Czy firma może żądać zwrotu pensji

W orzecznictwie jest bezsporne, że źródłem bezpodstawnego wzbogacenia mogą być zdarzenia różnego rodzaju. Może ono być następstwem działania wzbogaconego, zubożonego, osoby trzeciej, a także jakichkolwiek innych zdarzeń, w wyniku których korzyść majątkową uzyskuje wzbogacony kosztem majątku zubożonego (zob. wyroki SN: z 6 grudnia 2005 r. I CK 220/2005, Lex Polonica nr 1538862; z 20 grudnia 2006 r. IV CSK 272/2006, Monitor Prawniczy 2007/2 str. 60; z 4 października 2007 r. V CSK 255/2007, OSNC 2008/C, poz. 79). W opisanej sytuacji osoba trzecia wzbogaciła się o kwotę, która omyłkowo wpłynęła na jej konto bankowe. Sytuacja taka nie jest łatwa do naprawienia, gdyż zasadniczo bank nie może rozporządzać środkami na rachunku bankowym bez dyspozycji jego posiadacza. Z reguły nie jest także w stanie zweryfikować prawidłowości przelewu z zewnątrz i kierując się dobrem swoich klientów, może dokonać zwrotu omyłkowo przekazanej kwoty wynagrodzenia tylko za zgodą posiadacza rachunku, na które ono wpłynęło. Jeżeli bank nie uzyska takiej zgody, pracodawcy pozostanie dochodzenie nienależnej kwoty od osoby trzeciej, której konto bankowe zasiliło nienależne świadczenie. Powinien jednak mieć na uwadze, że niezależnie od roszczeń w stosunku do osoby trzeciej, nadal pozostaje zobowiązanym wobec pracownika, który nie otrzymał należnego wynagrodzenia za luty.

Art. 405 i nast. ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Nie ma przeszkód, aby pracownik wyraził zgodę na potrącenie z jego wynagrodzenia kwoty stanowiącej nadpłatę wypłaconego mu wynagrodzenia. Kodeks pracy zezwala bowiem na to, aby należności inne niż wymienione w jego przepisach mogły być potrącane z wynagrodzenia pracownika, ale tylko za jego zgodą. Jednak nawet przy dobrowolnym potrącaniu należności istnieją pewne ograniczenia. Chodzi o kwotę wolną od potrąceń oraz o to, aby zgoda pracownika była wyrażona na piśmie. W orzecznictwie SN podkreśla się bowiem, że wyrażenie przez pracownika zgody na dokonywanie potrąceń z wynagrodzenia za pracę innych należności niż wymienione w przepisach kodeksu pracy jest nieważne bez zachowania formy pisemnej (zob. wyrok z 1 października 1998 r. I PKN 366/98; OSNAPiUS 1999/21, poz. 684, Palestra 2000/2-3 str. 198).

Art. 91 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Kodeks pracy umożliwia pracodawcy odliczenie kwot w pełnej wysokości za czas nieobecności w pracy, za który pracownik nie zachowuje prawa do wynagrodzenia. Jednocześnie w orzecznictwie SN uznaje się za niekwestionowany pogląd, że pracownik powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu wynagrodzenia w każdej sytuacji niewykonywania pracy, chyba że przepis szczególny gwarantuje mu za ten czas zapłatę (zob. wyrok SN z 4 października 1994 r. I PRN 71/94; OSNAPiUS 1995/7, poz. 89; uchwała SN z 8 grudnia 1994 r. I PZP 49/94, OSNAPiUS 1995/16, poz. 202). Odliczenie wynagrodzenia wypłaconego z góry następuje bez zgody pracownika, jednak dotyczyć może wyłącznie tych odliczeń, które dokonane zostały według zasad przewidzianych w kodeksie pracy. Skorzystanie z odliczenia nie jest bowiem możliwe w każdym czasie, lecz jedynie w najbliższym terminie płatności. Gdyby więc pracodawca w najbliższym terminie płatności, tj. w opisanej sytuacji w marcu, nie dokonał odliczenia kwoty wypłaconej w poprzednim terminie płatności (lutym), to nienależna kwota mogłaby być potrącona z wynagrodzenia tylko za pisemną zgodą pracownika lub gdyby została objęta tytułem wykonawczym.

Art. 87 par. 7 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Według kodeksu cywilnego obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją, powinien się liczyć z obowiązkiem zwrotu. Ocena tego, kiedy pracownik musi mieć na uwadze taką ewentualność, powinna uwzględniać wszystkie okoliczności konkretnej sytuacji. Dodać przy tym należy, że ciężar dowodu w tej kwestii spoczywa na pracodawcy, który powinien udowodnić, że pracownik miał świadomość otrzymywania nienależnego świadczenia i powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu korzyści. W opisanej sytuacji pracownik mógł sądzić, że wypłacona mu kwota jest efektem dokonanej podwyżki i w dobrej wierze pieniędzmi tymi zadysponował. W orzecznictwie SN przyjmuje się natomiast, że jeżeli wypłata zawyżonego wynagrodzenia jest błędem, to może on obarczać także pracownika tylko wówczas, gdyby działał w złej wierze, a błąd innych osób był widoczny od razu, bez wnikania w szczegóły sytuacji (zob. wyrok z 23 października 2008 r. II PK 76/2008; OSNP 2010/5-6, poz. 64).

Art. 409 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Niezależnie od tego, czy pracodawca ma uzasadnione roszczenie wobec pracownika, wiążą go bezwzględne ograniczenia wynikające z ochrony wynagrodzenia za pracę. Sytuacja taka może wystąpić, gdy pracownik otrzyma zawyżoną pensję. Oczywiście przy ustalaniu jego wynagrodzenia pożądana jest przede wszystkim należyta staranność i sprawdzenie, czy zostało ono prawidłowo obliczone. Omyłkowe wypłacenie pracownikowi zbyt wysokiego wynagrodzenia może bowiem przysporzyć pracodawcy kłopotów. Sprawa będzie prosta, jeżeli pracownik zwróci dobrowolnie nienależną kwotę. Skomplikuje się natomiast, gdy nie wykaże on takiej woli. Trzeba bowiem mieć na uwadze, że kodeks pracy pozwala pracodawcy potrącić bez zgody pracownika tylko te należności, które zostały wyraźnie wymienione w jego przepisach. Nie ma wśród nich nadpłaconej kwoty wynagrodzenia wskutek omyłki. Zakaz wynikający z kodeksu pracy może jednak uchylić zgoda pracownika na potrącenie takiej należności z jego przyszłego wynagrodzenia. Gdy jednak pracodawca nie uzyska takiej zgody, musi się liczyć z koniecznością sądowego dochodzenia nadpłaconej kwoty na podstawie przepisów prawa cywilnego.

Art. 91 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 405 i nast. ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

danuta.klucz@infor.pl