Kto może liczyć na stypendium socjalne, naukowe i unijne

Zgodnie z ustawą o systemie oświaty uczniowie wszystkich typów szkół, zarówno publicznych, jak i prywatnych, mają prawo do dwóch podstawowych form pomocy: socjalnej (stypendium szkolne i zasiłek szkolny) oraz motywacyjnej (stypendium za wyniki w nauce lub osiągnięcia sportowe). Stypendium socjalne i zasiłek przyznaje w drodze decyzji administracyjnej wójt, burmistrz, prezydent. Fundusze na ich wypłatę gminy otrzymują z budżetu państwa. Z kolei stypendia naukowe lub sportowe wypłacane są z budżetu gminy, a przyznaje je dyrektor szkoły.

To, gdzie należy ubiegać się o pomoc, wzór wniosku oraz sposób i formę wypłacania stypendium ustala rada gminy w gminnym regulaminie przyznawania pomocy materialnej. Pewne ogólne zasady określa jednak ustawa o systemie oświaty.

Stypendium szkolne może otrzymać uczeń, w którego rodzinie miesięczny dochód na osobę wynosi mniej niż 351 zł, liczony według zasad zawartych w ustawie o pomocy społecznej. Zgodnie z nią za dochód uważa się sumę wszystkich miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, po odliczeniu kosztów ich uzyskania oraz składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe.

Miesięczna wysokość stypendium nie może być niższa niż 80 proc. i wyższa niż 200 proc. zasiłku rodzinnego, czyli we wrześniu i październiku może wynieść od 51,2 do 128 zł. Od 1 listopada 2009 r. zgodnie z w rozporządzeniem Rady Ministrów z 11 sierpnia 2009 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę do ubiegania się o zasiłek rodzinny oraz wysokości świadczeń rodzinnych (Dz.U. nr 129, poz. 1058) wysokość zasiłku rodzinnego na dziecko w wieku powyżej 5. roku życia do ukończenia 18. roku życia wzrasta z 64 do 91 zł. Oznacza to, że od 1 listopada miesięczna wysokość stypendium może wynosić od 72,8 do 182 zł.

Ustawa wskazuje, że stypendium szkolne powinno być udzielane w formie:

● całkowitego lub częściowego pokrycia kosztów udziału w zajęciach edukacyjnych, w tym wyrównawczych, wykraczających poza zajęcia realizowane w szkole w ramach planu nauczania, a także udziału w zajęciach edukacyjnych realizowanych poza szkołą;

● pomocy rzeczowej o charakterze edukacyjnym, w tym w szczególności zakupu podręczników.

Oznacza to, że pomoc przyznawana przez wójta, ale finansowana z budżetu państwa, musi być przede wszystkim celowa. Przykładowo stypendium może pokrywać koszt dodatkowych lekcji angielskiego, zajęć wyrównawczych, zajęć dla dyslektyków czy dysgrafików, zakupu podręczników, słowników czy innych pomocy edukacyjnych.

Uczniowie szkół ponadgimnazjalnych, którzy uczą się poza miejscem zamieszkania, mogą też otrzymać pieniądze na zakup biletów miesięcznych, obiadów czy opłacenie internatu, czyli koszty związane z pobieraniem nauki.

Pomoc może być również przyznana w dwóch formach: rzeczowej i pieniężnej. Z tym że w sumie pomoc ta nie może przekroczyć wspomnianej już kwoty 128 zł we wrześniu i październiku oraz 182 zł w kolejnych miesiącach roku szkolnego.

Stypendium może być przyznane z urzędu albo na wniosek:

● rodziców,

● pełnoletniego ucznia,

● dyrektora szkoły.

W praktyce bardzo często zdarza się, że w imieniu osiemnastolatka wniosek składają rodzice. Tymczasem mogą to robić do momentu osiągnięcia przez ucznia pełnoletniości. Potem uczeń sam dba o swoje sprawy albo udziela pisemnego pełnomocnictwa rodzicom. Bez pełnomocnictwa wniosek złożony przez rodziców pełnoletniego ucznia jest nieważny.

We wniosku poza podstawowymi informacjami zwykle należy też podać dane uzasadniające przyznanie świadczenia pomocy materialnej, w tym zaświadczenie o wysokości dochodów lub zaświadczenie o korzystaniu ze świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej oraz pożądaną formę świadczenia pomocy materialnej inną niż forma pieniężna.

Wzory wniosków przygotowuje gmina i są one dostępne albo w gminnym w wydziale oświaty albo w szkole. Zwykle uczniowie chodzący do szkół na terenie gminy wnioski składają w szkole, a ci uczęszczający do szkół poza terenem gminy w wydziale oświaty urzędu gminy lub miasta.

Wnioski o przyznanie stypendium na rok szkolny 2009/2010 należy złożyć do 15 września. W uzasadnionych przypadkach wniosek można złożyć po tym terminie. Wówczas jednak wnioskodawca powinien wyjaśnić, dlaczego nie mógł dochować terminu. Organ wydający decyzję sprawdza natomiast, czy przedstawione uzasadnienie jest prawdziwe. Często zdarza się jednak, że wnioski złożone po terminie gminy pozostawiają bez rozpoznania, uznając, że jest to tzw. termin materialno-prawny, czyli nieprzywracalny. Tymczasem jest to niedopuszczalne. Co do zasady samorządy muszą rozpatrzyć każdy wniosek i wydać decyzję.

W przypadku wniosku złożonego po terminie może być ona pozytywna, o ile wnioskodawca uzasadni spóźnienie. Jeśli jednak wniosek w sprawie przyznania stypendium szkolnego nie został złożony w terminie, z powodu np. nieznajomości przepisów, organy gminy muszą odmówić przyznania stypendium. Jeśli jednak mimo to wójt, burmistrz czy prezydent chciałby przyznać danemu uczniowi pomoc, może to zrobić z urzędu.

Aby zmieścić się w terminie, można też złożyć wniosek niekompletny. W takim przypadku gmina powinna wezwać do uzupełnienia wniosku w ciągu siedmiu dni pod rygorem pozostawienia go bez rozpoznania. Dopiero, jeśli wnioskodawca nie dostarczy wymaganych dokumentów we wskazanym terminie, wniosek może być odrzucony. Co prawda zdarza się, że samorządy odmawiają rozpatrzenia wniosku, który nie zawiera wszystkich wymaganych załączników, jednak jest to niezgodne z prawem. Jeśli gmina odrzuci niekompletny wniosek i nie poprosi o jego uzupełnienie, wnioskodawca będzie mógł poskarżyć się do SKO na bezczynność.

Decyzję o przyznaniu stypendium podejmuje wójt, burmistrz lub prezydent. W decyzji musi być podana m.in. wysokość stypendium, sposób, forma i częstotliwość wypłaty. Od decyzji wójta przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego. Należy je złożyć w terminie 14 dni od otrzymania decyzji za pośrednictwem urzędu gminy.

Uczeń znajdujący się przejściowo w trudnej sytuacji materialnej z powodu zdarzenia losowego, które przytrafiło się albo jemu osobiście, albo jego rodzicom, może starać się o zasiłek szkolny. Może być on przyznany w formie świadczenia pieniężnego na pokrycie wydatków związanych z jego nauką lub w formie pomocy rzeczowej o charakterze edukacyjnym. Jego wysokość jednorazowo nie może przekroczyć kwoty stanowiącej pięciokrotność kwoty, o której mowa w art. 6 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych – tj. obecnie 320 zł, a od 1 listopada 2009 r. 455 zł. Zasiłek może być przyznawany kilka razy w roku, niezależnie od otrzymywanego stypendium szkolnego. Oznacza to, że kwota zasiłku nie jest wliczana do rocznego limitu pomocy o charakterze socjalnym. O zasiłek szkolny można ubiegać się nie później niż dwa miesiące od wystąpienia zdarzenia uzasadniającego jego przyznanie.

Wyjątkowo zdolne dzieci uczące się zarówno w szkołach publicznych, jak i niepublicznych mogą starać się o stypendium za wyniki w nauce lub za osiągnięcia sportowe. Do otrzymania stypendium za wyniki w nauce uprawniony jest uczeń, który uzyskał wysoką średnią ocen oraz co najmniej dobrą ocenę z zachowania w okresie (semestrze) poprzedzającym okres (semestr), w którym przyznaje się to stypendium. Średnią ocen ustala – powołana przez dyrektora szkoły – komisja stypendialna, po zasięgnięciu opinii rady pedagogicznej i samorządu uczniowskiego. Szkoły jednak w swoich własnych regulaminach przyznawania stypendium umieszczają dodatkowe warunki, od których uzależniają wypłatę stypendium, np. stypendium za wyniki sportowe mogą otrzymać uczniowie mające, co najmniej dobre oceny ze wszystkich przedmiotów. Takie działanie jest niezgodne z prawem. Ustawa o systemie oświaty nie uzależnia bowiem przyznania stypendium sportowego od wyników w nauce. W takiej sytuacji rodzice czy pełnoletni uczeń powinien odwołać się do dyrektora szkoły lub kuratorium. Stypendia motywacyjne, niestety, nie są przyznawane w drodze decyzji administracyjnej.

Wniosek o przyznanie stypendium za wyniki w nauce składa się do komisji stypendialnej, która następnie przekazuje go wraz ze swoją opinią dyrektorowi szkoły. O przyznanie stypendium za wyniki w nauce uczeń może ubiegać się nie wcześniej niż po ukończeniu pierwszego roku nauki w danym typie szkoły. O to stypendium jednak nie mogą się starać uczniowie klas I–III oraz IV klasy szkoły podstawowej w semestrze zimowym. Stypendium za wyniki w nauce przyznaje dyrektor szkoły, po zasięgnięciu opinii rady pedagogicznej, w ramach środków przyznanych przez organ prowadzący na ten cel. Wypłacane jest ono raz w semestrze, a jego wysokość ustala dyrektor szkoły, po zasięgnięciu opinii komisji stypendialnej i rady pedagogicznej oraz w porozumieniu z organem prowadzącym szkołę. Wysokość stypendium motywacyjnego w roku szkolnym 2009/2010 nie może być wyższa niż 182 zł w semestrze.

Wyjątkowo wybitni uczniowie mogą starać się o stypendium ministra edukacji narodowej lub prezesa Rady Ministrów. O stypendium ministra edukacji może powalczyć uczeń szkoły publicznej lub niepublicznej, który:

● jest laureatem międzynarodowej olimpiady lub laureatem i finalistą olimpiady przedmiotowej o zasięgu ogólnopolskim lub turnieju;

● jest laureatem konkursu na pracę naukową, organizowanego przez instytucję naukową lub stowarzyszenie naukowe;

● uzyskuje najwyższe wyniki w nauce według indywidualnego programu lub toku nauki w szkole ponadgimnazjalnej;

● uczestniczy w zajęciach w uczelni przewidzianych tokiem studiów na podstawie postanowień regulaminu studiów;

● uzyskał wysokie wyniki we współzawodnictwie sportowym na szczeblu krajowym lub międzynarodowym.

W ubiegłym roku o stypendium ubiegało się 1118 uczniów, a otrzymało – 300. Stypendium ma formę jednorazowej nagrody pieniężnej i wynosi 3,2 tys. zł.

Z kolei stypendium prezesa Rady Ministrów może otrzymać uczeń, który:

● chodzi do szkoły dającej możliwość uzyskania świadectwa dojrzałości,

● otrzymał promocję z wyróżnieniem, uzyskując przy tym najwyższą w danej szkole średnią ocen lub wykazuje szczególne uzdolnienia w co najmniej jednej dziedzinie wiedzy, uzyskując w niej najwyższe wyniki, a w pozostałych dziedzinach wiedzy wyniki co najmniej dobre.

Takie wyróżnienie może jednak spotkać tylko jednego ucznia z danej szkoły. Stypendium w wysokości 258 zł miesięcznie przyznawane jest na okres od września do czerwca. W ubiegłym roku szkolnym otrzymało je 4133 uczniów.

Uzdolnieni w kierunku matematyczno-przyrodniczym lub technicznym uczniowie szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych, którym ciężka sytuacja materialna utrudnia rozwój i edukację, mogą starać się o tzw. stypendium unijne. Jest to wsparcie wypłacane w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki z Europejskiego Funduszu Społecznego. Szczegółowe zasady ubiegania się o stypendium, w tym terminy przyjmowania wniosków, ustalają w regulaminach przyznawania stypendiów poszczególne urzędy marszałkowskie lub wskazane przez nie instytucje. Regulaminy muszą być jednak zgodne z ogólnymi zasadami ustalonymi w PO KL. Kryterium dochodowe na jednego członka rodziny nie może być wyższe niż dwukrotność kwoty kryterium dochodowego określonego w ustawie o świadczeniach rodzinnych, czyli 1080 zł w 2009 roku. Miesięczna wysokość stypendium musi się mieścić w przedziale od 200 do 600 zł. Na przykład w województwie lubelskim przyznano stypendia w wysokości 375 zł miesięcznie, w mazowieckim 380 zł, a śląskim od 250 do 350 zł zależnie od średniej ocen z przedmiotów ścisłych. W trakcie otrzymywania stypendium uczniem stypendystą musi opiekować się nauczyciel, który opracowuje dla niego indywidualny plan rozwoju. Stypendium przyznawane jest na minimum 12 miesięcy. W niektórych województwach jest jednak przyznawane nawet na dwa lata.

Szczegółowych informacji o stypendiach należy jednak szukać na stronach internetowych właściwego ze względu na miejsce zamieszkania urzędu marszałkowskiego, a także w urzędach powiatowych. W wielu województwach bowiem, np. w śląskim, wnioski o stypendium składa się właśnie poprzez starostwo. Uczniowie pobierający stypendium unijne mogą jednocześnie pobierać stypendium szkolne czy za wyniki w nauce.