Pominięcie kryterium socjalnego nie zwalnia ze składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne

Postanowienia regulaminu wykorzystania zakładowego funduszu świadczeń socjalnych wydanego na podstawie art. 8 ust. 2 ustawy z 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, określające tryb ich przyznawania pracownikom, uwzględniający indywidualną ocenę każdego przypadku w odniesieniu do ustanowionych kryteriów, są wiążące. Pominięcie tego trybu powoduje, że przyznanie ulgowych świadczeń nie następuje na warunkach wynikających z tego regulaminu, a więc nie mogą one zostać uznane za świadczenia finansowane ze środków przeznaczonych na cele socjalne w ramach zakładowego funduszu świadczeń socjalnych w rozumieniu par. 2 ust. 1 pkt 19 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe.

Wydając dwadzieścia indywidualnych decyzji odnoszących się do ubezpieczonych, ZUS stwierdził, że płatnik - okręgowa spółdzielnia mleczarska - nie naliczyła składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, wypadkowe, chorobowe, zdrowotne, jak również na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych od wypłaconych ubezpieczonym z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych świadczeń pieniężnych z okazji świąt wielkanocnych i świąt Bożego Narodzenia.

Sąd okręgowy, po rozpatrzeniu odwołania spółdzielni, zmienił zaskarżone decyzje, stwierdzając, że podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, wypadkowe, chorobowe oraz zdrowotne ubezpieczonych nie obejmuje wypłaconych im świadczeń pieniężnych z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. Sąd ustalił, że spółdzielnia ta w latach 2005-2007 przyznawała pracownikom z okazji świąt wielkanocnych i świąt Bożego Narodzenia świadczenia z ZFŚS w jednakowej wysokości, a różnice w wypłacie tych świadczeń dotyczyły jedynie pracowników, którzy w danym roku nie przepracowali 12 miesięcy. Z tego powodu organ rentowy uznał, iż wydatkowanie środków z funduszu zostało dokonane z pominięciem kryterium socjalnego, o którym mowa w art. 8 ust. 1 ustawy z 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 592 z późn.zm.), w związku z czym wypłacone świadczenia podlegały oskładkowaniu. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że analiza przepisów ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych oraz rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. nr 161, poz. 1106 z późn.zm.) nie potwierdza stanowiska organu rentowego. Wskazał że par. 2 ust. 1 pkt 19 tego rozporządzenia, wydanego na podstawie delegacji z art. 21 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.), generalnie zwalnia wszystkie świadczenia finansowane ze środków przeznaczonych na cele socjalne w ramach zakładowego funduszu świadczeń socjalnych z obowiązku odprowadzenia składki na ubezpieczenia społeczne. Świadczenia uzyskane przez pracownika z funduszu socjalnego stanowią jego przychód w rozumieniu art. 12 ust. 1 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 361 z późn. zm.), który w świetle par. 2 ust. 1 pkt. 19 powyższego rozporządzenia nie stanowi jednak podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. Mając na uwadze par. 5 regulaminu ZFŚS spółdzielni oraz art. 2 pkt 1 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, sąd stwierdził, iż wypłaty z okazji świąt wielkanocnych i świąt Bożego Narodzenia należało traktować jako działalność socjalną. Sąd podkreślił, że w swoisty sposób kryterium socjalne uwzględniono przy wprowadzeniu do regulaminu samej możliwości wypłat świątecznych, co w świetle zeznań świadków poprzedzono analizą zarobków ubezpieczonych, uznanych za zbyt niskie, aby różnicować wypłaty świąteczne z funduszu.

Sąd apelacyjny oddalił apelację organu rentowego od powyższego wyroku, wskazując, że przy przyznawaniu ubezpieczonym w latach 2005-2007 świadczeń pieniężnych z okazji świąt wielkanocnych i świąt Bożego Narodzenia z ZFŚS w tej samej wysokości wszystkim pracownikom nie pominięto kryterium socjalnego. Spółdzielnia miała bowiem na uwadze nie tylko kryterium stażu pracy, lecz także wysokości wynagrodzeń pracowników, które kształtowały sytuację materialną ich rodzin. Podkreślono, że sposób podziału świadczeń był uzgadniany przez spółdzielnię ze związkami zawodowymi oraz załogą, w związku z czym nie ulega wątpliwości, iż podczas tych uzgodnień odnoszono się do sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej pracowników. Okoliczność wypłaty wszystkim pracownikom spółdzielni pensji w zbliżonej wysokości oraz ich podobny status materialny, jak również to, że ich pensje były wówczas zdecydowanie niższe od średnich wynagrodzeń w kraju, przemawiały za wypłatą na rzecz tych pracowników świadczeń pieniężnych z okazji świąt wielkanocnych i świąt Bożego Narodzenia z funduszu w tej samej wysokości. Przy ich podziale spółdzielnia stosowała zatem kryterium socjalne, o którym mowa w par. 9 regulaminu oraz art. 8 ust. 1 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, w sposób dorozumiany i na tej podstawie mogła przyjąć podział świadczeń w równych kwotach wobec wszystkich pracowników. W ocenie sądu świadczenia te powinny być traktowane jako ulgowe, zgodnie z art. 8 ust. 1 powyższej ustawy, uzależniającym ich przyznanie od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej pracowników, o której spółdzielnia była doskonale zorientowana na podstawie rozmów z przedstawicielami związków zawodowych i załogi.

Sąd Najwyższy, uwzględniając skargę kasacyjną organu rentowego od tego wyroku, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę sądowi apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

SN wskazał na naruszenie art. 8 ust. 2 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, par. 9 ust. 2 regulaminu zakładowego funduszu świadczeń socjalnych w okręgowej spółdzielni mleczarskiej oraz par. 2 ust. 1 pkt 19 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe - poprzez pominięcie warunku ustalenia sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej pracowników, w tym zainteresowanych. Zgodnie z par. 2 ust. 1 pkt 19 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe podstawy wymiaru składek nie stanowią świadczenia finansowane ze środków przeznaczonych na cele socjalne w ramach zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. Przepis ten nie tylko wskazuje źródło finansowania wymienionych świadczeń (zakładowy fundusz świadczeń socjalnych), ale także odnosi się do zasad ich wypłacania. Są to bowiem świadczenia wypłacane pracownikom "w ramach zakładowego funduszu świadczeń socjalnych". Ramy te zakreślają zaś przepisy ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych oraz regulaminy ustanawiające zasady i warunki korzystania z usług i świadczeń finansowanych z funduszu oraz zasady przeznaczania środków funduszu na poszczególne cele i rodzaje działalności socjalnej.

Zgodnie z art. 8 ust. 2 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych zasady i warunki korzystania z usług i świadczeń finansowanych z funduszu oraz zasady przeznaczania środków funduszu na poszczególne cele i rodzaje działalności socjalnej określa pracodawca w regulaminie ustalanym zgodnie z art. 27 ust. 1 albo z art. 30 ust. 5 ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (t.j. Dz.U. poz. 79, poz. 854 z późn. zm.). Pracodawca, u którego nie działa zakładowa organizacja związkowa, uzgadnia regulamin z pracownikiem wybranym przez załogę do reprezentowania jej interesów. Wydany na tej podstawie regulamin zakładowego funduszu świadczeń socjalnych stanowi źródło prawa pracy na podstawie art. 9 k.p. (por. wyroki SN: z 23 października 2008 r., II PK 74/08, OSNP 2010/7-8/88 oraz z 20 sierpnia 2001 r., I PKN 579/00, OSNAPiUS 2003/14/331). Z uwagi na to, że określa on także zasady i warunki korzystania z usług i świadczeń finansowanych z funduszu, jest wiążący nie tylko w zakresie ogólnych zasad (kryteriów) podziału środków funduszu świadczeń socjalnych, ale także w odniesieniu do ustanowionego w nim trybu ich przyznawania pracownikom, uwzględniającego indywidualną ocenę każdego przypadku według przyjętych kryteriów. Artykuł 8 ust. 1 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych wyraźnie wiąże wysokość przyznawanego świadczenia (będącego pomocą finansową w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy) z rozpatrywaną łącznie sytuacją życiową, rodzinną i materialną osoby uprawnionej. Taki zaś charakter (pomocy finansowej) miały świadczenia przyznane z okazji świąt Bożego Narodzenia i świąt Wielkiej Nocy. Stanowiły one ulgowe świadczenia w rozumieniu art. 8 ust. 1 tej ustawy. Oznacza to, że ocena zgodności wydatkowanych środków z regulaminem powinna obejmować w niniejszej sprawie także i to, czy przyznanie świadczeń odbyło się w ramach obowiązującej procedury. SN podkreślił, że choć zbliżona sytuacja materialna i rodzinna pracowników prowadziła do oceny, iż przyznanie im omawianych świadczeń w tej samej wysokości nie naruszało art. 8 ust. 1 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, to jednak powinna być ona rozpatrywana indywidualnie, w sposób przewidziany w regulaminie. Przyznanie świadczenia poza wymaganym trybem - nawet za zgodą organizacji związkowej - oznacza zaś naruszenie przez pracodawcę regulaminu wykorzystania zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, a tym samym naruszenie art. 8 ust. 2 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych.

Regulamin ZFŚS spółdzielni w par. 9 ust. 2 przewidywał, że podstawą przyznania pomocy socjalnej finansowanej z funduszu jest wniosek osoby uprawnionej, poparty jej oświadczeniem o wysokości dochodu przypadającego na osobę w rodzinie. Sporne świadczenia zostały przyznane bez zachowania indywidualnej oceny każdego przypadku. W istocie zatem świadczenia zostały wprawdzie wypłacone z funduszu świadczeń socjalnych, ale nie na warunkach wynikających z tego regulaminu. Z tego względu nie mogą one zostać uznane za świadczenia finansowane ze środków przeznaczonych na cele socjalne w ramach ZFŚS w rozumieniu par. 2 ust. 1 pkt 19 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

z 20 czerwca 2012 r., I UK 140/12.

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2013/047/i02.2013.047.03300040l.802.jpg@RY2@

Marcin Wilczyński, asystent sędziego w Sądzie Najwyższym

Sąd Najwyższy konsekwentnie podkreśla w swym orzecznictwie, że ustawa z 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych realizuje postulat (i zarazem zasadę prawa pracy), aby pracodawca w miarę możliwości zaspokajał bytowe, kulturalne i socjalne potrzeby pracujących. W art. 2 pkt 1 ustawa ta definiuje także działalność socjalną, przez którą należy rozumieć: usługi świadczone przez pracodawców na rzecz różnych form wypoczynku, działalności kulturalno-oświatowej, sportowo-rekreacyjnej, opieki nad dziećmi w żłobkach, klubach dziecięcych, przedszkolach oraz innych formach wychowania przedszkolnego, udzielanie pomocy materialnej - rzeczowej lub finansowej, a także zwrotnej lub bezzwrotnej pomocy na cele mieszkaniowe na warunkach określonych umową.

Podstawowa zasada dysponowania środkami funduszu została określona w art. 8 ust. 2 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych. Stanowi ona, że przyznawanie ulgowych świadczeń i wysokość dopłat z funduszu powinny być uzależnione od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby korzystającej z funduszu. Nie ma w tym zakresie wyjątków. Z tego względu wydatkowanie środków zakładowego funduszu świadczeń socjalnych z zastosowaniem kryterium stażu pracy, ale bez uwzględnienia kryterium socjalnego i sprzecznie z zakładowym regulaminem świadczeń socjalnych, jest niezgodne z ustawą w rozumieniu art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (wyrok SN z 16 sierpnia 2005 r., I PK 12/05, OSNP 2006/11-12/182). Świadczenia wypłacone przez pracodawcę z pominięciem kryterium socjalnego nie mogą być ocenione w sensie prawnym jako świadczenia socjalne i nie mogą korzystać z uprawnień przyznanych w odniesieniu do tych świadczeń przez system ubezpieczeń społecznych. Także w wyroku z 16 września 2009 r. (I UK 121/09, OSNP 2011/9-10/133) SN wskazał, że pomoc z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych musi być uzależniona od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej pracownika. Jeżeli wszyscy pracownicy otrzymali bony towarowe o jednakowej wartości, to bony te trzeba ocenić jako świadczenie dodatkowe pracodawcy.