć na względzie zasady bhp oraz przepisy w sprawie prac wzbronionych młodocianym, a także warunki lokalowe i techniczne w miejscu odbywania praktycznej nauki zawodu. Podziału uczniów lub młodocianych na grupy dokonuje odpowiedni organ lub podmiot, z którego inicjatywy organizowane są praktyki (dyrektor szkoły lub pracodawca zatrudniający młodocianych w celu przygotowania zawodowego), w porozumieniu z podmiotem przyjmującym uczniów lub młodocianych na praktyczną naukę zawodu^[6].

1. Praktyczna nauka zawodu jest organizowana w formie zajęć praktycznych, a w technikum i szkole policealnej także w formie praktyk zawodowych.

1a. Zajęcia praktyczne mogą odbywać się u pracodawców, na zasadach dualnego systemu kształcenia, na podstawie:

1) umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego, zawartej pomiędzy młodocianym a pracodawcą;

2) umowy o praktyczną naukę zawodu, zawartej pomiędzy dyrektorem szkoły a pracodawcą przyjmującym uczniów na praktyczną naukę zawodu.

2. Zajęcia praktyczne organizuje się dla uczniów i młodocianych w celu opanowania przez nich umiejętności zawodowych niezbędnych do podjęcia pracy w danym zawodzie, a w przypadku zajęć praktycznych odbywanych u pracodawców na zasadach dualnego systemu kształcenia - również w celu zastosowania i pogłębienia zdobytej wiedzy i umiejętności zawodowych w rzeczywistych warunkach pracy.

2a. Zajęcia praktyczne organizuje się w czasie trwania zajęć dydaktyczno-wychowawczych.

2b. W przypadkach uzasadnionych specyfiką danego zawodu, zajęcia praktyczne odbywane u pracodawców na zasadach dualnego systemu kształcenia mogą być organizowane także w okresie ferii letnich.

3. Praktyki zawodowe organizuje się dla uczniów w celu zastosowania i pogłębienia zdobytej wiedzy i umiejętności zawodowych w rzeczywistych warunkach pracy.

4. Praktyki zawodowe uczniów mogą być organizowane w czasie całego roku szkolnego, w tym również w okresie ferii letnich.

5. W przypadku organizowania praktyk zawodowych lub zajęć praktycznych odbywanych u pracodawców na zasadach dualnego systemu kształcenia w okresie ferii letnich na podstawie umowy, o której mowa w ust. 1a pkt 2, odpowiedniemu skróceniu ulega czas trwania zajęć dydaktyczno-wychowawczych dla uczniów odbywających te praktyki lub zajęcia.

6. Zakres wiadomości i umiejętności nabywanych przez uczniów na zajęciach praktycznych i praktykach zawodowych oraz wymiar godzin tych zajęć i praktyk określa program nauczania dla danego zawodu dopuszczony do użytku w danej szkole przez dyrektora szkoły.

6a. W przypadku zajęć praktycznych odbywanych u pracodawców na zasadach dualnego systemu kształcenia, pracodawca, w sposób określony w umowie, o której mowa w § 7, może zgłaszać dyrektorowi szkoły wnioski do treści programu nauczania, o którym mowa w ust. 6, w zakresie zajęć praktycznych, które są u niego realizowane.

6b. Liczba godzin zajęć praktycznych odbywanych u pracodawców na zasadach dualnego systemu kształcenia nie może być niższa niż:

1) w przypadku zasadniczej szkoły zawodowej - minimalna liczba godzin kształcenia zawodowego praktycznego określona dla zasadniczej szkoły zawodowej w przepisach wydanych na podstawie art. 22 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty;

2) w przypadku technikum i szkoły policealnej - 30% i nie wyższa niż 100% minimalnej liczby godzin kształcenia zawodowego praktycznego określonej odpowiednio dla technikum lub szkoły policealnej w przepisach wydanych na podstawie art. 22 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty.

6c. W technikum i w szkole policealnej, które organizują zajęcia praktyczne odbywane u pracodawców na zasadach dualnego systemu kształcenia, łączny wymiar praktycznej nauki zawodu jest równy sumie liczby godzin tych zajęć określonej w programie nauczania, o którym mowa w ust. 6, i liczby godzin praktyk zawodowych określonej w przepisach wydanych na podstawie art. 22 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty.

●Komentowany przepis został w znacznym stopniu zmieniony przez nowelizację z 11 sierpnia 2015 r. Dotychczasowa treść ust. 1 określała dwie formy realizacji praktycznej nauki zawodu, tj. zajęcia praktyczne i praktyki zawodowe, jednak żadnej z nich nie zaklasyfikowano do określonego typu szkoły. Obecnie dokonano takiego przyporządkowania poprzez wskazanie, że w każdym typie szkoły praktyczną naukę zawodu organizuje się w formie zajęć praktycznych, a w przypadku technikum i szkoły policealnej - w formie zajęć praktycznych i praktyk zawodowych.

●Ustęp 1a został dodany przez nowelizację z 11 sierpnia 2015 r. Przepis ten wskazuje, że podstawą prawną odbywania zajęć praktycznych u pracodawców w ramach dualnego systemu kształcenia może być zarówno umowa o pracę w celu przygotowania zawodowego, zawarta pomiędzy młodocianym pracownikiem i jego rodzicem a pracodawcą, jak i umowa o praktyczną naukę zawodu, zawarta między dyrektorem szkoły a pracodawcą przyjmującym uczniów na praktyczną naukę zawodu. Dodanie ust. 1a miało na celu wskazanie w rozporządzeniu MEN, że w każdym typie szkoły prowadzącej kształcenie zawodowe można realizować dualny system kształcenia zawodowego, w tym praktyczną naukę zawodu w formie zajęć praktycznych w całości lub w części odbywanych u pracodawców.

●Nowelizacja z 11 sierpnia 2015 r. nie nakłada obowiązku realizacji praktycznej nauki zawodu na zasadach systemu dualnego, a jedynie daje taką możliwość. Zatem szkoły, które zaplanowały inną jej organizację w roku szkolnym 2015/2016, mogą realizować ją zgodnie ze swoim planem.

●Podstawową zasadą kształcenia dualnego jest to, że odbywa się częściowo w szkole, a częściowo u pracodawcy. W opinii MEN kształcenie prowadzone na podstawie umowy zawartej między szkołą i pracodawcą spełnia ten warunek. Należy przy tym podkreślić, że nie istnieje ogólnie przyjęta definicja kształcenia dualnego^[7]. W opracowaniach^[8] wskazuje się, że kształcenie dualne (inaczej kształcenie naprzemienne, ang. dual system, alternance training) to edukacja lub kształcenie polegające na równoległym kształceniu teoretycznym i teoretyczno-praktycznym w instytucji edukacyjnej (szkoła zawodowa lub centrum kształcenia) oraz kształceniu praktycznym i praktyczno-teoretycznym w przedsiębiorstwie (poprzez praktyczną naukę zawodu na stanowisku pracy). Jednocześnie w literaturze^[9] podkreśla się, że system praktyk (ang. apprenticeships) będący kombinacją edukacji szkolnej i kształcenia w miejscu pracy określany jako kształcenie dualne wymaga spełnienia trzech podstawowych warunków.

Po pierwsze, system dualny nie może funkcjonować bez stworzenia ram formalno-prawnych, których typowym narzędziem jest kontrakt (umowa o pracę) między pracodawcą a praktykantem (lub jego rodzicami bądź opiekunami). Nie istnieją natomiast żadne formalne wymogi w kwestii przyjmowania uczniów do szkoły (w tym sensie system dualny jest otwarty dla każdego). Po drugie, warunkiem efektywnego funkcjonowania tego systemu jest zaangażowanie pracodawców nie tylko poprzez zapewnianie miejsca kształcenia, lecz także poprzez kreowanie systemu praktyk, udział w tworzeniu ram legislacyjnych, programów nauczania i w procesie egzaminacyjnym. Pracodawca pokrywa koszty kształcenia w miejscu pracy (w niektórych krajach dostępne są subwencje na ten cel), a państwo pokrywa koszty kształcenia poza pracą. Trzeci warunek to odpowiednio przygotowana kadra nauczycieli i instruktorów, przy czym wymogi wobec nauczających różnią się w zależności od kraju. W niektórych nauczyciele szkół zawodowych muszą legitymować się wyższym wykształceniem, w innych mogą nauczać osoby mające kwalifikacje zawodowe. W kilku państwach wymagane są od instruktorów uczestnictwo w kursach dydaktycznych (Belgia-Flandria, Szwajcaria) lub potwierdzone umiejętności dydaktyczne (Niemcy, Austria). Może też nie być określonych wymagań wobec instruktorów (Dania).

●Umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego pracodawca jest obowiązany zawrzeć na piśmie stosownie do art. 195 par. 1 k.p. Jednak zawarta w innej formie niż pisemna jest ważna, ale wymaga niezwłocznego pisemnego potwierdzenia na ogólnych zasadach, zgodnie z art. 29 par. 2 k.p.^[10] Umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego odbywanego w formie nauki zawodu należy zawrzeć w terminie przyjęć kandydatów do zasadniczych szkół zawodowych. Jeżeli młodociany nie dokształca się w ZSZ, ale w ośrodku dokształcania zawodowego, umowa może być zawarta w innym terminie^[11].

●Umowa o pracę w celu przygotowania zawodowego powinna określać w szczególności:

1) rodzaj przygotowania zawodowego (nauka zawodu lub przyuczenie do wykonywania określonej pracy), przy czym wskazanie go powinno być bardziej szczegółowe niż tylko "nauka zawodu", np. poprzez wymienienie konkretnej szkoły zawodowej,

2) czas trwania i miejsce odbywania przygotowania zawodowego (chodzi o czas trwania przygotowania, a nie samej umowy, która co do zasady zawierana jest na czas nieokreślony; wyjątkowo dopuszczalne jest zatrudnianie na czas określony, jednak wyłącznie na podstawie umowy dotyczącej nauki zawodu),

3) sposób dokształcania teoretycznego,

4) wysokość wynagrodzenia^[12].

O zawarciu umowy pracodawca obowiązany jest zawiadomić wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na miejsce zamieszkania młodocianego, a w przypadku pracodawcy będącego rzemieślnikiem - również izbę rzemieślniczą właściwą ze względu na jego siedzibę albo cech, jeżeli sprawuje on nadzór nad przebiegiem przygotowania zawodowego w rzemiośle pracowników młodocianych na podstawie upoważnienia udzielonego przez izbę rzemieślniczą (zgodnie z przepisami ustawy z 22 marca 1989 r. o rzemiośle; t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1182)^[13].

●Na temat umowy o praktycznej nauce zawodu - zobacz komentarz do par. 7.

●Nowelizacja z 11 sierpnia 2015 r. zmieniła ust. 2 poprzez określenie, że organizowanie zajęć u pracodawców w ramach dualnego systemu kształcenia ma na celu nie tylko opanowanie przez uczniów umiejętności zawodowych niezbędnych do podjęcia pracy w danym zawodzie, lecz także zastosowanie i pogłębienie zdobytej wiedzy i umiejętności zawodowych w rzeczywistych warunkach pracy.

●Dodane do par. 4 ust. 2a i 2b dopuszczają możliwość organizowania zajęć praktycznych u pracodawców w ramach dualnego systemu kształcenia także w okresie ferii letnich, jeśli wymaga tego specyfika danego zawodu (np. w branży turystycznej), przy odpowiednim skróceniu w takiej sytuacji czasu trwania zajęć dydaktyczno-wychowawczych.

●Praktyki zawodowe organizuje się dla uczniów w celu zastosowania i pogłębienia zdobytej wiedzy i umiejętności zawodowych w rzeczywistych warunkach pracy. Podobnie jak zajęcia praktyczne, mogą być one organizowane także w okresie ferii letnich, jeśli wymaga tego specyfika danego zawodu, przy odpowiednim skróceniu w takiej sytuacji czasu trwania zajęć dydaktyczno-wychowawczych. Taka możliwość musi być uregulowana w umowie o praktycznej nauce zawodu.

●Kwestie dotyczące programu nauczania dla zawodu^[14] uregulowane są m.in. w dwóch rozporządzeniach ministra edukacji narodowej z 7 lutego 2012 r. w sprawie:

1) podstawy programowej kształcenia w zawodach (Dz.U. poz. 184 ze zm.),

2) ramowych planów nauczania w szkołach publicznych (Dz.U. poz. 204 ze zm.).

●Dodany w par. 4 ust. 6a rozporządzenia MEN gwarantuje pracodawcy możliwość wpływania na treści programu nauczania dla zawodu w zakresie zajęć praktycznych, które są u niego realizowane, na zasadach określonych w umowie o praktyczną naukę zawodu. Dzięki temu uprawnieniu kształcenie zawodowe powinno być dostosowane do potrzeb lokalnego rynku pracy.

●Nowelizacja z 11 sierpnia 2015 r. w par. 4 ust. 6b i 6c określiła warunki organizowania zajęć praktycznych u pracodawców w ramach dualnego systemu kształcenia obejmującego realizację kształcenia teoretycznego w szkole oraz praktyczne uczenie się zawodu u pracodawcy. Ma to zwiększyć dostępność praktycznej nauki zawodu w rzeczywistych warunkach pracy dla uczniów. Zróżnicowanie wymiaru zajęć praktycznych w zależności od typu szkoły zapewni ujednolicenie kształcenia praktycznego dla wszystkich uczniów w ZSZ (na poziomie zagwarantowanym dla uczniów posiadających status młodocianego pracownika). W przypadku zaś technikum oraz szkoły policealnej pozwoli na zwiększenie liczby godzin praktycznej nauki zawodu realizowanej w rzeczywistych warunkach pracy ponad wymiar obowiązkowych praktyk zawodowych. Wymiar zajęć praktycznych odbywanych u pracodawców jest równy:

a) w ZSZ - minimalnej liczbie godzin kształcenia zawodowego praktycznego określonej w ramowym planie nauczania, tj. 970 godzin zajęć w trzyletnim okresie nauczania, zarówno dla młodocianych pracowników realizujących praktyczną naukę zawodu w ramach umowy o pracę zawartej z pracodawcą, jak i dla uczniów odbywających zajęcia praktyczne na podstawie umowy zawartej między szkołą a pracodawcą;

b) w technikum oraz w szkole policealnej - nie mniej niż 30 proc. liczby godzin kształcenia zawodowego praktycznego określonej w ramowym planie nauczania, tj. odpowiednio:

- w technikum: od 220 do 735 godzin zajęć w czteroletnim okresie nauczania,

- w szkole policealnej dla młodzieży: od 240 do 800 godzin zajęć w dwuletnim okresie nauczania,

- w szkole policealnej dla dorosłych: od 177 do 590 dla stacjonarnej formy kształcenia i od 102 do 340 dla zaocznej. [tabela 1]

Ustalenie wymiaru zajęć praktycznych realizowanych u pracodawców w odniesieniu do techników i szkół policealnych w ujęciu widełkowym (30-100 proc. liczby godzin kształcenia praktycznego określonej w ramowym planie nauczania) umożliwia tym szkołom elastyczne dopasowanie nowych rozwiązań zarówno do specyfiki nauczanego zawodu (określenie optymalnych proporcji pomiędzy kształceniem praktycznym realizowanym w pracowniach lub warsztatach szkolnych oraz na stanowisku pracy u pracodawcy), jak i do uwarunkowań lokalnych (możliwości pozyskania pracodawców zainteresowanych przyjęciem uczniów na praktyczną naukę zawodu, wdrożenia niezbędnych zmian kadrowych i organizacyjnych). Przyjęcie widełkowego określenia wymiaru zajęć praktycznych odbywanych u pracodawców wynika także z tego, że zajęcia praktyczne stanowią nową formę praktycznej nauki zawodu w technikach i szkołach policealnych, a ich realizacja jest teraz obowiązkiem tych placówek, co w wielu przypadkach wymagało dokonania niezbędnych zmian w realizowanym programie nauczania dla zawodu. W przypadku zawodów nauczanych na poziomie technika (w technikum i szkole policealnej) praktyczna nauka zawodu była realizowana najczęściej tylko w formie praktyk zawodowych. Tymczasem specyfika kształcenia w niektórych zawodach na poziomie technika wymaga stosowania obu form realizacji praktycznej nauki zawodu, tj. zarówno praktyk zawodowych, jak i zajęć praktycznych. Dotyczy to zwłaszcza tych zawodów, które mają wspólną kwalifikację z zawodem nauczanym w ZSZ^[15].

1. Dobowy wymiar godzin zajęć praktycznej nauki zawodu uczniów w wieku do lat 16 nie może przekraczać 6 godzin, a uczniów w wieku powyżej 16 lat - 8 godzin.

2. W szczególnie uzasadnionych przypadkach dopuszcza się możliwość przedłużenia dobowego wymiaru godzin zajęć praktycznej nauki zawodu dla uczniów w wieku powyżej 18 lat, nie dłużej jednak niż do 12 godzin, przy zachowaniu tygodniowego wymiaru godzin zajęć edukacyjnych, określonych w ramowym planie nauczania. Przedłużenie dobowego wymiaru godzin zajęć praktycznej nauki zawodu jest możliwe tylko u tych pracodawców albo w tych indywidualnych gospodarstwach rolnych, gdzie przedłużony dobowy wymiar czasu pracy wynika z rodzaju pracy lub jej organizacji.

3. Praktyczna nauka zawodu może być organizowana w systemie zmianowym, z tym że w przypadku uczniów w wieku poniżej 18 lat nie może wypadać w porze nocnej.

4. Praktyczna nauka zawodu na statkach morskich i śródlądowych może być realizowana poprzez pełnienie wacht.

●Zobacz komentarz do par. 3.

1. Praktyczna nauka zawodu uczniów i młodocianych jest prowadzona indywidualnie lub w grupach. Liczba uczniów lub młodocianych w grupie powinna umożliwiać realizację programu nauczania dla danego zawodu dopuszczonego do użytku w danej szkole przez dyrektora szkoły i uwzględniać specyfikę nauczanego zawodu, przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy oraz przepisy w sprawie prac wzbronionych młodocianym, a także warunki lokalowe i techniczne w miejscu odbywania praktycznej nauki zawodu.

2. Podziału uczniów lub młodocianych na grupy dokonuje odpowiednio dyrektor szkoły lub pracodawca, o którym mowa w § 3 ust. 2, w porozumieniu z podmiotem przyjmującym odpowiednio uczniów lub młodocianych na praktyczną naukę zawodu.

●Zobacz komentarz do par. 3.

1. Umowę o praktyczną naukę zawodu organizowaną poza daną szkołą, zwaną dalej "umową", zawiera dyrektor szkoły z podmiotem przyjmującym uczniów na praktyczną naukę zawodu.

2. Umowę zawiera się w terminie umożliwiającym realizację programu praktycznej nauki zawodu.

3. Umowa określa:

1) nazwę i adres podmiotu przyjmującego uczniów na praktyczną naukę zawodu oraz miejsce jej odbywania;

2) nazwę i adres szkoły kierującej uczniów na praktyczną naukę zawodu;

3) zawód, w którym prowadzona będzie praktyczna nauka zawodu;

4) listę uczniów odbywających praktyczną naukę zawodu, z podziałem na grupy;

5) formę praktycznej nauki zawodu (zajęcia praktyczne lub praktyki zawodowe) i jej zakres, a w przypadku zajęć praktycznych odbywanych u pracodawców na zasadach dualnego systemu kształcenia także liczbę dni w tygodniu, w których zajęcia praktyczne odbywane są u pracodawców;

6) terminy rozpoczęcia i zakończenia praktycznej nauki zawodu;

7) prawa i obowiązki stron umowy, ze szczególnym uwzględnieniem praw i obowiązków określonych w § 8;

8) sposób ponoszenia przez strony umowy kosztów realizacji praktycznej nauki zawodu wraz z kalkulacją tych kosztów, z uwzględnieniem § 9;

9) dodatkowe ustalenia stron umowy związane z odbywaniem praktycznej nauki zawodu, w tym sposób zgłaszania i uwzględniania wniosków, o których mowa w § 4 ust. 6a.

4. Do umowy dołącza się program nauczania dla danego zawodu dopuszczony do użytku w danej szkole przez dyrektora szkoły.

5. Pracodawca, o którym mowa w § 3 ust. 2, zawiera z innym podmiotem przyjmującym młodocianego na praktyczną naukę zawodu umowę o zorganizowanie dla młodocianego zajęć uzupełniających z zakresu praktycznej nauki zawodu niezrealizowanych u tego pracodawcy. Do umowy tej stosuje się odpowiednio przepisy ust. 3 i 4.

●Nowelizacja z 11 sierpnia 2015 r. określiła w par. 7 ust. 3 pkt 5 rozporządzenia MEN, że oprócz formy praktycznej nauki zawodu (zajęcia praktyczne lub praktyki zawodowe) i jej zakresu w umowie należy ponadto wskazać liczbę dni w tygodniu oraz klasy, w których zajęcia praktyczne odbywane są u pracodawców.

●W umowie powinien zostać ustalony sposób zgłaszania i uwzględniania wniosków pracodawcy do treści programu nauczania w zakresie zajęć praktycznych, które są u niego realizowane.

●W praktyce projekt tej umowy zawarty jest najczęściej w wydanym przez dyrektora danej szkoły regulaminie odbywania zajęć z praktycznej nauki zawodu. Zawarcie umowy jest warunkiem refundacji, o której mowa w par. 9 ust. 2 rozporządzenia MEN.

1. Szkoła kierująca uczniów na praktyczną naukę zawodu:

1) nadzoruje realizację programu praktycznej nauki zawodu;

2) współpracuje z podmiotem przyjmującym uczniów na praktyczną naukę zawodu;

3) zapewnia ubezpieczenie uczniów od następstw nieszczęśliwych wypadków;

4) akceptuje wyznaczonych instruktorów praktycznej nauki zawodu i opiekunów praktyk zawodowych, o których mowa w ust. 2 pkt 2, lub wyznacza do prowadzenia praktycznej nauki zawodu nauczycieli praktycznej nauki zawodu, zwanych dalej "nauczycielami";

5) zwraca uczniom odbywającym praktyczną naukę zawodu w miejscowościach poza ich miejscem zamieszkania i poza siedzibą szkoły, mającym możliwość codziennego powrotu do miejsca zamieszkania lub siedziby szkoły, równowartość kosztów przejazdów środkami komunikacji publicznej, z uwzględnieniem ulg przysługujących uczniom;

6) zapewnia uczniom odbywającym praktyczną naukę zawodu w miejscowościach poza siedzibą szkoły, do których codzienny dojazd nie jest możliwy, nieodpłatne zakwaterowanie i opiekę oraz ryczałt na wyżywienie w wysokości nie niższej niż 40% diety przysługującej pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju;

7) przygotowuje kalkulację ponoszonych przez szkołę kosztów realizacji praktycznej nauki zawodu, w ramach przyznanych przez organ prowadzący środków finansowych.

2. Podmioty przyjmujące uczniów lub młodocianych na praktyczną naukę zawodu:

1) zapewniają warunki materialne do realizacji praktycznej nauki zawodu, a w szczególności:

a) stanowiska szkoleniowe wyposażone w niezbędne urządzenia, sprzęt, narzędzia, materiały i dokumentację techniczną, uwzględniające wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy,

b) odzież, obuwie robocze i środki ochrony indywidualnej oraz środki higieny osobistej przysługujące pracownikom na danym stanowisku pracy,

c) pomieszczenia do przechowywania odzieży i obuwia roboczego oraz środków ochrony indywidualnej,

d) nieodpłatne posiłki profilaktyczne i napoje przysługujące pracownikom na danym stanowisku pracy, zgodnie z przepisami w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów,

e) dostęp do urządzeń higieniczno-sanitarnych oraz pomieszczeń socjalno-bytowych;

2) wyznaczają odpowiednio nauczycieli, instruktorów praktycznej nauki zawodu oraz opiekunów praktyk zawodowych, o których mowa w § 10 i 11;

3) zapoznają uczniów lub młodocianych z organizacją pracy, regulaminem pracy, w szczególności w zakresie przestrzegania porządku i dyscypliny pracy, oraz z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy;

4) nadzorują przebieg praktycznej nauki zawodu;

5) sporządzają, w razie wypadku podczas praktycznej nauki zawodu, dokumentację powypadkową;

6) współpracują ze szkołą lub z pracodawcą, o którym mowa w § 3 ust. 2;

7) powiadamiają szkołę lub pracodawcę, o którym mowa w § 3 ust. 2, o naruszeniu przez ucznia lub młodocianego regulaminu pracy;

8) zapewniają uczniom odbywającym praktykę zawodową na statkach morskich i śródlądowych dietę na zasadach uzgodnionych z armatorem;

9) zapewniają uczniom odbywającym praktykę zawodową na statkach morskich i śródlądowych, wyokrętowanym ze statku za granicą wskutek wypadku lub choroby, świadczenia na zasadach określonych dla załóg tych statków.

●W par. 8 został określony wykaz obowiązków nałożonych na szkołę kierującą uczniów na praktyczną naukę zawodu oraz podmiot przyjmujący uczniów lub młodocianych na taką naukę.

1. Organy prowadzące szkoły, które organizują praktyczną naukę zawodu poza szkołą, zapewniają środki finansowe umożliwiające uczniom odbycie praktycznej nauki zawodu.

2. Środki finansowe, o których mowa w ust. 1, są przeznaczone na:

1) refundowanie pracodawcom wynagrodzenia instruktorów praktycznej nauki zawodu, o których mowa w § 10 ust. 2 pkt 1, prowadzących zajęcia praktyczne z uczniami, w tym także zajęcia praktyczne odbywane u pracodawców na zasadach dualnego systemu kształcenia - do wysokości minimalnej stawki wynagrodzenia zasadniczego nauczyciela kontraktowego posiadającego dyplom ukończenia kolegium nauczycielskiego, określonej w przepisach w sprawie wysokości minimalnych stawek wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli, ogólnych warunków przyznawania dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagradzania za pracę w dniu wolnym od pracy;

2) refundowanie pracodawcom dodatku szkoleniowego dla instruktorów praktycznej nauki zawodu, o których mowa w § 10 ust. 2 pkt 2, prowadzących zajęcia praktyczne z uczniami, w tym także zajęcia praktyczne odbywane u pracodawców na zasadach dualnego systemu kształcenia - w wysokości nie niższej niż 10% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku w czwartym kwartale roku poprzedniego, ogłaszanego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, zwanego dalej "przeciętnym wynagrodzeniem"; dodatek szkoleniowy ustala i wypłaca pracodawca;

3) refundowanie pracodawcom kosztów odzieży i obuwia roboczego oraz środków ochrony indywidualnej, niezbędnych na danym stanowisku szkoleniowym, przydzielonych uczniom na okres zajęć praktycznych prowadzonych u pracodawcy w danym roku szkolnym, w tym także zajęć praktycznych odbywanych u pracodawców na zasadach dualnego systemu kształcenia - do wysokości 20% przeciętnego wynagrodzenia;

4) refundowanie pracodawcom diety i świadczeń, o których mowa w § 8 ust. 2 pkt 8 i 9.

●Przepis ten wskazuje, że organy prowadzące szkoły, które organizują praktyczną naukę zawodu poza szkołą powinny zapewnić środki w celu finansowania świadczeń na rzecz pracodawców wymienionych w par. 9 ust. 2 pkt 2.

●Refundowanie pracodawcom powyższych kosztów odbywa się do wysokości ustalonej przez strony w umowie, jaka powinna być zawarta przez dyrektora szkoły kierującej uczniów na praktyczną naukę zawodu z pracodawcą ich przyjmującym. Jednostki samorządu terytorialnego jako organy prowadzące szkoły i placówki publiczne otrzymują z budżetu państwa część oświatową subwencji ogólnej przeznaczoną na finansowanie zadań szkolnych. Jednym z nich jest zaś prowadzenie szkół ponadgimnazjalnych z kształceniem zawodowym, w ramach którego realizowana jest praktyczna nauka zawodu. O zakresie, sposobie i źródle finansowania zadań oświatowych przesądza art. 5a ust. 3 u.s.o., w myśl którego środki niezbędne na realizację zadań oświatowych zagwarantowane są w dochodach jednostek samorządu terytorialnego. Do tych ostatnich należą: dochody własne, subwencje ogólne (w tym część oświatowa tej subwencji) oraz dotacje celowe z budżetu państwa^[16].

●Nowelizacja z 11 sierpnia 2015 r. zmieniła par. 9 ust. 2 rozporządzenia MEN poprzez doprecyzowanie, że środki finansowe zapewniane przez organy prowadzące szkoły, które organizują praktyczną naukę zawodu poza szkołą, są przeznaczone na refundowanie pracodawcom kosztów, o których mowa w par. 9 ust. 2 pkt 1-3 tego rozporządzenia, także w przypadku zajęć praktycznych odbywanych u pracodawców w ramach dualnego systemu kształcenia.

1. Zajęcia praktyczne prowadzą nauczyciele.

2. Zajęcia praktyczne realizowane u pracodawców i w indywidualnych gospodarstwach rolnych mogą także prowadzić:

1) pracownicy, dla których praca dydaktyczna i wychowawcza z uczniami lub młodocianymi stanowi podstawowe zajęcie i jest wykonywana w tygodniowym wymiarze godzin przewidzianym dla nauczycieli,

2) pracodawcy lub wyznaczeni przez nich pracownicy albo osoby prowadzące indywidualne gospodarstwa rolne, dla których praca dydaktyczna i wychowawcza z uczniami lub młodocianymi nie stanowi podstawowego zajęcia lub jest wykonywana w tygodniowym wymiarze godzin niższym niż przewidziany dla nauczycieli, w ramach obowiązującego ich tygodniowego czasu pracy

- zwani dalej "instruktorami praktycznej nauki zawodu".

3. Instruktorzy praktycznej nauki zawodu, o których mowa w ust. 2 pkt 1, powinni posiadać kwalifikacje wymagane od nauczycieli, określone w przepisach w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli niemających wyższego wykształcenia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli.

4. Instruktorzy praktycznej nauki zawodu, o których mowa w ust. 2 pkt 2, powinni posiadać co najmniej tytuł mistrza w zawodzie, którego będą nauczać, lub w zawodzie wchodzącym w zakres zawodu, którego będą nauczać, i przygotowanie pedagogiczne wymagane od nauczycieli lub ukończony kurs pedagogiczny, którego program został zatwierdzony przez kuratora oświaty i obejmował łącznie co najmniej 70 godzin zajęć z psychologii, pedagogiki i metodyki oraz 10 godzin praktyki metodycznej, albo ukończony przed dniem 6 stycznia 1993 r. kurs pedagogiczny uprawniający do pełnienia funkcji instruktora praktycznej nauki zawodu.

5. Instruktorzy praktycznej nauki zawodu, o których mowa w ust. 2 pkt 2, niemający tytułu mistrza w zawodzie, powinni posiadać przygotowanie pedagogiczne lub ukończony kurs pedagogiczny, o których mowa w ust. 4, oraz:

1) świadectwo ukończenia technikum, technikum uzupełniającego lub szkoły równorzędnej albo świadectwo ukończenia szkoły policealnej lub dyplom ukończenia szkoły pomaturalnej lub policealnej i tytuł zawodowy w zawodzie, którego będą nauczać, lub w zawodzie pokrewnym do zawodu, którego będą nauczać, oraz co najmniej trzyletni staż pracy w zawodzie, którego będą nauczać, lub

2) świadectwo ukończenia liceum zawodowego i tytuł robotnika wykwalifikowanego lub równorzędny w zawodzie, którego będą nauczać, oraz co najmniej czteroletni staż pracy w tym zawodzie nabyty po uzyskaniu tytułu zawodowego, lub

3) świadectwo ukończenia liceum ogólnokształcącego, liceum technicznego, liceum profilowanego, uzupełniającego liceum ogólnokształcącego, technikum i technikum uzupełniającego, kształcących w innym zawodzie niż ten, którego będą nauczać, lub średniego studium zawodowego i tytuł robotnika wykwalifikowanego lub równorzędny w zawodzie, którego będą nauczać, oraz co najmniej sześcioletni staż pracy w tym zawodzie nabyty po uzyskaniu tytułu zawodowego, lub

4) dyplom ukończenia studiów wyższych na kierunku (specjalności) odpowiednim dla zawodu, którego będą nauczać, oraz co najmniej trzyletni staż pracy w tym zawodzie nabyty po uzyskaniu dyplomu lub dyplom ukończenia studiów wyższych na innym kierunku (specjalności) oraz co najmniej sześcioletni staż pracy w zawodzie, którego będą nauczać.

●Zajęcia praktyczne prowadzą nauczyciele, a zatem osoby zatrudnione zgodnie z przepisami KN i mające kwalifikacje określone w tej ustawie oraz w przepisach wydanych na podstawie art. 9 KN. Dotyczy to jednak tylko zajęć praktycznych organizowanych w placówkach kształcenia ustawicznego lub praktycznego i warsztatach szkolnych, a także pracowniach szkolnych, zgodnie bowiem z par. 10 ust. 2 rozporządzenia MEN zajęcia praktyczne realizowane u pracodawców i w indywidualnych gospodarstwach rolnych mogą także prowadzić instruktorzy praktycznej nauki zawodu, czyli:

1) pracownicy, dla których praca dydaktyczna i wychowawcza z uczniami lub młodocianymi stanowi podstawowe zajęcie i jest wykonywana w tygodniowym wymiarze godzin przewidzianym dla nauczycieli, określonym w odrębnych przepisach (art. 42 ust. 3 KN);

2) pracodawcy lub wyznaczeni przez nich pracownicy albo osoby prowadzące indywidualne gospodarstwa rolne, dla których praca dydaktyczna i wychowawcza z uczniami lub młodocianymi nie stanowi podstawowego zajęcia lub jest wykonywana w tygodniowym wymiarze godzin niższym niż przewidziany dla nauczycieli, w ramach obowiązującego ich tygodniowego czasu pracy.

Pierwsza kategoria instruktorów praktycznej nauki zawodu podlega przepisom o kwalifikacjach wymaganych od nauczycieli. Natomiast pozostali instruktorzy praktycznej nauki zawodu, o których mowa w pkt 2, powinni posiadać co najmniej tytuł mistrza w zawodzie, którego będą nauczać, lub w zawodzie wchodzącym w zakres zawodu, którego będą nauczać, oraz przygotowanie pedagogiczne wymagane od nauczycieli, lub ukończony kurs pedagogiczny, którego program został zatwierdzony przez kuratora oświaty i obejmował łącznie co najmniej 70 godzin zajęć z psychologii, pedagogiki i metodyki oraz 10 godzin praktyki metodycznej, albo ukończony przed 6 stycznia 1993 r. kurs pedagogiczny uprawniający do pełnienia funkcji instruktora praktycznej nauki zawodu. Ewentualne szczegółowe wyjątki od tej zasady przewiduje par. 10 ust. 5 rozporządzenia MEN^[17].

●Posiadanie odpowiednich kwalifikacji zawodowych stanowi istotną przesłankę otrzymania przez pracodawcę dofinansowania, o którym mowa w art. 70b u.s.o. W orzecznictwie podkreśla się, że powinno to mieć miejsce przez cały okres praktycznej nauki zawodu^[18]. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 31 maja 2012 r.^[19] wskazał, że dokonywana przez organ przyznający dofinansowanie ocena spełnienia warunku posiadania kwalifikacji przez instruktora praktycznej nauki zawodu następuje zawsze po zakończeniu procesu kształcenia młodocianego i polega na zbadaniu, czy przygotowanie zawodowe przez cały okres trwania umowy było prowadzone przez osobę mającą do tego uprawnienia. Również Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie^[20] potwierdził, że nabycie kwalifikacji po zakończeniu szkolenia jest nieprzydatne z punktu widzenia celów świadczonej pomocy publicznej.

1. Praktyki zawodowe organizowane u pracodawców lub w indywidualnych gospodarstwach rolnych są prowadzone pod kierunkiem opiekunów praktyk zawodowych, którymi mogą być pracodawcy lub wyznaczeni przez nich pracownicy albo osoby prowadzące indywidualne gospodarstwa rolne.

2. Praktyki zawodowe organizowane w innych podmiotach niż wymienione w ust. 1 są prowadzone pod kierunkiem nauczycieli.

●Zajęcia praktyczne realizowane u pracodawców i w indywidualnych gospodarstwach rolnych mogą prowadzić także instruktorzy praktycznej nauki zawodu. Na temat ich uprawnień zobacz komentarz do par. 10 rozporządzenia MEN.

●W szczególnych przypadkach uczniowie mogą odbywać praktyki zawodowe we własnych gospodarstwach rolnych (rodzeństwa, dziadków, opiekunów). Gospodarstwo musi spełniać warunki zawarte w regulaminie praktyk, określonym przez dyrektora szkoły. Może on wymagać prowadzenia w nim np.: uprawy podstawowych grup roślin (w szczególności zbóż, roślin okopowych, przemysłowych i pastewnych), hodowli zwierząt (zwłaszcza bydła mlecznego i trzody chlewnej) oraz użytkowania nowoczesnych maszyn i urządzeń rolniczych.

1. Pracodawca, u którego jest organizowana praktyka zawodowa uczniów, może zwolnić częściowo lub całkowicie opiekuna praktyk zawodowych od świadczenia pracy wynikającej z umowy o pracę ze względu na specyfikę działalności prowadzonej przez pracodawcę lub liczbę uczniów odbywających praktykę zawodową. Za czas częściowego lub całkowitego zwolnienia od świadczenia pracy opiekunowi praktyk zawodowych przysługuje wynagrodzenie miesięczne obliczone jak za urlop wypoczynkowy.

2. W przypadku gdy opiekun praktyk zawodowych nie został zwolniony od świadczenia pracy, pracodawca ustala i wypłaca opiekunowi praktyk zawodowych dodatek szkoleniowy w wysokości nie niższej niż 10% przeciętnego wynagrodzenia.

3. Opiekun praktyk zawodowych może otrzymać od pracodawcy za okres prowadzenia praktyk zawodowych premię w wysokości nie niższej niż 10% przeciętnego wynagrodzenia.

4. Do opiekunów praktyk zawodowych prowadzonych na statkach morskich i śródlądowych stosuje się przepisy ust. 1 i 3.

5. Opiekunowi praktyki zawodowej prowadzonej na statku morskim lub śródlądowym, bez względu na strefę pływania, dla którego opieka nad uczniami stanowi podstawowe zajęcie, przysługuje dieta na zasadach uzgodnionych z armatorem.

6. Opiekunowi praktyki zawodowej prowadzonej na statku morskim lub śródlądowym, dla którego opieka nad uczniami stanowi dodatkowe zajęcie, przysługuje dodatek w wysokości określonej w ust. 2.

●Pracodawca, u którego praktykę zawodową odbywa mniej niż 30 uczniów, może zwolnić opiekuna praktyk zawodowych częściowo ze świadczenia pracy wynikającej z podstawowej umowy o pracę, a gdy uczniów jest 30 lub więcej - całkowicie. Za czas takiego zwolnienia przysługuje wynagrodzenie miesięczne, obliczone jak za urlop wypoczynkowy. W zależności od warunków i specyfiki działalności pracodawcy może on całkowicie zwolnić opiekuna ze świadczenia pracy również wtedy, gdy praktykę zawodową odbywa mniej niż 30 uczniów. W przypadku gdy opiekun praktyk zawodowych nie został zwolniony ze świadczenia pracy, pracodawca ma obowiązek ustalić i wypłacić mu dodatek szkoleniowy w wysokości nie niższej niż 10 proc. przeciętnego wynagrodzenia za IV kw. 2014 r. (413,86 zł). Za okres prowadzenia praktyk zawodowych opiekun może też otrzymać od pracodawcy premię w takiej samej wysokości. Rozporządzenie MEN zawiera także przepisy szczególne dotyczące opiekunów praktyk prowadzonych na polskich statkach morskich^[21].

Tabela 1. Wymiar kształcenia praktycznego u pracodawcy

Ramowy plan nauczania	liczba godzin kształcenia praktycznego w okresie nauki		970	735	800	590	340
	okres nauki (w latach)		3	4	2	2	2
Wymiar obowiązkowych praktyk zawodowych wg podstawy programowej kształcenia w zawodach			nie dotyczy	co najmniej 4 tygodnie (20 dni)
U pracodawcy wg rozporządzenia MEN	liczba godzin zajęć praktycznych		970	220-735	240-800	177-590	102-340
	liczba dni w okresie nauki	wariant 30 proc.	nie dotyczy	44	48	35	20
		wariant 100 proc.	194	147	160	118	68
		wariant 100 proc. + praktyki zawodowe	nie dotyczy	167	180	138	88
	liczba dni w tygodniu dla wariantu 100 proc.		2	1	2,5	2	1
Założenia do obliczeń	liczba tygodni w roku		32
	liczba tygodni w okresie nauki		96	128	64	64	64
	dobowy wymiar godzin zajęć		5

Źródło: Uzasadnienie projektu rozporządzenia ministra edukacji narodowej zmieniającego rozporządzenie w sprawie praktycznej nauki zawodu.

PRZYPISY

[1] M. Pilich, "Ustawa o systemie oświaty. Komentarz", wyd. V, LEX, wersja elektroniczna, komentarz do art. 70.

[2] Par. 5 i 6 ust. 1 rozporządzenia RM.

[3] Par. 12 rozporządzenia RM.

[4] Wyrok WSA w Gliwicach z 21 września 2010 r., sygn. akt IV SA/Gl 165/10, LEX nr 758316.

[5] W. Muszalski, K. Walczak, "Prawo pracy - akty wykonawcze - suplement. Komentarz", Warszawa 2006, Legalis, wersja elektroniczna.

[6] M. Pilich, op. cit., komentarz do art. 70, teza 4.

[7] Raport z 5 sierpnia 2015 r. z konsultacji projektu rozporządzenia ministra edukacji narodowej zmieniającego rozporządzenie w sprawie praktycznej nauki zawodu, www.rcl.gov.pl.

[8] J. Wiktorowicz, S. Fater, M. Gawron. P. Woszczyk, J. Grabowski, K. Malicka, "Kształcenie dualne szansą dla rozwoju edukacji zawodowej w województwie łódzkim. Wyniki badań ilościowych i jakościowych", Łódź 2013, dostęp: http://www.hrp.com.pl/upload/KD_Raport%20on-line%203.pdf, s. 25.

[9] Ibidem, s. 25 i 26.

[10] E. Drzewiecka-Suknarowska [w:] "Kodeks pracy. Komentarz" pod red. K. Walczaka, wyd. 17, Legalis, wersja elektroniczna, komentarz do art. 195.

[11] Par. 5 rozporządzenia RM.

[12] E. Drzewiecka-Suknarowska, op. cit., komentarz do art. 195.

[13] Par. 3a i 3b rozporządzenia RM.

[14] Przykładowe programy nauczania wraz z metodologią ich opracowywania dostępne są na stronie Krajowego Ośrodka Wspierania Edukacji Zawodowej i Ustawicznej, www.koweziu.edu.pl.

[15] Z uzasadnienia projektu nowelizacji z 11 sierpnia 2015 r.

[16] Pismo MEN z 23 października 2012 r. w sprawie finansowania kosztów kształcenia zawodowego uczniów zasadniczych szkół zawodowych, odpowiedź na interpelację nr 9700, dostęp: www.sejm.gov.pl.

[17] M. Pilich, op. cit., komentarz do art. 70.

[18] Por. m.in. wyrok NSA z 16 listopada 2012 r., sygn. akt I OSK 1977/12, LEX nr 1291368.

[19] Wyrok NSA z 31 maja 2012 r., sygn. akt I OSK 269/12, LEX nr 1264747.

[20] Wyrok WSA w Krakowie z 12 grudnia 2013 r., sygn. akt III SA/Kr 412/13, LEX nr 1493366.

[21] M. Pilich, op. cit., komentarz do art. 70.