Poradnia ubezpieczeniowa

● Czy osoba pracująca za granicą może opłacać składki w Polsce

● Kiedy przy przeliczaniu nowej emerytury ZUS pomniejszy jej podstawę

● Jaki wpływ na świadczenie ma praca na pół etatu przez część miesiąca

● Przedsiębiorca rozpoczął działalność gospodarczą 1 lipca br. i ten dzień wskazał w druku ZUS ZUA jako dzień objęcia dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym. Druk ZUS ZUA został jednak złożony w ZUS 15 lipca. Czy przedsiębiorca jest objęty ubezpieczeniem chorobowym od 1 lipca?

ekspert od ubezpieczeń społecznych

Nie. Objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym od dnia wcześniejszego niż dzień złożenia w ZUS dokumentu ZUS ZUA jest możliwe tylko wówczas, gdy zgłoszenie do ubezpieczeń społecznych zostaje dokonane w terminie 7 dni od powstania obowiązku tych ubezpieczeń.

Ubezpieczenie chorobowe jest jedynym ubezpieczeniem społecznym, któremu przedsiębiorca podlega dobrowolnie. Objęcie tym ubezpieczeniem, jak również jego ustanie odbywają się zatem na zasadach właściwych dla dobrowolnych ubezpieczeń społecznych. Zasadniczo objęcie dobrowolnie ubezpieczeniami emerytalnym, rentowymi i chorobowym następuje od dnia wskazanego we wniosku o objęcie tymi ubezpieczeniami, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym wniosek został zgłoszony. Od tej zasady został przewidziany jeden wyjątek dotyczący właśnie ubezpieczenia chorobowego. Możliwe jest bowiem objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym od dnia wcześniejszego niż dzień złożenia wniosku o objęcie tym ubezpieczeniem, jeżeli dana osoba zgłasza się do ubezpieczenia chorobowego przed upływem 7 dni od dnia powstania obowiązku ubezpieczeń emerytalnego i rentowych. W przypadku przedsiębiorców obowiązek ubezpieczeń emerytalnego i rentowych powstaje w dniu rozpoczęcia wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej.

Z tych względów, jeżeli obowiązek ubezpieczeń emerytalnego i rentowych powstał w stosunku do przedsiębiorcy 1 lipca 2013 r., a zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych (w tym dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego) dokonano 15 lipca, to dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym przedsiębiorca nie mógł zostać objęty od 1 lipca, lecz najwcześniej od dnia złożenia w ZUS dokumentu ZUS ZUA (czyli 15 lipca).

Podstawa prawna

Art. 11 ust. 2, art. 13 pkt 4, art. 14 ust. 1 i 1a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

● Polski pracodawca udzielił mi urlopu bezpłatnego. W okresie tego urlopu będę przebywać w Indiach i pracować na rzecz indyjskiej firmy. Czy pracując za granicą, mogę opłacać składki na emeryturę w Polsce?

ekspert od ubezpieczeń społecznych

Tak. Osoba, która nie spełnia warunków do objęcia jej obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, ma prawo do dobrowolnego ubezpieczenia w tym zakresie.

Wykonywanie pracy w Indiach na rzecz indyjskiej firmy nie stanowi tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych w Polsce. Nie oznacza to jednak, że taka osoba nie może opłacać składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w Polsce. Osoba, która nie spełnia warunków do objęcia jej obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym, może bowiem przystąpić do tych ubezpieczeń dobrowolnie w wybranym przez siebie momencie. Należy jednak dodać, że nie może ona być objęta ubezpieczeniem chorobowym i ubezpieczeniem wypadkowym.

Zgłoszenia do dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych dokonuje się przy wykorzystaniu formularza ZUS ZUA z kodem tytułu ubezpieczenia 19 00 XX. Zgłoszenie to jest równocześnie traktowane jako zgłoszenie płatnika składek, co oznacza, że w takim przypadku nie jest konieczne składanie w ZUS formularza ZUS ZFA. Podstawę wymiaru składek na dobrowolne ubezpieczenia emerytalne i rentowe stanowi zadeklarowana przez ubezpieczonego kwota, która nie może być jednak niższa niż aktualnie obowiązująca kwota minimalnego wynagrodzenia.

Rozliczenia składek na dobrowolne ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczony dokonuje wyłącznie w deklaracji rozliczeniowej ZUS DRA, którą składa w ZUS w terminie do 10. dnia danego miesiąca za miesiąc poprzedni. Termin ten jest również właściwy dla opłacenia składek na dobrowolne ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Należy przy tym pamiętać, że osoba podlegająca dobrowolnym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, opłacająca składki wyłącznie za siebie, jest zwolniona z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej ZUS DRA za kolejny miesiąc, jeśli w ostatnio złożonej deklaracji rozliczeniowej zadeklarowała do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne kwotę minimalnego wynagrodzenia. Zwolnienie to obowiązuje również wtedy, gdy jedyna zmiana w stosunku do poprzedniego miesiąca polega na zmianie minimalnego wynagrodzenia.

Podstawa prawna

Art. 7, art. 18 ust. 7, art. 36 ust. 5 oraz art. 47 ust. 1 pkt 1, ust. 2, 2c i 2f ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

● W styczniu 2009 r. ukończyłam 60 lat i nabyłam prawo do emerytury. ZUS obliczył mi ją na nowych zasadach, ze składek i kapitału początkowego. Nie rozwiązałam jednak stosunku pracy. Pobierałam więc pełne świadczenie, uzyskując jednocześnie przychód z tego stosunku. Od 1 października 2011r. ZUS zawiesił mi wypłacane świadczenie w związku z wejściem w życie przepisu zabraniającego kontynuowania zatrudnienia nawiązanego przed przejściem na emeryturę. Od tamtego czasu nie pobieram emerytury. Dowiedziałam się, że po rozwiązaniu stosunku pracy mogę wystąpić z wnioskiem o ponowne obliczenie świadczenia. Czy przy takim przeliczeniu ZUS pomniejszy mi emeryturę o dotychczas pobrane kwoty?

ekspert od emerytur i rent

Tak. Obowiązuje takie ograniczenie.

1 października 2011 r. weszła w życie ustawa z 10 czerwca 2011 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (nazywana ustawą prezydencką ze względu na wniesienie jej projektu przez prezydenta). W praktyce jednak ma ona zastosowanie dopiero od kwietnia 2013 r. Ustawa ta przewiduje korzystne rozwiązanie dla osób, którym ZUS - na podstawie art. 103a ustawy emerytalnej - zawiesił emeryturę w związku z kontynuowaniem stosunku pracy (mimo że została ona przyznana w okresie, gdy pobieranie takiego świadczenia nie było uzależnione od ustania zatrudnienia). Przepis ten wszedł w życie 1 stycznia 2011 r., a od 1 października 2011 r. miał zastosowanie również do osób, które nabyły prawo do emerytury przed 1 stycznia 2011 r. Wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 13 listopada 2012 r. (sygn. akt. K 2/12, Dz.U. poz. 1285) stosowanie art. 103a ustawy emerytalnej do takich osób uznano za niekonstytucyjne. Na podstawie tego wyroku emeryci mogli żądać wznowienia postępowania, a jeśli tego nie zrobili, w każdym czasie mogą ubiegać się o podjęcie wypłaty emerytury.

Osoby, które nie skorzystały z możliwości podjęcia wypłaty emerytury, mogą liczyć na regulacje przewidziane w ustawie prezydenckiej. Ustawa ta wprowadziła do ustawy emerytalnej art. 194c, zgodnie z którym emeryt, który w okresie od 1 stycznia 2009 r. do 30 września 2011r. pobierał emeryturę, kontynuując stosunek pracy zawarty przed jej uzyskaniem i któremu ZUS zawiesił to świadczenie od 1 października 2011 r. w związku z dalszą kontynuacją zatrudnienia, może wystąpić z wnioskiem o jego przeliczenie, gdy nie pobrał emerytury co najmniej przez 18 miesięcy. Warunkiem dokonania tego przeliczenia jest ustanie ubezpieczeń emerytalnego i rentowych, w których dotychczas pozostawał emeryt, oraz zgłoszenie wniosku o ponowne ustalenie emerytury. Wysokość emerytury może być ustalona na nowo na tych zasadach tylko raz.

Nowelizacja z 10 czerwca 2011 r. przewiduje możliwość m.in. ponownego ustalenia tzw. nowej emerytury, obliczanej głównie dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. Stanowi ona wynik podzielenia podstawy jej obliczenia przez średnie dalsze trwanie życia ustalone dla wieku przejścia na emeryturę. Na podstawę obliczenia emerytury składa się zwaloryzowany kapitał początkowy (z tytułu ubezpieczenia przed 1 stycznia 1999 r.) oraz składki na ubezpieczenie emerytalne (z uwzględnieniem ich waloryzacji) zewidencjonowane na indywidualnym koncie w ZUS od 1 stycznia 1999 r.

W razie zgłoszenia wniosku o ponowne ustalenie ,,nowej" emerytury przez osobę, która spełnia warunki przewidziane w ustawie prezydenckiej, zostanie ona ponownie ustalona w taki sposób, jakby była obliczana po raz pierwszy. ZUS uwzględni więc kwotę kapitału początkowego (powiększonego o kolejne waloryzacje), a także wszystkie składki na ubezpieczenie emerytalne (z uwzględnieniem nowych waloryzacji) według stanu na ostatni dzień miesiąca poprzedzającego miesiąc zgłoszenia wniosku o ponowne ustalenie wysokości emerytury. Tak ustalona podstawa obliczenia emerytury zostanie jednak pomniejszona o dotychczas pobrane jej kwoty (przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne). Ustalając pomniejszenie podstawy obliczenia, ZUS pomnoży kwotę emerytury ustalonej w pierwszorazowej decyzji przyznającej to świadczenie przez sumę miesięcy, w których było ono pobierane. Tak pomniejszoną podstawę obliczenia emerytury ZUS podzieli przez średnie dalsze trwanie życia obowiązujące dla wieku, w którym emeryt zgłosi wniosek o ponowne wyliczenie świadczenia, ustalone na podstawie tablicy obowiązującej w dniu zgłoszenia tego wniosku.

Taki sposób ponownego obliczenia nowej emerytury może niekiedy skutkować ustaleniem świadczenia w niższej wysokości, szczególnie gdy emerytura była pobierana przez długi okres, a składki zgromadzone na koncie w ZUS po jej przyznaniu nie były wysokie. W takim przypadku świadczenie będzie przysługiwało w poprzednio ustalonej wysokości.

Podstawa prawna

Art. 1-2 ustawy z 10 czerwca 2011 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. nr 168, poz. 1001).

Art. 26, 103a, art. 194c-194h ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).

● W tym roku zamierzam ubiegać się o przyznanie emerytury na dotychczasowych zasadach. Do ustalenia podstawy wymiaru chciałbym wskazać zarobki z 10 kolejnych lat kalendarzowych (tj. z lat 2003-2012). Mam jednak problem z 2003 r. Pracowałem wtedy na pół etatu od 16 kwietnia do 31 grudnia, co potwierdza wystawione przez pracodawcę świadectwo pracy. Nie posiadam jednak żadnych dokumentów na udowodnienie uzyskiwanych w tym roku zarobków, a zakład pracy, który mnie wtedy zatrudniał, został zlikwidowany. Wiem, że w takiej sytuacji mogę liczyć na uwzględnienie przez ZUS minimalnego wynagrodzenia pracowników. Czy zostanie ono przyjęte w pełnej wysokości za cały 2003 r.?

ekspert od emerytur i rent

Nie. ZUS uwzględni przy ustalaniu podstawy wymiaru świadczenia połowę kwoty minimalnego miesięcznego wynagrodzenia pracowników za 2003 r. (800 zł x 1/2 = 400 zł) za miesiące kwiecień-grudzień 2003 r. Ponadto ustalając minimalne wynagrodzenie za kwiecień 2003 r., ZUS podzieli połowę kwoty minimalnego wynagrodzenia (400 zł) przez 30, a następnie uzyskany wynik pomnoży przez faktyczną liczbę dni pozostawania w stosunku pracy w tym miesiącu (15). Minimalne wynagrodzenie za kwiecień 2003 r., które ZUS może uwzględnić przy ustalaniu podstawy wymiaru, wyniesie więc 200 zł. Łączna kwota minimalnej płacy za 2003 r., którą ZUS przyjmie do podstawy wymiaru za ten rok, wyniesie 3400 zł (3200 zł + 200 zł).

Emerytura dla osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. obliczana jest na dotychczasowych zasadach przewidzianych w art. 53 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym przepisem świadczenie to stanowi sumę trzech składników: części socjalnej (24 proc. kwoty bazowej), części należnej za okresy składkowe (po 1,3 proc. podstawy wymiaru emerytury za każdy rok okresów składkowych) oraz części należnej za okresy nieskładkowe (po 0,7 proc. podstawy wymiaru emerytury za każdy rok okresów nieskładkowych).

Dla ustalenia wysokości tej emerytury duże znaczenie ma więc podstawa wymiaru świadczenia. ZUS oblicza ją, uwzględniając wynagrodzenia wnioskodawcy z 10 kolejnych lat kalendarzowych wybranych z ostatniego 20-lecia poprzedzającego rok zgłoszenia wniosku o jego przyznanie lub z 20 lat dowolnie wybranych z całego okresu ubezpieczenia przypadającego przed tym rokiem. Zarobki te porównuje następnie do przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z danego roku, obliczając procentowy wskaźnik tych dwóch wartości dla każdego z wybranych lat. Na koniec średnią wskaźników ze wszystkich lat (wskaźnik wysokości podstawy wymiaru emerytury) mnoży przez aktualną kwotę bazową, w wyniku czego ustalona zostaje podstawa wymiaru emerytury.

Zgodnie z art. 15 ust. 2a ustawy emerytalnej, jeżeli nie można ustalić podstawy wymiaru składek w okresie pozostawania w stosunku pracy wskazanym do ustalenia podstawy wymiaru emerytury i renty, za podstawę wymiaru składek przyjmuje się kwotę obowiązującego w tym okresie minimalnego wynagrodzenia pracowników, proporcjonalnie do okresu podlegania ubezpieczeniu i wymiaru czasu pracy. Oznacza to, że osobie, która była zatrudniona w wymiarze czasu pracy niższym niż pełny etat (np. na 1/2 etatu), ZUS uwzględnia minimalne wynagrodzenie obliczone poprzez pomnożenie jego wysokości przez wyrażony w ułamku wymiar czasu pracy. Natomiast dla osoby, która pozostawała w stosunku pracy tylko przez część roku kalendarzowego i nie udowodniła za ten okres wynagrodzeń, ZUS ustali podstawę wymiaru za ten rok z uwzględnieniem najniższego wynagrodzenia obowiązującego tylko w okresie zatrudnienia. W przypadku gdy pracownik pozostawał w zatrudnieniu przez okres krótszy niż miesiąc, minimalne wynagrodzenie za ten miesiąc dzieli się przez faktyczną liczbę dni miesiąca, a następnie mnoży przez liczbę dni, w których pracownik pozostawał w stosunku pracy.

Podstawa prawna

Art. 15, 53 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).