Przedsiębiorca nie musi likwidować bądź zawieszać działalności, by dostać zasiłek chorobowy

Pojęcie prowadzenia działalności gospodarczej obejmuje bardzo zróżnicowane postacie aktywności zarobkowej, od fizycznego wykonywania konkretnej pracy do prowadzenia przedsiębiorstwa rozumianego jako zarządzanie nim (podejmowanie decyzji gospodarczych). Nie każda więc aktywność zawodowa powoduje utratę prawa do świadczeń należnych na wypadek niezdolności do pracy. Jeżeli aktywność taka ogranicza się do wykonywania sporadycznych czynności zarządzających (podpisania faktur przygotowanych przez zatrudnionych pracowników), nie przesądza o prowadzeniu działalności zarobkowej.

W przypadku osób prowadzących działalność gospodarczą wykonywaniem pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa jest wykonywanie konkretnej pracy, a także wszelkich czynności związanych z jej prowadzeniem, w czym mieści się osobisty nadzór nad nią, podpisywanie dokumentów związanych z prowadzoną działalnością.

W wydanej decyzji ZUS odmówił wnioskodawczyni prawa do zasiłku chorobowego za okres od 26 lutego 2008 r. do 23 lipca 2008 r., a także prawa do świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 24 lipca 2008 r. do 30 października 2008 r., oraz zobowiązał wnioskodawczynię do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego oraz świadczenia rehabilitacyjnego wraz z odsetkami.

Sąd rejonowy rozpoznając odwołanie wnioskodawczyni od decyzji organu rentowego, ustalił, że była ona zatrudniona w spółce z o.o. w Warszawie w pełnym wymiarze czasu pracy, prowadząc jednocześnie od 2007 roku własną działalność gospodarczą polegającą na sprzedaży w prowadzonym sklepie produktów do wyrobu biżuterii.

Z uwagi na ciążę wnioskodawczyni była niezdolna do pracy i pobierała - od 26 lutego 2008 r. do 23 lipca 2008 r. - zasiłek chorobowy, a następnie - od 24 lipca 2008 r. do 30 października 2008 r. - świadczenie rehabilitacyjne. Za okres od 24 stycznia do 25 lutego 2008 r. otrzymała wynagrodzenie za czas choroby od pracodawcy. Z uwagi na ciążę wnioskodawczyni podjęła od stycznia 2008 r. działania zmierzające do zapewnienia ciągłości prowadzenia działalności gospodarczej. Zatrudniła dwie sprzedawczynie, które sprzedawały towar w sklepie oraz przygotowywały faktury VAT, kontaktowały się z klientami i składały zamówienia przez internet. Obsługa księgowa firmy związana z przygotowywaniem deklaracji do US zlecona została firmie zewnętrznej. W okresie od 26 lutego 2008 r. do 30 października 2008 r. wszystkie faktury były wystawiane przez pracowników lub męża ubezpieczonej. Wnioskodawczyni w tym okresie podpisała trzy faktury, które były wystawione przez pracownika i których nie mogła podpisać osoba zastępująca.

W okresie niezdolności do pracy wnioskodawczyni nie zlikwidowała prowadzonej działalności gospodarczej. Na wniosek pracodawcy wnioskodawczyni, w okresie orzeczonej niezdolności do pracy, ZUS przeprowadził badanie zasadności zwolnienia lekarskiego za okres od 10 października 2008 r. do 6 listopada 2008 r. i nie stwierdzono nieprawidłowości w tym zakresie.

Wobec takich ustaleń sąd rejonowy zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawczyni prawo do zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego oraz zwolnił ją z obowiązku zwrotu pobranych świadczeń. W ocenie sądu wnioskodawczyni w okresie niezdolności do pracy nie podejmowała pracy zarobkowej w ramach prowadzonej działalności gospodarczej, a tym samym nie wypełniła znamion określonych w art. 17 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 77, poz. 512 z późn. zm.), powodujących obowiązek zwrotu pobranych świadczeń. Zgodnie z ustaleniami wszelkie czynności związane z prowadzoną działalnością były podejmowane przez zatrudnione pracownice, męża wnioskodawczyni oraz firmę zewnętrzną. Nieliczne faktury zostały wprawdzie podpisane przez ubezpieczoną, lecz były przygotowane przez wymienione wyżej osoby i tylko podpisane przez nią. W ocenie sądu te okoliczności nie przesądzają o prowadzeniu działalności zarobkowej w okresie, za który wypłacono zasiłek chorobowy i świadczenie rehabilitacyjne. Natomiast samo podpisanie faktur, niezlikwidowanie działalności nie przesądza o rzeczywistym świadczeniu pracy (w rozumieniu powołanego wyżej przepisu), a tym samym brakuje podstaw do stwierdzenia, że świadczenia, które pobrała wnioskodawczyni, miały charakter świadczeń nienależnie pobranych.

Na skutek apelacji organu rentowego Sąd Okręgowy w Warszawie zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie wnioskodawczyni. Sąd drugiej instancji, powołując się na wyrok SN z 11 grudnia 2007 r. (I UK 145/07, OSNP 2009/1-2/28), w którym wskazano, że świadczenia z chorobowego ubezpieczenia społecznego mają rekompensować straty w dochodach uzyskiwanych z pozarolniczej działalności, uznał, że w okresach korzystania przez wnioskodawczynię ze zwolnień lekarskich z powodu niezdolności do pracy, uprawniających do zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego, nie nastąpiło żadne ograniczenie w działalności jej sklepu powodujące obniżenie uzyskiwanych przychodów. W ocenie sądu w odniesieniu do osób prowadzących działalność gospodarczą przez wykonywanie pracy zarobkowej rozumie się nie tylko wykonywanie konkretnej pracy, ale również wszelkie czynności związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, w czym mieści się sprawowanie nadzoru nad tą działalnością (także przez podpisywanie faktur lub rachunków), a także wydawanie osobistych poleceń zatrudnionym pracownikom.

Wykonywanie pracy zarobkowej, będące przesłanką utraty prawa do zasiłku chorobowego, jest w okolicznościach rozpoznawanej sprawy tożsame z formalnoprawnym prowadzeniem jednoosobowej działalności gospodarczej. Upoważnienie udzielone mężowi czy pracownikom sklepu do wystawiania faktur czy prowadzenia w jej zastępstwie spraw firmy w ocenie sądu nie zmieniło zakresu czynności przez nią realizowanych i nie spowodowało zmniejszenia przychodów z prowadzonej przed okresami zwolnień działalności gospodarczej. W okresach orzeczonej niezdolności wnioskodawczyni do pracy nie wyrejestrowano ani nie zgłoszono zawieszenia prowadzonej działalności gospodarczej, a wnioskodawczyni uzyskała w 2008 r. przychody z tytułu jej prowadzenia. Tym samym w ocenie sądu należało uznać, że czynności te wypełniły dyspozycję art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej, a pobrane przez wnioskodawczynię świadczenia były nienależnie pobrane.

Sąd Najwyższy uwzględnił skargę kasacyjną wnioskodawczyni od wyroku, uchylił zaskarżony wyrok i oddalił apelację ZUS.

W uzasadnieniu orzeczenia podkreślono, że w okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie jest kwestionowane, iż już od stycznia 2008 r. wnioskodawczyni podjęła działania zmierzające do zapewnienia ciągłości prowadzonej działalności, zatrudniając pracowników upoważnionych do sprzedaży towarów w sklepie, codziennego zarządzania nim, składania zamówień przez internet. W okresie zwolnienia lekarskiego (niezdolności do pracy) wszystkie faktury były wystawiane przez pracowników sklepu, zaś ubezpieczona podpisała (w domu) jedynie trzy faktury, stosując się do zaleceń lekarskich co do prowadzenia oszczędzającego trybu życia. Obsługa księgowa była zlecona firmie zewnętrznej.

Przy tych ustaleniach SN uznał, że dokonana przez sąd okręgowy interpretacja art. 17 ust. 1 ustawy z 25 czerwca 1999 r. nie jest właściwa. Art. 17 ust. 1 powołanej ustawy zasiłkowej literalnie stanowi, że "ubezpieczony wykonujący w okresie orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową lub wykorzystujący zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia". Z cytowanego przepisu wynika więc, że pracownik traci przyznane prawo do zasiłku chorobowego, gdy - po pierwsze, korzystając ze zwolnienia lekarskiego, wykonuje w tym okresie pracę zarobkową lub - po drugie, wykorzystuje zwolnienie w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia. Co prawda przez pracę zarobkową należy rozumieć wszelką pracę wykonywaną na każdej podstawie prawnej albo nawet bez takiej podstawy (por. Z. Salwa, Nowe przepisy o zasiłkach chorobowych - PiZS z 1999 r., nr 9 s. 16), należy jednak odróżniać pracę zarobkową wykonywaną jednoosobowo w ramach działalności gospodarczej, od formalnoprawnych czynności, do jakich jest zobowiązany ubezpieczony jako pracodawca. Nie stanowi więc takiej pracy zarobkowej uzyskiwanie w trakcie korzystania ze zwolnienia lekarskiego dochodów niepołączonych z osobistym świadczeniem pracy, np. podpisywanie w trakcie zwolnienia lekarskiego dokumentów finansowych sporządzonych przez inną osobę oraz formalnoprawne prowadzenie jednoosobowej działalności gospodarczej, jeśli osoba ją prowadząca jest równocześnie pracodawcą i wyłącznie w zakresie jej obowiązków leży nadzór nad działalnością firmy.

Z kolei za wykorzystanie zwolnienia od pracy niezgodnie z jego celem uważa się nieprzestrzeganie wskazań lekarskich, np. nakazu leżenia w łóżku czy zakazu wykonywania różnych prac domowych, gdy się zważy, że celem zwolnienia od pracy jest odzyskanie przez ubezpieczonego zdolności do pracy. Oceniając, czy w stosunku do korzystającej ze zwolnienia lekarskiego osoby prowadzącej działalność gospodarczą, zatrudniającej pracowników, istnieją przesłanki określone w tym przepisie, należy uwzględniać nie tylko dalsze prowadzenie tej działalności, lecz również charakter wykonywanych czynności.

W ocenie SN wykonywanie pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ustawy zasiłkowej (będące przesłanką utraty prawa do zasiłku chorobowego) nie jest tożsame, wbrew odmiennej ocenie sądu okręgowego, z formalnoprawnym prowadzeniem jednoosobowej działalności gospodarczej, jeśli osoba ją prowadząca jest równocześnie pracodawcą. W wyroku SN z 17 stycznia 2002 r. (II UKN 710/00, OSNP 2003/20/498) stwierdzono, że samo podpisanie w trakcie zwolnienia lekarskiego dokumentów finansowych sporządzonych przez inną osobę nie może być traktowane jako wykonywanie dotychczasowej pracy w ramach prowadzenia działalności gospodarczej stanowiącej podstawę pozbawienia zasiłku chorobowego, a w wyroku z 4 lipca 2000 r. (II UKN 634/99, OSNAPiUS 2002/2/48) ustalono, że ubezpieczony, który w okresie zwolnienia lekarskiego prowadzi dotychczasową działalność gospodarczą, nie traci za okres leczenia szpitalnego prawa do zasiłku chorobowego.

W prezentowanych orzeczeniach podkreśla się, że pozbawienie prawa do zasiłku może i powinno nastąpić tylko wtedy, gdy w trakcie zwolnienia lekarskiego są wykonywane przez przedsiębiorcę w jego zakładzie konkretne czynności związane wprost z działalnością gospodarczą, w tym nadzór nad zatrudnionymi pracownikami, obsługa klientów, przyjmowanie i wydawanie materiałów itp.

z 4 kwietnia 2012 r. (sygn. akt II UK 186/11).

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2013/017/i02.2013.017.03300040m.802.jpg@RY2@

Marcin Wilczyński, asystent sędziego w Sądzie Najwyższym

Komentowane rozstrzygnięcie utrwala linię orzeczniczą SN, w myśl której przy stosowaniu art. 17 ust. 1 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 77, poz. 512 z późn. zm.) należy zdecydowanie odróżnić pracę zarobkową wykonywaną w ramach działalności gospodarczej przez osobę jednoosobowo prowadzącą tę działalność od czynności formalnoprawnych, do jakich jest ona zobowiązana jako pracodawca (por. wyrok z 7 października 2003 r., II UK 76/03, OSNP 2004/14/247). Tak więc w ocenie SN nie można zgodzić się ze stanowiskiem, że w okresie korzystania ze zwolnienia lekarskiego dokonywanie jakichkolwiek czynności wiążących się z prowadzeniem działalności gospodarczej powoduje utratę prawa do zasiłku chorobowego oraz świadczenia rehabilitacyjnego, także wówczas gdy w istocie wszelkie takie czynności dokonywane są (fizycznie) przez zatrudnionych pracowników. Konsekwentnie należałoby wówczas przyjmować, że dla zachowania prawa do świadczeń zasiłkowych konieczne byłoby zaprzestanie prowadzenia działalności, co musiałoby oznaczać konieczność likwidacji zakładu pracy.

Jeżeli aktywność ubezpieczonego ogranicza się do wykonywania sporadycznych czynności zarządzających, to samo podpisanie faktur przygotowanych przez zatrudnionych pracowników nie przesądza o prowadzeniu działalności zarobkowej w rozumieniu powołanego wyżej przepisu (por. wyrok SN z 9 października 2006 r., II UK 44/06, OSNP 2007/19 - 20/295). Prowadzący taką działalność nie ma obowiązku jej likwidowania czy zawieszania w czasie niezdolności do pracy. Dlatego pracownik prowadzący nadto działalność (gospodarczą) w przypadku ziszczenia się ryzyka ubezpieczeniowego w postaci niezdolności do pracy nabywa prawo do świadczeń z ubezpieczenia chorobowego - zasiłku chorobowego - stanowiącego rekompensatę utraconego wynagrodzenia za pracę, nie tracąc możliwości uzyskiwania przychodów w ramach prowadzonej działalności gospodarczej (jeżeli jego aktywność zawodowa zostanie ograniczona do spraw niezbędnych, służących utrzymaniu bieżącej działalności przedsiębiorstwa).