Menedżer nie zawsze zapłaci składki od zawartego z firmą kontraktu

Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym wynikają z art. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: u.s.u.s.). Przepis wylicza podmioty objęte obowiązkiem ubezpieczeń emerytalnego i rentowych. Katalog ten ma charakter zamknięty. Nie jest w nim wskazana jako odrębna kategoria zatrudnienia na podstawie umowy o zarządzanie przedsiębiorstwem czy też kontrakt menedżerski. To nie oznacza jednak, że menedżerowie nie mają obowiązku płacić składek ZUS.

Problemy związane z oskładkowaniem kontraktów menedżerskich wynikają przede wszystkim ze zróżnicowanego charakteru tych umów. To, co powszechnie nazywa się kontraktem menedżerskim, a niekiedy też umową o zarządzanie, jest umową nienazwaną. Zbliżona jest charakterem do niektórych umów nazwanych, takich jak umowa o pracę, zlecenia o świadczenie usług czy też rzadziej o dzieło (kiedy od menedżera oczekuje się osiągnięcia np. konkretnych rezultatów finansowych). Nie można jednoznacznie przesądzić, które przepisy o podleganiu ubezpieczeniom społecznym będą mieć zastosowanie do danego menedżera. Sytuacja się komplikuje, jeśli oprócz kontraktu ma on także inne tytuły do ubezpieczeń. Trzeba wtedy w każdym indywidualnym wypadku rozpatrywać, według jakich zasad i na podstawie których podstaw do ubezpieczeń,umowa powinna być oskładkowana.

Jako pracownik

Jeśli umowa w swojej treści jest umową o pracę, to dana osoba będzie podlegała ubezpieczeniom jako pracownik (czyli na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 u.s.u.s.) i tym samym obowiązkowo płacone będą składki na wszystkie ubezpieczenia. Nazwanie umowy kontraktem, jak też dodanie do niej podtytułu "kontrakt menedżerski", nie ma decydującego znaczenia dla jej kwalifikacji. Takie stanowisko przyjął Sąd Najwyższy w wyroku z 11 października 2005 r. (sygn. akt I PK 42/0, Legalis 72945). Wskazał on, że uznanie kontraktu menedżerskiego za umowę o pracę lub umowę prawa cywilnego zależy od konkretnej sytuacji.

Nie jest wykluczona możliwość kierowania zakładem pracy przez pracownika jako menedżera. Strony umowy, uzgadniając jako rodzaj pracy zarządzanie zakładem pracy, mogą ukształtować treść stosunku w taki sposób, że będzie on co prawda zawierał elementy różniące go od tradycyjnego zatrudnienia, ale nadal będą one mieściły się w pojęciu pracy określonym w art. 22 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.; dalej: k.p.). Dotyczy to głównie jednej cechy stosunku pracy, czyli podporządkowania organizacyjnego zatrudnionego wobec pracodawcy.

Strony, które chcą uniknąć niejasności i zawrzeć kontrakt cywilnoprawny, powinny więc wyłączyć w umowie to podporządkowanie, a najlepiej też obowiązek osobistego wykonywania pracy. Nie będzie wtedy wątpliwości, że do czynienia mamy z cywilnoprawną formą zatrudnienia. O ile na początku współpracy menedżerowie zwykle chcą świadczyć pracę na podstawie umów cywilnoprawnych, to gdy znajdą się w konflikcie z mocodawcami, są skłonni doszukiwać się elementów umowy o pracę. Otwiera to im drogę np. do ochrony i korzystnych odpraw przewidzianych w wewnętrznych przepisach dla pracowników.

W ramach zlecenia

Najczęściej kontrakt menedżerski ma cechy umowy cywilnoprawnej. Chodzi zazwyczaj o umowę-zlecenie lub umowę o świadczenie usług. Wśród obowiązków wymienia się gospodarowanie mieniem spółki, współdziałanie z jej organami i wykonywanie ich uchwał, a także prowadzenie racjonalnej polityki kadrowej. Przewiduje się także odpowiedzialność odszkodowawczą i zobowiązuje menedżera do zachowania najwyższej staranności. O obowiązku ubezpieczeń przesądza wtedy art. 6 ust. 1 pkt 4 u.s.u.s., który wymienia osoby wykonujące pracę na podstawie zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług. Obowiązkowe są w takim wypadku składki emerytalna, rentowe, wypadkowa, zdrowotna, a chorobowa jest dobrowolna.

Działalność gospodarcza

Kontrowersje wywołuje sytuacja, gdy menedżer prowadzi własną działalność gospodarczą i w jej ramach świadczy usługi zarządzania. Może się okazać, że w takim przypadku nie będzie on podlegał ubezpieczeniom tylko jako przedsiębiorca, lecz także z tytułu wykonywania umowy cywilnoprawnej.

Problemy interpretacyjne wywołuje art. 13 pkt 9 ustawy z o podatku dochodowym od osób fizycznych. Zgodnie z tym przepisem przychody uzyskane na podstawie umów o zarządzanie przedsiębiorstwem, kontraktów menedżerskich lub umów o podobnym charakterze, w tym także przychody z tego rodzaju umów zawieranych w ramach prowadzonej przez podatnika pozarolniczej działalności gospodarczej (z wyjątkiem przychodów otrzymywanych przez osoby wchodzące w skład zarządów, rad nadzorczych komisji lub innych organów stanowiących osób prawnych) uznaje się za przychody z działalności wykonywanej osobiście (zob. też wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 19 lipca 2007 r., sygn. akt K 11/06). Przepis powoduje, że do takich usług nie można zastosować stawki liniowej, ponieważ dochody z nich opodatkowane są według skali podatkowej.

Zwolennicy poglądu, że w takim wypadku menedżer powinien płacić składki tylko z działalności gospodarczej, powołują się na wyrok SN z 9 grudnia 2008 r. (sygn. akt I UK 138/08, Legalis 232774). Wynika z niego, że umowa o zarządzanie przedsiębiorstwem lub kontrakt menedżerski wskazane w art. 13 pkt 9 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych jako źródła przychodu z działalności wykonywanej osobiście, jeżeli są realizowane w ramach pozarolniczej działalności gospodarczej, nie stanowią samodzielnej podstawy podlegania ubezpieczeniom społecznym na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 4 u.s.u.s.

Zasadę oddzielenia norm podatkowych i ubezpieczeniowych podtrzymał również SN w wyroku z 23 czerwca 2009 r. (sygn. akt III UK 24/09, Legalis 266535) oraz WSA w Warszawie w wyroku z 29 lipca 2009 r. (sygn. akt VI SA/Wa 612/09 Legalis 241005). Zgodnie z przedstawionym poglądem fakt, że przepisy podatkowe uznają przychody z kontraktów menedżerskich za uzyskiwane osobiście, choćby były zawierane w ramach działalności gospodarczej, nie powinien wpływać na kwestie ubezpieczeniowe. W praktyce oznacza to odprowadzanie niższych składek, ponieważ minimalna podstawa wymiaru dla działalności gospodarczej jest zwykle niższa od kwoty ustalonej w kontrakcie.

Na przeciwnym stanowisku stoi ZUS, co wynika z wydanych interpretacji indywidualnych z tego zakresu (np. decyzja ZUS Oddział w Lublinie nr 1136/2013 z 21 sierpnia 2013 r., decyzja ZUS Oddział w Lublinie nr 1155/2013 z 27 sierpnia 2013 r.). Zdaniem organu rentowego dla menedżera, który posiada wpis do ewidencji działalności gospodarczej w zakresie zarządzania i jednocześnie zawiera kontrakt menedżerski na zarządzanie, przychód otrzymywany z tej umowy jest przychodem z działalności wykonywanej osobiście. Skoro zaś według ustawy podatkowej przychody z działalności wykonywanej osobiście nie stanowią przychodów z działalności gospodarczej, to wykonywanie kontraktu menedżerskiego nie jest wykonywaniem tej działalności. Tym samym umowa traktowana jest jako odrębny tytuł objęcia obowiązkiem ubezpieczeń społecznych. A nie jako wykonywana w ramach działalności gospodarczej. Osoba fizyczna, z którą zawarty jest kontrakt menadżerski, nawet jeśli ma zarejestrowaną działalność gospodarczą w zakresie usług zarządzania, gdy przychód z kontraktu jest jej jedynym przychodem, zapłaci składki jako zleceniobiorca na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 4 u.s.u.s. Zdaniem ZUS nie dochodzi w takiej sytuacji do zbiegu tytułów ubezpieczeń. [przykład 1]

Zbieg umów

Jeśli menedżer, oprócz kontraktu menedżerskiego (niezależnie od jego kwalifikacji), ma jeszcze inny tytuł ubezpieczeń, to mamy do czynienia z ich zbiegiem. Stosuje się wówczas zasady przewidziane w art. 9 u.s.u.s.

Jeden z trudniejszych przypadków występuje, jeśli dana osoba z prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej uzyskuje określone przychody, a oprócz tego podpisze kontrakt menedżerski o charakterze umowy o świadczenie usług. Według ogólnych zasad obowiązkowo ubezpieczeniom podlegają zarówno prowadzący jednoosobową działalność gospodarczą (art. 6 ust.1 pkt 5 u.s.u.s.), jak i świadczący usługi na podstawie umowy o świadczenie usług (art. 6 ust. 1 pkt 4 u.s.u.s.).

W takim wypadku zbadać trzeba w pierwszej kolejności, jaka jest podstawa wymiaru składek z umowy cywilnoprawnej. Jeśli jest ona niższa niż minimalna podstawa wymiaru obowiązująca zainteresowanego z działalności gospodarczej, to obowiązkowym tytułem ubezpieczeń jest działalność gospodarcza. Jeśli jest ona wyższa od podstawy lub jej równa, to obowiązkowy jest ten tytuł, który powstał jako pierwszy, z tym że zainteresowany może go zmienić. W obu wypadkach z drugiego tytułu można dobrowolnie, na własny wniosek, przystąpić do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych. Zasady te wynikają z art. 9 ust. 2 i ust. 2a u.s.u.s. [przykład 2 i 3]

Ponadto przy zbiegu tytułów menedżer podwójnie zapłaci składkę zdrowotną - z kontraktu i z działalności gospodarczej.

Ważne

Skutkiem zawarcia umowy o zarządzanie (kontraktu menedżerskiego) nie zawsze jest powstanie stosunku pracy. Podstawami jego nawiązania mogą być umowa o pracę (art. 25 k.p.), powołanie (art. 68 k.p.), wybór (art. 73 k.p.), mianowanie (art. 76 k.p.) lub spółdzielcza umowa o pracę (art. 77 k.p.). Katalog ten jest zamknięty i nie zawiera kontraktu menedżerskiego

Warto zapytać ZUS i NFZ o interpretację

Artykuł 10 ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 672 z późn. zm.) pozwala wystąpić przedsiębiorcy o pisemną interpretację co do zakresu i sposobu zastosowania przepisów, z których wynika obowiązek świadczenia przez niego składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne w jego indywidualnej sprawie. Nie każdy menedżer może o taką interpretację wystąpić, a jedynie ten, który jest przedsiębiorcą. Należy też pamiętać, że interpretacje dotyczą tylko konkretnego przypadku i nie są wiążące dla ZUS ani NFZ w innych sprawach.

PRZYKŁAD 1

Jedyne źródło przychodów

Pan M. prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą, w ramach której może świadczyć m.in. usługi z zakresu zarządzania. Podpisuje kontrakt menedżerski w formie umowy o świadczenie usług. Nie ma innych umów w ramach prowadzonej przez siebie działalności i tym samym kontrakt ten stanowi jego jedyne źródło przychodów. W takim wypadku będzie podlegał ubezpieczeniom jak zleceniobiorca. Płatnikiem składek będzie wówczas podmiot go zatrudniający, nie zaś on sam.

PRZYKŁAD 2

Który tytuł

Pan Z. od dwóch lat prowadzi jednoosobową pozarolniczą działalność gospodarczą w zakresie usług transportowych i z tego tytułu jest ubezpieczony społecznie i zdrowotnie. W sierpniu podpisuje kontrakt menedżerski, który ma charakter umowy o świadczenie usług. Uzyskuje z niej dochody wyższe niż minimalna podstawa wymiaru składek obowiązująca dla działalności gospodarczej. Pozostaje więc ubezpieczony obowiązkowo z działalności gospodarczej (jako tytułu, który powstał wcześniej). Może też sam dokonać wyboru tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń. Gdyby z kontraktu podstawa wymiaru składek była niższa od obowiązującej pana Z. najniższej podstawy wymiaru składek dla prowadzących pozarolniczą działalność, to niezależnie od daty powstania tytułów podlegałby obowiązkowo ubezpieczeniom z tytułu działalności gospodarczej (tak: decyzja Oddział ZUS w Gdańsku nr 37 z 17 stycznia 2013 r.).

PRZYKŁAD 3

Pierwszy obowiązkowy

Pan K. od 2010 r. prowadzi działalność gospodarczą w zakresie zarządzania i doradztwa, uzyskując z niej przychody. W 2012 r. podpisuje kontrakt menedżerski w ramach tej działalności na kwotę 10 tys. zł. W związku z tym, że podstawa wymiaru składek z kontraktu jest wyższa niż z działalności, a tytuł pozarolniczej działalności gospodarczej powstał jako pierwszy, to on jest obowiązkowy w zakresie ubezpieczeń społecznych.

Magdalena Januszewska

 radca prawny

Podstawa prawna

Art. 6, 9 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Art. 13 pkt 9 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2000 r. nr 14, poz. 176 z późn. zm.).