Znów więcej do ZUS za osoby na urlopach wychowawczych

Od 1 stycznia 2012 r. zaczęły obowiązywać nowe przepisy w zakresie wysokości podstawy wymiaru składek emerytalnej i rentowej u osób przebywających na urlopach wychowawczych. Wprowadziła je ustawa z 6 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy i niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 237, poz. 1654). Zmiana dotyczy również pracowników, których urlop wychowawczy rozpoczął się przed 1 stycznia 2012 r. Do tej pory składki były naliczane od kwoty minimalnego wynagrodzenia za pracę obowiązującego w danym roku kalendarzowym.

Dla przypomnienia, przebywanie na urlopie wychowawczym stanowi tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych oraz zdrowotnego, o ile pracownik nie ma innego tytułu rodzącego obowiązek w tych ubezpieczeniach i nie ma ustalonego prawa do emerytury/renty. Składki na ZUS finansuje budżet państwa, a płatnik je tylko nalicza od odpowiedniej podstawy wymiaru i wykazuje w deklaracji głównej ZUS DRA.

Począwszy od dokumentów do ZUS składanych za styczeń 2012 r. (raport imienny ZUS RCA z kodem ubezpieczenia 1211xx), pracodawca musi już wykazywać w nich podstawę wymiaru składek ustaloną według nowych reguł.

I tak podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób przebywających na urlopie wychowawczym stanowi kwota 60 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale. Ogłasza je prezes GUS w komunikacie. Składka w nowej wysokości obowiązuje od trzeciego miesiąca następnego kwartału.

Dodatkowe ograniczenie

Ustawodawca przewidział jednak zastrzeżenie, że podstawa ta nie może być wyższa niż przeciętne miesięczne wynagrodzenie wypłacone za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających urlop wychowawczy.

Zatem generalnie składki powinny być obliczone od faktycznego średniego, miesięcznego wynagrodzenia pracownika, jakie uzyskiwał jeszcze przed urlopem. Dopiero gdy to wynagrodzenie okaże się wyższe niż aktualna w danym kwartale kwota graniczna odpowiadająca 60 proc. średniej pensji krajowej, właśnie ona będzie podstawą do składek finansowanych przez ZUS.

Ponieważ GUS ogłasza wysokość wynagrodzenia co trzy miesiące, płatnik musi na bieżąco sprawdzać i porównywać obie kwoty wynagrodzeń - faktyczną z zarobków pracownika i podawaną przez GUS. Podstawą wymiaru będzie zawsze kwota niższa. Z taką sytuacją mamy do czynienia w opisanym w pytaniu przypadku. [przykład 1]

Ustalenie przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia pracownika z 12 miesięcy poprzedzających urlop wychowawczy może niekiedy okazać się problematyczne. Według ZUS (komunikat na stronie www.zus.pl) należy je obliczyć, stosując te same zasady co przy ustalaniu podstawy zasiłków z ubezpieczenia społecznego, czyli zgodnie z przepisami ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. z 2010 r. nr 77, poz. 512 z późn. zm). Jest jednak jedna zasadnicza różnica.

O ile podstawę zasiłkową stanowi wynagrodzenie po odliczeniu części składek na ubezpieczenia społeczne finansowanych przez pracownika (13,71 proc.), o tyle podstawę do składek na wychowawczym stanowi wynagrodzenie z tymi składkami włącznie, czyli pełne brutto. Na pewno do ustalenia średniego wynagrodzenia z 12 miesięcy przyjmuje się przychody, od których odprowadzane były składki na ZUS, z pominięciem należności zwolnionych.

Krótszy okres pracy

Kwotę przeciętną wynagrodzenia, potrzebną do wskazania podstawy wymiaru składek, ustala się przez podzielenie wynagrodzenia osiągniętego przez ubezpieczonego przez liczbę miesięcy, w których wynagrodzenie to zostało osiągnięte.

W przypadku gdy pracownik wnioskował o urlop wychowawczy przed upływem 12-miesięcznego okresu zatrudnienia u swojego pracodawcy, przyjmuje się przeciętne miesięczne wynagrodzenie za pełne miesiące kalendarzowe ubezpieczenia uzyskane u danego płatnika.

Analogiczne jak przy zasiłkach zasady przełożone na ustalanie podstawy składkowej przy wychowawczym dotyczą m.in.:

wrozpoczęcia urlopu już w pierwszym miesiącu zatrudnienia, czyli przed upływem pierwszego miesiąca kalendarzowego ubezpieczenia - wówczas przyjmuje się wynagrodzenie, które pracownik osiągnąłby, gdyby pracował pełny miesiąc kalendarzowy,

wodpowiedniego uzupełnienia wynagrodzenia (w zależności od tego, czy jest zmienne, czy stałe) w razie gdy pracownik przepracował co najmniej połowę obowiązującego go czasu pracy, w którymś z miesięcy poprzedzających urlop i wynagrodzenie zostało zmniejszone lub odrzucenia danego miesiąca, w którym przepracował mniej niż połowę wymiaru godzin,

wwliczania do podstawy składników wynagrodzenia przysługujących za okresy dłuższe niż miesiąc (kwartalne, roczne),

wpomijania składników sprzed zmiany wymiaru czasu pracy, jeśli ta zmiana miała miejsce w okresie 12 miesięcy (lub krótszym). [przykład 2]

Praca w kilku firmach

Osobę pozostającą w stosunku pracy z kilkoma pracodawcami, którzy udzielili urlopu wychowawczego, każdy płatnik rozlicza ze składek emerytalno-rentowych na zasadach ogólnych.

Trzeba jednak pamiętać, że ZUS pokryje za ubezpieczonego składki obliczone od sumy podstaw wymiaru składek, łącznie nie większej niż kwota 60 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale.

Z kolei składkę na ubezpieczenie zdrowotne rozlicza płatnik, u którego tytuł (urlop wychowawczy) powstał najwcześniej. Jeżeli tytuły powstały równocześnie, składka powinna być rozliczana przez płatnika, który pierwszy dokonał zgłoszenia do ubezpieczenia zdrowotnego (tj. przekazał pierwszy raport). O równoczesnym rozpoczęciu urlopu wychowawczego u kilku pracodawców i tym samym o konieczności rozliczania składki na ubezpieczenie zdrowotne przez jednego z nich ubezpieczony powinien poinformować płatników. Podstawa wymiaru składki zdrowotnej pozostaje bez zmian. Nadal jest nią kwota świadczenia pielęgnacyjnego wynosząca 520 zł.

PRZYKŁAD 1

Zarobki wyższe niż ustawowe 60 proc.

W okresie 12 miesięcy przed pójściem na urlop wychowawczy pracownica, o której mowa w pytaniu, przepracowała tylko 3 miesiące, za które otrzymała wynagrodzenie. Jest ono stałe miesięcznie i wynosi 2300 zł, łącznie z dodatkiem. Zatem to wynagrodzenie przyjąć należy do ustalenia podstawy wymiaru składek na wychowawczym za styczeń, luty i marzec, z tym że marcową podstawę trzeba zmniejszyć proporcjonalnie do okresu podlegania ubezpieczeniom z racji wychowawczego.

Za styczeń i luty podstawa wymiaru składek emerytalnej i rentowej nie może przekroczyć kwoty 2049,60 zł. Ponieważ wynagrodzenie pracownicy jest wyższe niż limit, kwota 2049,60 zł stanowić będzie podstawę do składek.

Składki za styczeń wyniosą:

- emerytalna - 400,08 zł (2049,60 zł x 19,52 proc.)

- rentowa - 122,98 zł (2049,60 zł x 6 proc.)

Składki za luty wyniosą:

- emerytalna - 400,08 zł (2049,60 zł x 19,52 proc.)

- rentowa - 163,97 zł (2049,60 zł x 8 proc.)

Nieznana jest jeszcze limitowana podstawa wymiaru składek za marzec. Jeśli po ogłoszeniu przez GUS miesięcznego przeciętnego wynagrodzenia w IV kwartale 2011 r. okaże się niższa niż wynagrodzenie pracownicy, to znowu ta kwota będzie podstawą. Pracownica zakończy urlop wychowawczy w trakcie marca. Podstawa wymiaru składek za marzec podlega więc proporcjonalnemu obniżeniu. Dzieli się ją przez liczbę dni kalendarzowych marca (przez 31) i mnoży przez liczbę dni, w których kobieta była ubezpieczona z tego tytułu (przez 15).

PRZYKŁAD 2

Podobnie jak przy podstawie zasiłkowej

Pracownica przebywa na urlopie wychowawczym od 2 stycznia 2011 r. W 2010 r. została zatrudniona 17 marca. W okresie zatrudnienia poprzedzającym przejście na urlop, tj. od kwietnia do grudnia 2010 r. (bo te miesiące przyjmujemy do ustalenia podstawy), uzyskała następujące świadczenia:

- wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy za cały grudzień 2010

- zasiłek macierzyński za okres od 14 lipca do 30 listopada

- wynagrodzenie chorobowe od 5 do 13 lipca

- wynagrodzenie za pracę za kwiecień, maj, czerwiec.

Wynagrodzenie przeciętne obliczamy z okresu kwiecień - grudzień, biorąc pod uwagę wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy oraz wynagrodzenie za pracę za miesiące kwiecień - czerwiec

Sumę tych wynagrodzeń dzielimy przez 4 (kwiecień, maj, czerwiec, grudzień). Pomijamy okres pobierania zasiłku macierzyńskiego, z lipcem włącznie, kiedy to pracownica przepracowała mniej niż połowę obowiązującego ją czasu pracy.

Izabela Nowacka

ekspert do spraw wynagrodzeń i ubezpieczenia społecznego

Podstawa prawna

Art. 6 ust. 1 pkt 19, art. 9 ust. 6, art. 18 ust. 5b, ust. 14 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Art. 81 ust. 8 pkt 10 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. z 2008 r. nr 164, poz. 1027 z późn. zm.).