Można zarabiać na urlopie rodzicielskim i nie płacić na ZUS

Wprowadzenie do kodeksu pracy urlopu rodzicielskiego służy ułatwieniu sprawowania opieki nad dziećmi w pierwszym roku życia. Mogą z niego korzystać zarówno matka, jak i ojciec. Jest podobny do dodatkowego urlopu macierzyńskiego - ma charakter fakultatywny, a w trakcie jego pobierania przysługuje zasiłek macierzyński (art. 29 ust. 5 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa; dalej: ustawa zasiłkowa).

Ważne, że jest zasiłek

Wysokość zasiłku różni się od pobieranego w trakcie urlopu macierzyńskiego, kiedy to zwykle stanowi 100 proc. podstawy wymiaru. Zasiłek macierzyński podczas urlopu rodzicielskiego wynosi zasadniczo 60 proc. podstawy wymiaru. Jeśli jednak pracownica złoży wniosek o dodatkowy urlop macierzyński i rodzicielski w trybie art. 179¹ k.p., czyli z wyprzedzeniem, to zasiłek w trakcie urlopów macierzyńskiego, dodatkowego macierzyńskiego i rodzicielskiego przysługuje przez cały czas w tej samej wysokości 80 proc. podstawy wymiaru. Szczegółowo kwestie te reguluje art. 31 ustawy zasiłkowej.

Z punktu widzenia podlegania ubezpieczeniom kluczowy jest sam fakt przysługiwania zasiłku macierzyńskiego, nie zaś jego wysokość. Osoby go pobierające są bowiem obowiązkowo ubezpieczone emerytalnie i rentowo na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 19 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: u.s.u.s.). Jest tak także wtedy, gdy mają inny tytuł rodzący obowiązek ubezpieczeń lub ustalone prawo do emerytury albo renty. Należy dodać, że nie podlegają one ubezpieczeniom chorobowemu i wypadkowemu. Podstawą wymiaru składek z zasiłku macierzyńskiego jest jego kwota, a składki finansuje budżet państwa.

Na etacie

Na urlopie rodzicielskim można zarobkować, a od rodzaju aktywności zależy to, czy trzeba też opłacać z niej składki na ZUS. Wolno go łączyć z zatrudnieniem u swego pracodawcy, z tym że nie można przekroczyć połowy pełnego wymiaru czasu pracy (art. 182^1a par. 6 k.p. w zw. z art. 182¹ par. 5 i 6 k.p.). Wówczas szef udziela urlopu na pozostałą część etatu.

Nie ma też formalnych przeszkód, aby pracować na podstawie umowy o pracę w innym zakładzie (art. 11 k.p.), choć kłóci się to z celem urlopu, zwłaszcza jeśli miałby to być cały etat.

Jeśli rodzic korzysta z urlopu rodzicielskiego, ale tylko częściowo, tzn. pracuje na niepełny etat u swojego pracodawcy, to wówczas jest obowiązkowo ubezpieczony z obu tytułów jednocześnie - z pobieranego zasiłku macierzyńskiego i ze stosunku pracy (art. 9 ust. 6b u.s.u.s.).

Podobnie jeśli w trakcie urlopu rodzicielskiego zatrudniłby się jako pracownik u innego pracodawcy (w takim wypadku wymiar czasu pracy nie jest ograniczony). Wynika to z art. 9 ust 1d u.s.u.s.: pracownicy spełniający jednocześnie warunki do objęcia ich obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z obu tytułów. Ta sama zasada dotyczy celników i członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych.

Umowa cywilnoprawna

Można też wykonywać dodatkową pracę na podstawie umów cywilnoprawnych - zarówno z własnym, jak i innym pracodawcą.

Rozważmy sytuację, w której rodzic chciałby w trakcie urlopu rodzicielskiego dorabiać na podstawie zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług. Zgodnie z art. 9 ust. 1c u.s.u.s. zleceniobiorca spełniający jednocześnie warunki do objęcia go obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym z tytułu tego zasiłku. Może dobrowolnie, na swój wniosek, ubezpieczyć się także z tytułu zlecenia. Dotyczy to sytuacji, w której rodzic podpisuje zlecenie ze swoim pracodawcą, jak i innym podmiotem (interpretacja ZUS Oddział w Lublinie z 21 października 2013 r., nr WPI/200000/451/1325/2013).

Tak samo jest, jeśli matka lub ojciec podczas urlopu rodzicielskiego wykonuje pracę nakładczą, na podstawie umowy agencyjnej lub prowadzi własną działalność gospodarczą.

O dzieło

Umowa o dzieło nie jest tytułem do ubezpieczenia. Zawarcie jej z innym podmiotem niż własny pracodawca z pewnością nie spowoduje powstania obowiązków składkowych.

Osoba na urlopie rodzicielskim może też podpisać ją z własnym szefem. W mojej ocenie również w tej sytuacji nie ma podstaw, aby była ona oskładkowana. Wątpliwości mogą powstać ze względu na art. 8 ust. 2a u.s.u.s. Zgodnie z tym przepisem za pracownika uważa się także osobę wykonującą pracę na podstawie umów: o świadczenie usług, agencyjnej, zlecenia, o dzieło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy.

Z poradnika ZUS ("Ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne osób wykonujących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych", s. 54, ostatnia aktualizacja 15 stycznia 2013 r.) wynika, że gdy pracodawca zatrudnia na podstawie umowy o dzieło swojego pracownika przebywającego na urlopie wychowawczym, macierzyńskim lub bezpłatnym, to z tytułu umowy o dzieło nie podlega on ubezpieczeniom społecznym. ZUS uzasadnia to tym, że statusu "własnego pracownika" nie mają osoby przebywające na tych urlopach, a tym samym nie stosuje się do nich art. 8 ust. 2a u.s.u.s.

ZUS nie wymienia urlopu rodzicielskiego, jednak w mojej ocenie charakter i uprawnienia z nim związane są tak zbliżone do wynikających z urlopów macierzyńskiego i wychowawczego, że uzasadniają zastosowanie tej samej interpretacji i w tym wypadku. Innymi słowy, należy uznać, że również w trakcie urlopu rodzicielskiego znika status "własnego pracownika", a w konsekwencji nie trzeba płacić składek od dzieła z własnym pracodawcą.

Przy niepełnym wymiarze

Sytuacja komplikuje się jednak, gdy osoba korzysta z urlopu rodzicielskiego w niepełnym wymiarze, tzn. pracując jednocześnie na część etatu u swojego pracodawcy, i chciałaby dodatkowo wykonywać zadania na podstawie umowy cywilnoprawnej. Reguły dotyczące zbiegów tytułów do ubezpieczeń zawarte w art. 9 u.s.u.s. nie dają jednoznacznych odpowiedzi.

Jak już wskazano, częściowy urlop skutkuje obowiązkowym ubezpieczeniem z obu tytułów jednocześnie - z pobieranego zasiłku macierzyńskiego i ze stosunku pracy. Jeśli dodatkowo w zbiegu z nimi pojawi się umowa cywilnoprawna zawarta z własnym pracodawcą, to trudniej znaleźć argumentację przeciwko zastosowaniu art. 8 ust. 2a u.s.u.s. Rodzic jest przecież pracownikiem, choć w niepełnym wymiarze czasu pracy. W takim wypadku przychód z umów cywilnoprawnych należałoby potraktować jako pracowniczy i w całości oskładkować.

Sprawa nie jest jednoznaczna w wypadku zbiegu częściowego urlopu rodzicielskiego z zawartym z innym podmiotem niż własny pracodawca zleceniem, umową agencyjną lub o świadczenie usług, choć można bronić tezy, że rodzic podlega wtedy ubezpieczeniom tylko z tytułu zasiłku ze względu na treść art. 9 ust. 1c u.s.u.s.

Jeśli zaś w grę wchodziłaby umowa o dzieło z innym podmiotem niż własny pracodawca, to wtedy obowiązki ubezpieczeniowe z jej tytułu nie powstaną. Wydaje się to najbezpieczniejszym rozwiązaniem dla osób na częściowych urlopach rodzicielskich, które chciałby dodatkowo zarobkować.

Ważne

Łączenie zatrudnienia pracowniczego z korzystaniem z urlopu rodzicielskiego skutkuje więc opłacaniem składek z obu tytułów jednocześnie, niezależnie od tego, czy chodzi o pracodawcę udzielającego tego urlopu, czy o innego. Składki z umowy o pracę finansowane są na ogólnych zasadach

Magdalena Januszewska

radca prawny

Podstawa prawna

Art. 179¹, 182¹, 182^1a ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 6, 8 ust. 2a, art. 9 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Art. 29 ust. 5, art. 31 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 77, poz. 512 z późn. zm.).