W jaki sposób pracodawca powinien rozliczyć dyżur pełniony przez pracowników

Dyżur to pozostawanie pracownika w dyspozycji pracodawcy poza normalnymi godzinami pracy, w wyznaczonym miejscu i czasie, w stałej gotowości do świadczenia pracy (art. 151⁵ k.p.). Zasadą jest, że w czasie dyżuru pracownik nie świadczy pracy, lecz jedynie pozostaje w gotowości do jej świadczenia, gdyby okazało się to konieczne. Jego celem jest bowiem zabezpieczenie pracodawcy, na wypadek gdyby wystąpiły okoliczności, które wymagają podjęcia przez pracownika określonych czynności.

Pełnienie dyżuru jest zatem obowiązkiem pracownika, bez względu na to, w jakim dniu został wyznaczony i o jakiej porze dnia.

Czasu dyżuru nie wlicza się do czasu pracy, jeżeli podczas dyżuru pracownik nie wykonywał pracy.

Można wyróżnić trzy rodzaje dyżurów:

● dyżur pełniony w miejscu pracy lub innym miejscu wyznaczonym przez pracodawcę (ale poza domem pracownika),

● dyżur w domu,

● dyżur, w trakcie którego pracownik wykonywał pracę.

Za czas dyżuru pełnionego w zakładzie pracy lub innym wyznaczonym przez pracodawcę miejscu (poza domem pracownika) pracownikowi przysługuje czas wolny od pracy w wymiarze odpowiadającym długości dyżuru.

W razie braku możliwości udzielenia czasu wolnego za taki dyżur przysługuje wynagrodzenie wynikające z jego osobistego zaszeregowania, określonego stawką godzinową lub miesięczną, a jeżeli taki składnik wynagrodzenia nie został wyodrębniony przy określaniu warunków wynagradzania - 60 proc. wynagrodzenia.

Przepisy kodeksu pracy nie określają terminu, w jakim pracownik powinien otrzymać czas wolny w zamian za dyżur, powinno to jednak nastąpić w okresie objętym wypłatą wynagrodzenia za pracę, ponieważ w razie nieudzielania czasu wolnego za dyżur pracownik w terminie rozliczenia otrzyma rekompensatę pieniężną. W przypadku gdy taki dyżur spowodował przekroczenie obowiązujących pracownika norm czasu pracy, a pracownik z tytułu dyżuru nie otrzymał czasu wolnego, tylko wynagrodzenie, to nie ulega ono powiększeniu o dodatek z tytułu pracy w godzinach nadliczbowych.

Dyżur pełniony w domu jest traktowany inaczej. Za czas takiego dyżuru nie przysługuje bowiem ani czas wolny, ani rekompensata pieniężna. Pracownik nie ma zatem prawa do żadnych świadczeń z tytułu takiego dyżuru, chyba że układ zbiorowy pracy, inne przepisy płacowe lub umowa o pracę przyznają mu pewne uprawnienia.

Szczególnym dyżurem będzie dyżur, podczas którego pracownik faktycznie wykonywał pracę. Należy jednak pamiętać, że świadczenie pracy podczas dyżuru powinno mieć miejsce tylko w sytuacji, gdy wymagają tego szczególne okoliczności, dla których zabezpieczenia dyżur został zlecony.

Godziny efektywnej pracy wykonywanej podczas dyżuru pracownika podlegają wliczeniu do czasu pracy. Tym samym pracownik za czas takiej pracy powinien otrzymać wynagrodzenie.

Na prawo do wynagrodzenia za pracę podczas dyżuru nie ma wpływu miejsce, gdzie pracownik dyżur miał zlecony.

Wykonywanie pracy podczas dyżuru domowego powoduje, że czas przepracowany wlicza się do czasu pracy i gratyfikuje. Co więcej, godziny takiej pracy będą traktowane jak godziny nadliczbowe ze wszystkimi wynikającymi stąd konsekwencjami. Po pierwsze, godziny te należy zaliczyć na poczet limitu obowiązującego w danym roku kalendarzowym. Po drugie, czas przepracowany, jako że przekracza normy czasu pracy (dyżur jest pełniony poza normalnymi godzinami pracy), obliguje do wypłacenia wynagrodzenia oraz dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych. Za pracę w godzinach nadliczbowych, oprócz normalnego wynagrodzenia, przysługuje dodatek w wysokości:

● 100 proc. wynagrodzenia - za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających:

a) w nocy,

b) w niedziele i święta niebędące dla pracownika dniami pracy, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy,

c) w dniu wolnym od pracy udzielonym pracownikowi w zamian za pracę w niedzielę lub w święto, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy,

● 50 proc. wynagrodzenia - za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających w każdym innym dniu niż określony powyżej.

Pracodawca może udzielić pracownikowi w zamian za pracę podczas dyżuru również czasu wolnego, jednak na zasadach obowiązujących dla pracy nadliczbowej. Dyżur może być bowiem pełniony zarówno w dni będące dla pracownika dniami pracy, jak i w dni wolne od pracy, w tym także w niedziele i święta, jednak pod warunkiem że zostały spełnione przesłanki powierzenia pracy w te dni.

Jeżeli w dniu wolnym od pracy doszło do faktycznego świadczenia pracy (również w ramach dyżuru), pracownikowi należy udzielić innego dnia wolnego od pracy.

Planując dyżury, trzeba jednak zapewnić pracownikowi odpowiednie okresy odpoczynku dobowego oraz tygodniowego. Oznacza to, że czas pracy zaplanowany w harmonogramie i czas dyżuru w jednej dobie nie mogą w sumie przekroczyć 13 godzin. Pozostałe 11 godzin trzeba bowiem przeznaczyć na odpoczynek. Jeśli pracownik pracuje po 8 godzin, to może w dniu pracy dyżurować maksymalnie 5 godzin, a gdy pracuje w równoważnym czasie po 12 godzin, wtedy czas dyżuru w dniu pracy może wynosić tylko godzinę.

Dyżury przypadające na dni wolne od pracy mogą trwać maksymalnie do 13 godzin, czyli tak, aby zapewnić pracownikom 11-godzinny odpoczynek dobowy. Doba pracownicza to kolejne 24 godziny od godziny rozpoczęcia pracy zgodnie z obowiązującym pracownika rozkładem czasu pracy.

Pracownik, który pełni dyżur w zakładzie pracy lub innym miejscu wskazanym przez pracodawcę (poza domem), ma prawo do rekompensaty w postaci czasu wolnego w wymiarze odbytego dyżuru. W przypadku niemożności udzielenia pracownikowi czasu wolnego otrzymuje on wynagrodzenie za każdą godzinę dyżuru według swojej stawki godzinowej ustalanej na podstawie wynagrodzenia zasadniczego. Przy braku stałej pensji wynagrodzenie to obliczamy jako iloczyn godzin dyżuru i 60 proc. stawki godzinowej ustalonej ze zmiennych składników wynagrodzenia pracownika przysługujących z okresu trzech miesięcy poprzedzających dyżur. Za dyżur pełniony w domu pracownik nie otrzymuje czasu wolnego ani wynagrodzenia.

Wymiar dyżuru nie może kolidować z prawem pracownika do dobowego i tygodniowego odpoczynku. Pracownikowi przysługuje w każdej dobie prawo do co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku oraz co najmniej 35 godzin odpoczynku w każdym tygodniu. Wymiar zleconego dyżuru powinien być zatem dostosowany do systemu czasu pracy obowiązującego pracownika.

Czas świadczenia pracy podczas pełnionego przez pracownika dyżuru wliczany jest do czasu pracy pracownika. Za czas takiej pracy podwładny ma prawo do wynagrodzenia obliczanego na podstawie stawki godzinowej wynagrodzenia pracownika. Stawka ta ustalana jest na podstawie wymiaru godzin do przepracowania przez pracownika w danym miesiącu. W przypadku gdy praca podczas dyżuru jest pracą świadczoną w godzinach nadliczbowych, pracownikowi przysługuje stosowny dodatek za każdą godzinę takiej pracy. Praca nadliczbowa w ramach dyżuru może być również rekompensowana pracownikowi czasem wolnym. Pracownikowi, który w ramach zleconego dyżuru wykonywał pracę w dniu wolnym od pracy wynikającym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy, przysługuje w zamian inny dzień wolny od pracy udzielony pracownikowi do końca okresu rozliczeniowego, w terminie z nim uzgodnionym.

Pracownik zatrudniony w podstawowym systemie czasu pracy, wynagradzany według stałej stawki miesięcznej - 2800 zł, na polecenie pracodawcy pełnił w październiku i listopadzie 2011 r. następujące dyżury: 14 października przez 4 godzinny dyżur zakładowy (pracodawca w zamian nie udzielił mu czasu wolnego) oraz 21 listopada - pracownik po 8 godzinach pracy miał zlecony dyżur domowy w wymiarze 5 godzin, podczas którego przez 3 godziny faktycznie wykonywał pracę. Rozliczenie dyżurów pracownika powinno zostać przeprowadzone w następujący sposób:

W sytuacji gdy pracodawca nie ma możliwości udzielenia pracownikowi czasu wolnego za dyżur, wówczas jest obowiązany wypłacić za ten czas wynagrodzenie. W celu obliczenia należności za 1 godzinę według składników wynagrodzenia określonych w stawce miesięcznej w stałej wysokości, należy tę stawkę podzielić przez liczbę godzin pracy przypadających do przepracowania w danym miesiącu. Następnie tak ustaloną stawkę należy pomnożyć przez liczbę godzin dyżuru.

Liczymy wynagrodzenie za dyżur w zakładzie pracy bez konieczności świadczenia pracy:

● miesięczną pensję pracownika dzielimy przez liczbę godzin pracy przypadających do przepracowania w październiku:

2800 zł : 168 godz. = 16,67 zł/godz.,

● następnie stawkę za jedną godzinę pracy mnożymy przez liczbę godzin dyżuru:

16,67 zł/godz. x 4 godz. = 66,68 zł.

W październiku pracownik oprócz stałego wynagrodzenia w wysokości 2800 zł powinien otrzymać również wynagrodzenie za czas dyżuru w wysokości 66,68 zł. Razem jego wynagrodzenie za październik wyniesie 2866,68 zł.

W przypadku gdy podczas części dyżuru pracownik wykonywał pracę, dyżur rozliczamy oddzielnie dla części przepracowanej i nieprzepracowanej. Czas świadczenia pracy przez pracownika podczas zleconego mu dyżuru zaliczany jest do czasu pracy tego pracownika niezależnie od tego, gdzie dyżur był odbywany. Za taką przepracowaną część dyżuru pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia.

Pracownik, który miał zlecony dyżur w domu, wynagrodzenie otrzyma tylko za faktycznie przepracowaną część tego dyżuru. Za część nieprzepracowaną nie zachowuje prawa do żadnej rekompensaty, gdyż dyżur domowy nie uprawnia do takich świadczeń.

Liczymy wynagrodzenie za przepracowane 3 godziny dyżuru, w którym pracownik wykonywał pracę:

Praca w ramach dyżuru stanowiła pracę w godzinach nadliczbowych tego pracownika, gdyż była wykonywana ponad obowiązujący pracownika wymiar 8 godzin na dobę. Dlatego też za taką pracę pracownik ma prawo do wynagrodzenia wraz z odpowiednim dodatkiem.

● ustalamy stawkę godzinową wynagrodzenia pracownika

2800 zł : 168 godz. = 16,67 zł/godz.

● ustalamy stawkę dodatku za jedną godzinę pracy w godzinach nadliczbowych.

Za pracę w każdej godzinie nadliczbowej przypadającej w dniu pracy pracownika przysługuje mu dodatek w wysokości 50 proc. wynagrodzenia. Wynagrodzenie stanowiące podstawę obliczania dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych obejmuje wynagrodzenie pracownika wynikające z jego osobistego zaszeregowania określonego stawką godzinową lub miesięczną, a jeżeli taki składnik wynagrodzenia nie został wyodrębniony przy określaniu warunków wynagradzania - 60 proc. wynagrodzenia.

16,67 zł/godz. x 50 proc. = 8,34 zł/godz.

● liczymy wynagrodzenie za przepracowaną część dyżuru

16,67 zł + 8,34 zł = 25,01 zł

25,01 zł x 3 godz. = 75,03 zł

W listopadzie pracownik oprócz stałego wynagrodzenia w wysokości 2800 zł powinien otrzymać również wynagrodzenie za przepracowaną część dyżuru domowego w wysokości 75,03 zł. Razem jego wynagrodzenie za listopad wyniesie 2875,03 zł.

@RY1@i02/2011/227/i02.2011.227.217000300.801.jpg@RY2@

Magdalena Kasprzak, ekspert z zakresu prawa pracy

Magdalena Kasprzak

ekspert z zakresu prawa pracy

Art. 128, 132, 133, 151¹, 151⁵ ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Par. 4 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w kodeksie pracy (Dz.U. nr 62, poz. 289 z późń. zm.).