Wypłata wyrównania zasiłków powinna nastąpić w ciągu 30 dni od wystąpienia z wnioskiem do płatnika

Minęło już kilka miesięcy od ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 24 czerwca 2008 r. w sprawie interpretacji art. 41 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, a płatnicy i ubezpieczeni wciąż mają wątpliwości, jak stosować ten przepis. Interpretacja art. 41 ust. 1 przed wyrokiem TK była następująca: w podstawie wymiaru świadczeń z tytułu choroby i macierzyństwa (także wynagrodzenia za czas choroby, przysługującego pracownikom na podstawie art. 92 k.p.) należało uwzględniać te składniki wynagrodzenia, od których należne były składki na ubezpieczenia społeczne, w tym na ubezpieczenie chorobowe, które zgodnie z przepisami płacowymi lub umowami o pracę były pomniejszane za okresy pobierania zasiłków. Nie należało uwzględniać tych składników wynagrodzenia, co do których przepisy płacowe wyraźnie wskazywały, że przysługują także za okres pobierania zasiłków, oraz tych, co do których nie było żadnych uregulowań w tej kwestii.

Wyrok TK zmienił wcześniejszą interpretację powołanego przepisu w jednym aspekcie. Nakazuje uwzględniać w podstawie wymiaru zasiłków składniki wynagrodzenia, od których płacona jest składka na ubezpieczenie chorobowe, mimo że w zakładzie pracy brak jest jakichkolwiek uregulowań dotyczących zachowywania przez pracownika prawa do nich za okresy pobierania zasiłków, jeśli pracodawca nie jest w stanie udokumentować, że wypłaca je w tym czasie.

Przeanalizujmy powyższe na podstawie następującego stanu faktycznego. Pracownik zachorował w maju 2009 r. Podstawę wymiaru przysługującego mu wynagrodzenia za czas choroby stanowi przeciętne miesięczne wynagrodzenie wypłacone za okres od maja 2008 r. do kwietnia 2009 r. W grudniu 2008 r. pracownik otrzymał jednorazową nagrodę, której zasad przyznawania nie określają żadne wewnętrzne przepisy pracodawcy. Ponadto w okresie, z którego wynagrodzenie przyjmuje się do ustalenia podstawy wymiaru wynagrodzenia za czas choroby, pracownik w każdym miesiącu otrzymywał dodatek służbowy. Z uwagi na to, że od nagrody została opłacona składka na ubezpieczenie chorobowe oraz że u pracodawcy nie obowiązują regulacje dotyczące zachowywania prawa do takiego świadczenia w okresie pobierania świadczeń chorobowych, w myśl interpretacji art. 41 ust. 1 po wyroku TK, należy ją uwzględnić w podstawie wymiaru wynagrodzenia chorobowego. Trzeba doliczyć ją do wynagrodzenia za grudzień 2008 r., w kwocie faktycznie wypłaconej. Nie należy natomiast uwzględniać dodatku służbowego, mimo że w przepisach płacowych brak jest postanowień o zachowywaniu prawa do tego dodatku za okresy pobierania świadczeń w razie choroby i macierzyństwa, bo pracodawca wypłaca go wszystkim pracownikom w pełnej miesięcznej wysokości, nie pomniejszając go za okresy pobierania zasiłków.

Pamiętać trzeba, że składniki wynagrodzenia, do których pracownik zachowuje prawo za okresy pobierania zasiłków w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego i które w związku z tym nie są uwzględniane w podstawie wymiaru, należy przyjąć do ustalenia podstawy wymiaru zasiłku przysługującego za okres po ustaniu tytułu do tego ubezpieczenia (po ustaniu zatrudnienia).

Należy też przypomnieć, że przed i po wyroku TK składniki wynagrodzenia, które zgodnie z przepisami płacowymi są pomniejszane za okresy pobierania zasiłków w sposób proporcjonalny, uwzględnia się w podstawie wymiaru po uzupełnieniu. Gdy natomiast przepisy płacowe nie zawierają wyraźnych postanowień o sposobie zmniejszania wysokości składników wynagrodzenia, niewypłacanych za okres pobierania zasiłków, wówczas podlegają one uwzględnieniu w podstawie wymiaru w kwocie faktycznej. Jeśli zatem w regulaminie premiowania określono, że pracownik otrzymuje premię kwartalną w wysokości odpowiadającej 10–35 proc. jego przychodu za dany kwartał i w przypadku niezdolności do pracy w danym kwartale, przychód stanowiący podstawę ustalenia premii ulega proporcjonalnemu zmniejszeniu, to premia ta podlega uwzględnieniu w podstawie wymiaru świadczeń z tytułu choroby, po uzupełnieniu.

Po wyroku TK określono zasady uwzględniania w podstawie wymiaru zasiłków składników wynagrodzenia wypłacanych jednorazowo i przyznawanych w sposób uznaniowy. W myśl wyjaśnień Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej nie należy uwzględniać w podstawie wymiaru zasiłków tych składników wynagrodzenia, stanowiących podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, które są przyznawane niezależnie od oceny pracy pracownika, na których przyznanie i wypłatę okres pobierania zasiłku nie ma żadnego wpływu (tzn. gdy mimo pobierania zasiłku pracownik dany składnik wynagrodzenia otrzymuje). Chodzi o:

● jednorazowe zasiłki na zagospodarowanie,

● wartość szczepień ochronnych pracowników, finansowanych przez pracodawcę,

● wartość badań mammograficznych lub innych nieodpłatnych badań pracowników,

● nagrody za ukończenie przez pracownika szkoły (studiów),

● koszt wynajmu przez pracownika mieszkania sfinansowany lub dofinansowany przez pracodawcę,

● wartość dodatkowego ubezpieczenia pracownika wyjeżdżającego w delegację zagraniczną,

● dopłata pracodawcy do dodatkowego ubezpieczenia pracownika z tytułu różnych ryzyk,

● bony lub wypłaty w gotówce przyznawane w jednakowej wysokości lub jednakowym wskaźnikiem procentowym w stosunku do płacy pracownika, określonej w umowie o pracę, wszystkim pracownikom lub grupom pracowników, z okazji uroczystych dni, świąt, rocznicy powstania firmy itp.,

● jednorazowe nagrody z okazji ślubu pracownika lub z okazji urodzenia się dziecka pracownika.

Nie stanowią również podstawy wymiaru zasiłków składniki wynagrodzenia przyznawane uznaniowo – które nie są uzależnione bezpośrednio od indywidualnego wkładu pracy pracownika, ale od wyników grupy pracowników lub całego zakładu pracy, jeżeli ich wypłata dokonywana jest niezależnie od absencji pracownika.

Osoby, którym przed wejściem w życie wyroku TK obliczono podstawę wymiaru zasiłków bez uwzględnienia składników wynagrodzenia, do których nie zachowywali prawa w okresie pobierania zasiłków, mają prawo do wystąpienia o ponowne jej ustalenie z uwzględnieniem tych składników. Zgodnie z rozstrzygnięciem zawartym w wyroku TK roszczenie o wypłatę zasiłku przedawnia się po upływie trzech lat od ostatniego dnia okresu, za który zasiłek przysługuje.

Z powyższego wynika, że przeliczeniu podlegają zasiłki za okres trzech lat, który jest liczony od daty wystąpienia przez zainteresowanego z wnioskiem w tej sprawie. Należy pamiętać, że ponownemu ustaleniu podlega także podstawa wymiaru zasiłku, gdy choćby ostatni dzień okresu, za który zasiłek przysługuje, mieści się w tak liczonych trzech latach. Oznacza to, że wypłata wyrównania następuje w takim przypadku za cały nieprzerwany okres pobierania zasiłku.

Gdy zasiłek (wynagrodzenie za czas choroby) przysługiwał w dniu wejścia w życie wyroku TK, tj. 7 lipca 2008 r., jego płatnik (pracodawca albo ZUS) powinien z urzędu – bez wniosku zainteresowanego, ponownie ustalić podstawę wymiaru świadczenia przysługującego za cały nieprzerwany okres. Oznacza to obowiązek wypłaty wyrównania zasiłku także za tę część nieprzerwanego okresu, która przypada przed dniem wejścia w życie wyroku TK, tj. za okres przed 7 lipca 2008 r. Należy pamiętać, że zasadę tę stosuje się także wtedy, gdy w nieprzerwanym okresie pobierane były zasiłki różnego rodzaju lub wynagrodzenie za czas choroby i zasiłki.

Kwoty wyrównań zasiłków przeliczanych w związku z wyrokiem TK powinny uwzględniać także obliczone od tych kwot odsetki ustawowe. Przysługują za każdy dzień zwłoki, licząc od dnia następnego po dacie wypłaty zasiłku, którego podstawa wymiaru ustalana jest ponownie, do dnia, w którym nastąpiło wypłacenie wyrównania włącznie.

Należy pamiętać, że odsetki od wyrównań wynagrodzenia za czas choroby, przysługującego na podstawie art. 92 k.p. (finansowanego ze środków pracodawcy), nie mogą być pokrywane ze środków Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie podlegają one zatem rozliczeniu w ciężar składek na ubezpieczenia społeczne. Natomiast odsetki od wyrównań zasiłków mogą nie tylko obciążać FUS, ale także płatnika składek, jeśli dokona wypłaty wyrównania zasiłku po wyznaczonym terminie. Należy bowiem podkreślić, że rozpatrzenie wniosku w sprawie ponownego ustalenia podstawy wymiaru i wypłaty wyrównania zasiłku powinno nastąpić w ciągu 30 dni, licząc od następnego dnia po dacie wpływu dokumentów niezbędnych do ustalenia kwoty i wypłaty wyrównania zasiłku. Jeżeli płatnik składek nie dotrzyma tego terminu i opóźni wypłatę wyrównania, wówczas będzie musiał zapłacić odsetki z tego tytułu z własnych środków.

Warto wiedzieć, że gdy w związku z wyrokiem TK płatnik składek (pracodawca) wystąpi do oddziału ZUS o zajęcie stanowiska co do zasad ustalania podstawy wymiaru zasiłków przed upływem 30 dni od dnia następnego po złożeniu przez ubezpieczonego wniosku o wypłatę wyrównania zasiłków, termin 30 dni na wypłatę wyrównania zasiłku powinien być liczony od dnia następnego po dniu, w którym płatnik składek otrzymał wyjaśnienie z oddziału ZUS. Wyjaśnienie to uznaje się bowiem w tym przypadku za ostatni dokument niezbędny do ustalenia ponownie podstawy wymiaru i dokonania wyrównania zasiłku pracownikowi.

Jeżeli wyrównanie zasiłku zostanie wypłacone w ciągu 30 dni, licząc od dnia następnego po dacie wpływu wyjaśnienia oddziału ZUS, wówczas odsetki od tego wyrównania podlegają rozliczeniu w ciężar składek na ubezpieczenia społeczne. Gdy natomiast nie zostanie zachowany ten termin, to odsetki z tego tytułu obciążają płatnika składek i nie mogą być odliczone od składek na ubezpieczenia społeczne. Odsetki od wyrównania zasiłku obciążają płatnika składek i nie mogą być rozliczone w ciężar składek na ubezpieczenia społeczne także w sytuacji, gdy płatnik składek (pracodawca) wystąpi do oddziału ZUS o udzielenie wyjaśnienia w związku z wątpliwościami dotyczącymi ustalania podstawy wymiaru na tle wyroku TK po upływie 30 dni, licząc od dnia następnego po złożeniu przez ubezpieczonego wniosku o przeliczenie podstawy wymiaru i dokonanie wyrównania, tj. po upływie terminu na wypłatę wyrównania.

Rozważmy powyższe, analizując konkretną sytuację. Pracownik wystąpił do pracodawcy o ponowne ustalenie podstawy wymiaru zasiłków z uwzględnieniem premii kwartalnej w związku z wyrokiem TK. W trzyletnim okresie przed złożeniem wniosku, tj. od 4 lutego 2006 r. do 4 lutego 2009 r. otrzymał wynagrodzenie za czas choroby za okres od 5 do 18 sierpnia 2007 r. wypłacone 30 sierpnia 2007 r. i zasiłek opiekuńczy za okres od 12 do 21 maja 2008 r. wypłacony 30 maja 2008 r. Ponieważ pracodawca miał wątpliwości, czy po wyroku TK premia kwartalna powinna być uwzględniona w podstawie wymiaru zasiłków, 17 marca 2009 r. wystąpił z pismem do ZUS o wyjaśnienie tej sprawy. 10 kwietnia 2009 r. do pracodawcy wpłynęło wyjaśnienie z oddziału ZUS, z którego wynikało, że premie kwartalne należy uwzględniać w podstawie wymiaru zasiłków i wynagrodzenia za czas choroby. Pracodawca 30 kwietnia 2009 r. dokonał wypłaty wyrównania wynagrodzenia za czas choroby i zasiłku opiekuńczego wraz z odsetkami. Odsetki obliczył w następujący sposób:

● od wynagrodzenia za czas choroby (za okres od 5 do 18 sierpnia 2007 r.) od 31 sierpnia 2007 r., tj. od dnia następującego po dniu wypłaty tego wynagrodzenia do dnia dokonania wyrównania włącznie, tj. do 30 kwietnia 2009 r.,

● od zasiłku opiekuńczego (za okres od 12 do 21 maja 2008 r.) od 31 maja 2008 r., tj. od dnia następującego po dniu wypłaty tego zasiłku do dnia dokonania wyrównania włącznie, tj. do 30 kwietnia 2009 r.

Pracodawca rozliczył naliczone odsetki w ciężar składek na ubezpieczenia społeczne, uznając, że dochował terminu 30 dni od daty otrzymania ostatniego dokumentu pozwalającego na ponowne ustalenie podstawy wymiaru i dokonanie wyrównania, którym było wyjaśnienie ZUS doręczone 10 kwietnia 2009 r. Takie postępowanie nie było jednak prawidłowe, gdyż pracodawca wystąpił o wyjaśnienie do ZUS po upływie 30 dni od dnia następnego po złożeniu przez pracownika wniosku o wypłatę wyrównania. Dlatego odsetki mogą być rozliczone w ciężar składek tylko za okres do 6 marca 2009 r. (do 30 dnia od dnia następnego po wpływie wniosku pracownika o przeliczenie podstawy wymiaru), a od 7 marca 2009 r. do dnia wypłaty wyrównania włącznie, tj. do 30 kwietnia 2009 r., obciążają pracodawcę.

Nieuwzględnianie w podstawie wymiaru świadczeń z tytułu choroby i macierzyństwa niektórych składników wynagrodzenia na podstawie interpretacji art. 41 ust. 1 ustawy zasiłkowej obowiązującej przed wydaniem wyroku przez TK traktuje się jak błąd płatnika składek. W związku z tym ubezpieczony może występować z wnioskiem o ponowne ustalenie podstawy wymiaru z uwzględnieniem tych składników wynagrodzenia i dokonanie wyrównania za okres trzech lat wstecz. W praktyce oznacza to, że wniosek w tej sprawie może wpłynąć najpóźniej 6 lipca 2011 r. i obejmie świadczenia wypłacane najpóźniej do 6 lipca 2008 r.

Wypłata wyrównań zasiłków z urzędu (gdy świadczenie przysługiwało 7 lipca 2008 r.) powinna nastąpić w terminie nieprzekraczającym 30 dni od dnia następnego po dniu wejścia w życie wyroku TK. Termin ten upłynął zatem 6 sierpnia 2008 r. Jeżeli płatnik składek (pracodawca) dokonał wypłaty wyrównania zasiłku w powyższym terminie, to odsetki powinny być liczone od dnia następnego po dniu wypłaty zasiłku do dnia, w którym nastąpiła wypłata wyrównania, włącznie z tym dniem, i mogły być rozliczone w ciężar składek na ubezpieczenia społeczne. Gdy natomiast płatnik składek wypłacił wyrównanie zasiłku z urzędu po 6 sierpnia 2008 r., to w ciężar składek na ubezpieczenia społeczne mógł rozliczyć tylko odsetki za okres do 6 sierpnia 2008 r. (włącznie z tym dniem), a odsetki za dalszy okres musi sfinansować z własnych środków.

Jeżeli płatnik składek przed upływem 30 dni od dnia wejścia w życie wyroku TK wystąpił do oddziału ZUS o zajęcie stanowiska w sprawie zasad ustalania podstawy wymiaru świadczeń wyrównywanych z urzędu, wówczas termin na wypłatę wyrównań powinien być liczony od następnego dnia po dniu, w którym otrzymał wyjaśnienie z ZUS. Jeżeli jednak pracodawca wystąpił do oddziału ZUS o takie stanowisko po upływie 30 dni od dnia wejścia w życie wyroku TK, tj. po 6 sierpnia 2008 r., to odsetki mogą być rozliczone w ciężar składek na ubezpieczenia społeczne jedynie do 6 sierpnia 2008 r., a od 7 sierpnia 2008 r. obciążają pracodawcę.