Kiedy ZUS może zawiesić opłacanie składek, umorzyć je lub rozłożyć na raty

Przedsiębiorca może zawiesić wykonywanie działalności gospodarczej na okres od jednego miesiąca do dwóch lat. Uprawnienie to dotyczy jednak tylko przedsiębiorców niezatrudniających pracowników. Jeżeli działalność wykonywana jest w formie spółki cywilnej, jej zawieszenie jest skuteczne pod warunkiem zawieszenia działalności przez wszystkich wspólników. Nie będzie więc możliwe zawieszenie działalności przez jednego ze wspólników, gdy spółka w dalszym ciągu będzie prowadziła działalność. Zawieszenie działalności przez spółkę jawną, komandytową lub partnerską skutkuje ustaniem ubezpieczeń społecznych wszystkich wspólników.

Zawieszenie wykonywania działalności zgłoszone do 6 marca 2009 r. wywiera skutki prawne w zakresie ubezpieczeń społecznych od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym przedsiębiorca dokonał zgłoszenia zawieszenia, do ostatniego dnia miesiąca, w którym zgłosił wznowienie wykonywania działalności. Zatem przykładowo osoba prowadząca działalność gospodarczą, która złoży 5 marca 2009 r. wniosek o zawieszenie działalności od 9 marca, nie podlega z tego tytułu ubezpieczeniom od 1 kwietnia 2009 r. Natomiast zgłoszenie zawieszenia działalności od 7 marca 2009 r. (w związku ze zmianą art. 36a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) powoduje ustanie obowiązku ubezpieczeń od dnia, w którym rozpoczyna się zawieszenie wykonywania działalności gospodarczej do dnia poprzedzającego dzień wznowienia wykonywania działalności gospodarczej. Jeśli przykładowo osoba prowadząca działalność gospodarczą złoży 10 marca 2009 r. wniosek o zawieszenie działalności gospodarczej od 20 marca 2009 r., to od 20 marca nie będzie podlegała ubezpieczeniom społecznym z działalności.

W okresie zawieszenia wykonywania działalności przedsiębiorca nie może wykonywać działalności gospodarczej i osiągać bieżących przychodów. Ma on natomiast prawo:

wykonywać wszelkie czynności niezbędne do zachowania lub zabezpieczenia źródła przychodów,

przyjmować należności, a także obowiązek regulować zobowiązania powstałe przed datą zawieszenia wykonywania działalności,

zbywać własne środki trwałe i wyposażenie,

osiągać przychody finansowe, także z działalności prowadzonej przed zawieszeniem wykonywania działalności.

Przedsiębiorca musi uczestniczyć w postępowaniach sądowych, postępowaniach podatkowych i administracyjnych związanych z działalnością gospodarczą wykonywaną przed zawieszeniem.

Przedsiębiorca, który zamierza zawiesić działalność, musi złożyć do ewidencji działalności gospodarczej (od 31 marca 2009 r. wniosek o wpis informacji o zawieszeniu lub wznowieniu wykonywania działalności) informację w tej sprawie. Zgłoszenie to powinno zawierać:

oznaczenie przedsiębiorcy,

numer ewidencyjny PESEL, o ile taki posiada,

oznaczenie miejsca zamieszkania i adres przedsiębiorcy,

wskazanie okresu, na jaki następuje zawieszenie wykonywania działalności gospodarczej.

Wraz ze zgłoszeniem przedsiębiorca powinien złożyć oświadczenie o niezatrudnianiu pracowników. Ponadto prowadzący działalność musi również poinformować ZUS o zawieszeniu prowadzenia działalności gospodarczej.

W okresie od 20 września 2008 do 30 marca 2009 r. obowiązują dotychczasowe zasady składania dokumentów ubezpieczeniowych. Zawieszenie wykonywania działalności powoduje obowiązek przekazania do ZUS wyrejestrowania płatnika składek oraz wyrejestrowania z ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego lub tylko z ubezpieczenia zdrowotnego poprzez złożenie formularza ZUS ZWPA i formularza ZUS ZWUA z kodem przyczyny wyrejestrowania odpowiednio płatnika i ubezpieczonego (600). Natomiast wznowienie wykonywania działalności powoduje obowiązek przekazania do ZUS zgłoszenia płatnika składek na formularzu ZUS ZPA albo ZUS ZFA oraz zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego albo tylko ubezpieczenia zdrowotnego odpowiednio na formularzu ZUS ZUA albo ZUS ZZA.

Od 31 marca 2009 r. zawieszenie działalności gospodarczej, a także jej wznowienie będzie następowało na wniosek przedsiębiorcy złożony na piśmie właściwemu organowi ewidencyjnemu, a w przypadku przedsiębiorców podlegających obowiązkowi wpisu do KRS - właściwemu sądowi rejestrowemu. Informacja o tym będzie przekazywana przez organ ewidencyjny drogą elektroniczną w terminie siedmiu dni do oddziału ZUS.

Z dodanego do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych art. 36a ust. 3 wynika, że za okres zawieszenia wykonywania działalności przedsiębiorca nie będzie miał obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej oraz opłacania składek na ubezpieczenia społeczne. Jednak wydaje się, iż czasem, mimo zawieszenia działalności, deklarację oraz raporty będzie musiał złożyć, bo taki obowiązek wynika z innych przepisów. Przykładowo, gdy w okresie zawieszenia działalności będzie wypłacał zaległe wynagrodzenie pracownikom czy też zleceniobiorcom, których w miesiącu wypłaty już nie będzie zatrudniał, to od tego wynagrodzenia konieczne będzie naliczenie składek, wykazanie ich w dokumentach rozliczeniowych składanych do ZUS oraz oczywiście ich opłacenie.

W okresie, w którym działalność zostanie zawieszona, przedsiębiorca nie podlega ubezpieczeniom społecznym z działalności. Może jednak opłacać za siebie składki na dobrowolne ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Jeśli przedsiębiorca prowadzący działalność na podstawie wpisu do ewidencji w okresie zawieszenia zdecyduje się na opłacanie składek, będzie musiał naliczać je od podstawy, jaka go obowiązuje, tj. od:

60 proc. prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek,

30 proc. minimalnego wynagrodzenia.

Ta niższa podstawa wymiaru (w okresie pierwszych 24 miesięcy kalendarzowych od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności gospodarczej) dotyczy przedsiębiorców, którzy:

nie prowadzą lub w okresie ostatnich 60 miesięcy kalendarzowych przed dniem rozpoczęcia wykonywania działalności gospodarczej nie prowadzili pozarolniczej działalności,

nie wykonują działalności gospodarczej na rzecz byłego pracodawcy, na rzecz którego przed dniem rozpoczęcia działalności gospodarczej w bieżącym lub w poprzednim roku kalendarzowym wykonywali w ramach stosunku pracy lub spółdzielczego stosunku pracy czynności wchodzące w zakres wykonywanej działalności gospodarczej.

Natomiast wspólnicy jednoosobowych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością oraz wspólnicy spółek jawnych, komandytowych lub partnerskich mogą w okresie zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej przez spółkę kontynuować ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W tym celu muszą złożyć wniosek o objęcie tymi ubezpieczeniami w terminie 30 dni od daty ustania obowiązku ubezpieczeń w związku z zawieszeniem działalności gospodarczej przez spółkę. Podstawa wymiaru składek nie może być niższa od kwoty minimalnego wynagrodzenia.

Istotne jest, że osoba zawieszająca wykonywanie działalności gospodarczej nie podlega w tym okresie ubezpieczeniu zdrowotnemu. Z uwagi, że podlegający ubezpieczeniu zdrowotnemu ma prawo do korzystania ze świadczeń opieki zdrowotnej przez 30 dni od daty ustania tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego, to po 30 dniach od zawieszenia wykonywania działalności przedsiębiorca nie będzie mógł korzystać ze świadczeń z ubezpieczenia zdrowotnego. Dotyczy to zarówno jego, jak i zgłoszonych przez niego do ubezpieczenia zdrowotnego członków rodziny.

Po utracie prawa do korzystania ze świadczeń zdrowotnych zawieszający działalność w pierwszej kolejności powinien być zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego jako członek rodziny. Gdy nie jest to możliwe, gdyż na przykład jest osobą samotną lub współmałżonek nie ma swojego tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego i sam był przez przedsiębiorcę zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego jako członek rodziny, wówczas jedynym rozwiązaniem jest zawarcie umowy dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego z Narodowym Funduszem Zdrowia i opłacanie za siebie składki na to ubezpieczenie. Składka na dobrowolne ubezpieczenie zdrowotne powinna być opłacana od zadeklarowanej kwoty, nie niższej jednak niż przeciętne miesięczne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw z poprzedniego kwartału, włącznie z wypłatami z zysku. W związku z tym, iż przez 30 dni od zawieszenia działalności prowadzący działalność ma jeszcze prawo do korzystania ze świadczeń zdrowotnych, do dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego może przystąpić po upływie tego okresu.

Po zawarciu umowy dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego przedsiębiorca powinien zgłosić się do ZUS na druku ZZA z kodem tytułu do ubezpieczeń 24 10 XX oraz zgłosić do ubezpieczenia zdrowotnego członków swojej rodziny. Zgłoszenie członków rodziny następuje poprzez złożenie druku ZUS ZCNA.

Podkreślić trzeba, że po zakończeniu okresu zawieszenia wykonywania działalności osoba prowadząca działalność będzie znów podlegała ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu z tego tytułu i wówczas nie będzie potrzeby opłacania składek na dobrowolne ubezpieczenia emerytalne, rentowe i zdrowotne.

Koszty związane z odroczeniem lub rozłożeniem na raty zobowiązań wobec ZUS są niższe niż z tytułu zaległych składek. W przypadku udzielenia ulgi naliczana jest opłata prolongacyjna, która stanowi 50 proc. odsetek za zwłokę.

Z ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wynika, że ZUS może na wniosek dłużnika odroczyć termin płatności należności z tytułu składek oraz rozłożyć należność na raty. Wniosek ten może być rozpatrzony pozytywnie, gdy uzasadniają go względy gospodarcze lub inne przyczyny zasługujące na uwzględnienie, a także możliwości płatnicze dłużnika oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych.

Podjęcie działań w celu odroczenia terminu płatności składek czy rozłożenia ich na raty ma istoty wpływ na bieżące funkcjonowanie przedsiębiorcy. Należności odroczone lub objęte układem ratalnym nie stanowią zaległości. Zatem przedsiębiorca, po zawarciu stosownych porozumień i ich realizowaniu, może otrzymać z ZUS zaświadczenie o niezaleganiu w opłacaniu składek. Umożliwi mu to uczestniczenie w przetargach i dostęp do zamówień czy kredytów bankowych. Ponadto w okresie realizacji tych ulg ZUS nie będzie stosował żadnych sankcji związanych z nieterminowym regulowaniem zobowiązań.

Zarówno odroczenie, jak i rozłożenie na raty dotyczy wyłącznie należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika. Tymi ulgami nie mogą być objęte należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych. Należy jednak pamiętać, że warunki udzielenia ulgi ustalane przez ZUS mogą być zaostrzone. ZUS zwykle ogranicza należności, które mogą być nią objęte. Warunkiem udzielenia ulgi jest często obowiązek uregulowania pełnej składki na ubezpieczenie emerytalne (w części finansowanej przez płatnika, jak i ubezpieczonego), czyli 19,52 proc. podstawy wymiaru składek (a w przypadku zaległych składek wraz z odsetkami za zwłokę, liczonymi na dzień zapłaty włącznie). Zatem ulgą mogą być objęte:

składka na ubezpieczenia rentowe w części finansowanej przez płatnika,

składka na ubezpieczenie wypadkowe,

składka na Fundusz Pracy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Natomiast w przypadku płatników opłacających składki wyłącznie za siebie, tzn. prowadzących jednoosobowo działalność gospodarczą, ulgą może być objęta cała kwota należnych składek. W ich przypadku nie ma bowiem podziału na część finansowaną przez płatnika i ubezpieczonych. ZUS może zatem odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty pełną kwotę składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy.

Odroczenie terminu płatności jest stosowane, gdy płatnik przewiduje, że w najbliższym czasie będzie miał problemy z finansowaniem zobowiązań. Pozwala na przesunięcie terminu płatności składek, które nie stanowią jeszcze zaległości (po upływie terminu płatności mamy do czynienia z zaległościami, wobec których może być zastosowana ulga w postaci rozłożenia należności na raty). Zatem wniosek o odroczenie terminu płatności składek powinien być złożony przed upływem określonego ustawowo terminu płatności składek.

Odroczenie terminu płatności składek może nastąpić na okres jednego do sześciu miesięcy. Jedynie w szczególnie uzasadnionych przypadkach możliwe jest ustalenie okresu dłuższego niż sześć miesięcy. Odroczeniem mogą być objęte składki za okres dłuższy niż miesiąc.

Gdy odroczenie terminu płatności następuje na okres dłuższy od miesiąca, wówczas jako warunek realizacji tej ulgi ustanawiany jest obowiązek terminowego regulowania składek w części finansowanej przez ubezpieczonych za okres objęty odroczeniem oraz składek bieżących nieobjętych ulgą w pełnej wysokości. Ewentualne opóźnienia nie mogą przekraczać 14 dni od ustawowego terminu płatności. Dłuższe okresy opóźnienia spowodują rozwiązanie umowy.

W przypadku odroczenia terminu płatności należności z tytułu składek naliczana jest opata prolongacyjna. Zasady jej obliczania przedstawiamy niżej. Zapamiętać trzeba, że opłata nie jest obniżana w przypadku zapłaty należności odroczonej przed upływem terminu płatności.

Jeżeli płatnik posiada zaległości z tytułu składek, może wystąpić do ZUS o zawarcie układu ratalnego. Z uwagi na to, że w aktualnym stanie prawnym w okresie realizacji ulgi nie biegnie termin przedawnienia, trudno mówić o maksymalnym czasie jej udzielenia. Okres korzystania z ulgi uzależniony jest od stanu finansów ubezpieczeń społecznych, kwoty zaległości i możliwości płatniczych dłużnika.

Występując o rozłożenie zaległości z tytułu składek na raty, należy dokonać analizy swoich możliwości płatniczych. ZUS może bowiem zróżnicować wielkość poszczególnych rat. Oznacza to, że może być udzielony układ ratalny, zgodnie z którym pierwsze raty będą niskie, a następnie będzie rosła ich wysokość w kolejnych okresach miesięcznych lub rocznych. Ustalenie tzw. rat progresywnych często pozwala przedsiębiorcy na właściwe zaplanowanie wydatków, tak aby realizacja układu ratalnego nie prowadziła do ograniczania podstawowej działalności. Raty, na które rozłożono spłatę zaległych należności, nie powinny być wyższe czy też nieznacznie niższe od miesięcznego dochodu płatnika (por. wyrok NSA z 8 października 1999 r., I SA/Gd 1639/97, LEX nr 44183).

Do każdej raty układu ratalnego naliczana jest opłata prolongacyjna, a także odsetki za zwłokę. W przypadku zaległości istniejącej w okresach, w których obowiązywały różne stawki odsetek za zwłokę od zaległości podatkowych, odsetki są naliczane według podanego w ramce wzoru, odrębnie za każdy z tych okresów. Zaokrągleniu podlega suma odsetek za poszczególne okresy.

Wyjaśnić trzeba, że opłata prolongacyjna nie podlega przeliczeniu. Oznacza to, że zapłata rozłożonych na raty należności z tytułu składek przed ustalonym w umowie z ZUS terminem nie spowoduje obniżenia jej wysokości. Chcąc uregulować zadłużenie wcześniej, należy wpłacić całą kwotę składek i opłatę prolongacyjną w takiej wysokości, jakby raty płacone były w terminach określonych w harmonogramie spłaty.

Warto również zapamiętać, że nie można jednostronnie wydłużyć okresu realizacji ulgi. Gdy płatnik wystąpi o to, dotychczasowa umowa ulegnie rozwiązaniu i konieczne będzie zawarcie nowej.

Płatnik mający zaległości w opłacaniu składek może spłacać je w ratach, jeśli przestrzega określonych warunków. Gdy nie opłaci dwóch kolejnych rat, opłaci je w zaniżonej wysokości - gdy kwota zaległych rat przekroczy wartość dwóch kolejnych rat, umowa o ratalnej spłacie zadłużenia zostanie rozwiązana. Rozwiązanie umowy nastąpi także, gdy płatnik nie będzie wywiązywał się z obowiązku opłacania bieżących składek w terminie, albo w ciągu 14 dni od ustawowego terminu płatności. Jeżeli jednak opóźnienia płatnika spowodowane będą względami gospodarczymi lub innymi ważnymi powodami, dyrektor oddziału ZUS może, na jego wniosek, utrzymać ulgę w mocy pod warunkiem uregulowania należności wynikających z nieopłaconych rat lub nieopłaconych w terminie składek bieżących wraz z odsetkami za zwłokę do dnia wpłaty włącznie.

Złożenie przez płatnika składek wniosku o rozłożenie zaległych składek na raty oraz jego pozytywne rozpatrzenie powoduje, że nie są naliczane odsetki za zwłokę, lecz począwszy od następnego dnia po dniu złożeniu wniosku (dacie wpływu do ZUS) naliczana jest opłata prolongacyjna. Wynosi ona 50 proc. stawki odsetek za zwłokę, a zatem koszty obsługi zadłużenia po udzieleniu ulgi są zdecydowanie niższe. Wyjaśnić trzeba, że w przypadku rozłożenia na raty zaległości z tytułu składek opłata jest obliczana od każdej raty przypadającej do zapłaty.

Opłata prolongacyjna jest także naliczana, jak wyżej zaznaczono, gdy ZUS odroczy termin płatności składek.

Od zasady naliczania opłaty prolongacyjnej w każdym przypadku udzielenia ulgi jest wyjątek. Nie oblicza się jej, gdy przyczyną powstania zaległości była klęska żywiołowa lub wypadek losowy. ZUS może odstąpić od obliczenia opłaty, gdy udzielenie ulgi następuje w związku z postępowaniem układowym albo na podstawie odrębnych ustaw.

Wysokość opłaty prolongacyjnej oblicza się przy zastosowaniu stawki opłaty prolongacyjnej obowiązującej w dniu zawarcia umowy o ratalnej spłacie lub odroczeniu terminu płatności. Jest ona naliczana za okres od dnia następnego po dniu wniesienia wniosku o ulgę do dnia upływu odroczonego terminu płatności należności z tytułu składek albo terminu zapłaty poszczególnych rat zaległych należności z tytułu składek. Opłata doliczana jest do rat układu i regulowana w terminach płatności rozłożonych na raty zaległości lub zapłaty odroczonych należności.

Podkreślić trzeba, że wysokość opłaty prolongacyjnej jest stała. Oznacza to, że nawet wówczas, gdy kondycja finansowa płatnika ulegnie znacznej poprawie i ureguluje zaległe albo odroczone należności wcześniej, niż wynika to z umowy o udzielenie ulgi, będzie musiał zapłacić całą kwotę opłaty prolongacyjnej. Zatem nie ma uzasadnienia ekonomicznego do wcześniejszej spłaty należności objętych ulgą.

W przypadku odroczenia terminu płatności należności z tytułu składek lub rozłożenia na raty spłaty zaległych składek terminem płatności jest dzień, w którym, zgodnie z umową, powinna nastąpić zapłata odroczonych należności lub poszczególnych rat. O terminowym realizowaniu tego obowiązku rozstrzyga data obciążenia rachunku bankowego płatnika. Konsekwencją niedotrzymania tego terminu jest restytucja ustawowego terminu płatności składek, a więc terminu sprzed podjęcia decyzji o odroczeniu płatności należności z tytułu składek lub rozłożeniu spłaty zaległych należności na raty, to jest terminu przewidzianego w przepisach art. 47 ust. 1 ustawy systemowej (por. wyrok NSA z 16 listopada 2004 r., I SA/Ka 550/99, LEX nr 45542). W przedstawionej sytuacji nie jest naliczana opłata prolongacyjna, lecz odsetki za zwłokę począwszy od pierwotnego terminu płatności należności.

Wniosek o udzielenie ulgi należy złożyć w oddziale lub inspektoracie ZUS prowadzącym rozliczenia płatnika. Nie jest wymagana szczególna forma tego wniosku. Płatnik może skorzystać z wniosków opracowanych przez ZUS. Jeśli pisze go sam, powinien on określać wnioskodawcę, jego NIP, adres, żądanie.

Mimo iż ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nie nakłada na płatnika obowiązku załączenia do wniosku dodatkowych dokumentów, jest to konieczne. ZUS podejmuje bowiem decyzję o udzieleniu ulgi, uwzględniając m.in. możliwości płatnicze dłużnika. Rozpatrując na przykład wniosek o rozłożenie zaległych składek na raty, musi ustalić wysokość miesięcznych rat w powiązaniu z uzyskiwanymi przez płatnika dochodami, a w przypadku osób fizycznych musi uwzględnić ich sytuację rodzinną.

Zakres dokumentów, które należy dołączyć do wniosku, zależy zatem od rodzaju prowadzonej działalności, jej formy oraz ewidencji finansowej. Na wezwanie ZUS płatnik ma obowiązek przedstawić dodatkowe dokumenty niezbędne do oceny jego możliwości płatniczych. Oprócz tych dokumentów każdy płatnik zobowiązany jest przedłożyć informację o wartości otrzymanej pomocy publicznej oraz plan restrukturyzacyjny - gdy przeznaczeniem pomocy wnioskowanej przez przedsiębiorcę jest restrukturyzacja. Obowiązki załączenia tych dokumentów wynikają m.in. z art. 13 ustawy o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej.

Odroczenie terminu płatności należności z tytułu składek oraz rozłożenie należności na raty następuje w formie umowy. Wyjaśnić trzeba, że skorzystanie z tych ulg może stanowić pomoc publiczną. Jeżeli ulga będzie stanowiła pomoc indywidualną lub pomoc indywidualną na restrukturyzację, to wymagane jest jej notyfikowanie przez Komisję Europejską i otrzymanie pozytywnej opinii o dopuszczalności tej formy pomocy.

Artykuł 29 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. nr 137, poz. 887) stanowi o rozłożeniu na raty i odroczeniu terminu płatności należności z tytułu składek na ZUS w formie umowy, ale nie zastrzega tej formy do odmowy rozłożenia należności na raty lub odroczenia terminu płatności (wyrok WSA w Warszawie z 23 maja 2006 r., III SA/Wa 1009/06, LEX nr 257161).

Udzielenie ulgi w postaci odroczenia terminu płatności czy rozłożenia zaległości na raty ma wpływ na bieg terminu przedawnienia. Bieg tego terminu nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy dotyczącej udzielenia ulgi do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty.

O umorzenie należności z tytułu składek mogą się starać także płatnicy składek będący ubezpieczonymi. ZUS może zastosować tę ulgę w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Wysokość zobowiązań z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne może czasem przekroczyć możliwości finansowe płatnika składek. Wówczas może on wystąpić do ZUS z wnioskiem o umorzenie w całości lub części należności z tytułu składek.

Co do zasady ZUS może umorzyć należności z tytułu składek tylko w przypadku całkowitej ich nieściągalności, a przedmiotem umorzenia mogą być wyłącznie składki sfinansowane ze środków płatnika składek. Całkowita nieściągalność w rozumieniu ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zachodzi, gdy:

dłużnik zmarł, nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze,

nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa,

nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Określone wyżej rygorystyczne warunki umorzenia należności z tytułu składek złagodzone są w odniesieniu do tych płatników składek, którzy są równocześnie ubezpieczonymi. Do tej grupy płatników należą osoby, które prowadzą pozarolniczą działalność, a więc osoby:

prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub przepisów szczególnych,

będące twórcami i artystami,

prowadzące działalność w zakresie wolnego zawodu,

będące wspólnikami jednoosobowej spółki z o.o. oraz wspólnikami spółki jawnej, komandytowej lub partnerskiej.

ZUS może umorzyć należności z tytułu składek w stosunku do wymienionych osób, jeżeli wykażą, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie są w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla nich i ich rodziny. W szczególności jest to możliwe w przypadku:

gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Wymienione wyżej okoliczności wynikające z rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne mają charakter przykładowy.

Osoba prowadząca działalność, która ubiega się o umorzenie nieopłaconych za siebie składek, powinna wiedzieć, że umorzenie należności będzie miało wpływ na ustalenie prawa do świadczeń z ubezpieczeń. Przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty dla płatników składek, zobowiązanych do opłacania składek na własne ubezpieczenia emerytalne i rentowe, nie uwzględnia się okresu, za który nie zostały opłacone składki, mimo podlegania obowiązkowo w tym okresie wymienionym ubezpieczeniom.

O umorzeniu należności z tytułu składek ZUS rozstrzyga w drodze decyzji. Od decyzji tej nie przysługuje odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Jednak dłużnik niezadowolony z decyzji ZUS w sprawie umorzenia może wystąpić do prezesa ZUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Umorzenie należności wiąże się z problematyką pomocy publicznej. Z uwagi na to, że Polska jest państwem członkowskim UE musi stosować przy udzielaniu pomocy publicznej obowiązujące w tym zakresie prawo europejskie. Ulgi w opłacaniu składek mają charakter pomocy publicznej. Zatem ich udzielenie może wymagać notyfikacji ze strony Komisji Europejskiej. W sposób szczegółowy problematykę udzielania pomocy publicznej, z uwzględnieniem warunków określonych prawem europejskim, reguluje ustawa o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej.

Składki od preferencyjnej podstawy mogą być opłacane przez okres 24 miesięcy kalendarzowych od daty rozpoczęcia prowadzenia działalności gospodarczej. Okres zawieszenia tej działalności nie ma wpływu na bieg tego terminu.

Składki od niższej podstawy może pani opłacać tylko za okres do końca lutego 2009 r. Jeżeli zawiesi pani działalność na pół roku, po wznowieniu składki na ubezpieczenia społeczne z działalności powinny być opłacane od zadeklarowanej kwoty nie niższej jednak niż 60 proc. prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek (w 2009 roku od kwoty nie niższej niż 1915,80 zł).

Jednym z warunków, który musi być spełniony, aby przedsiębiorca mógł skorzystać z zawieszenia wykonywania działalności, jest złożenie oświadczenia o niezatrudnianiu pracowników.

Z zawieszenia działalności nie mogą skorzystać przedsiębiorcy, którzy zatrudniają pracowników, nawet gdy osoby te w danym okresie pracy nie wykonują, lecz przebywają na urlopach wypoczynkowych, wychowawczych czy też bezpłatnych. Wobec tego nie będzie pan mógł zawiesić prowadzenia działalności i tym samym będzie pan zobowiązany opłacać za siebie składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.

Zgłoszenie zawieszenia działalności gospodarczej od 6 marca 2009 roku wywiera skutki prawne w zakresie ubezpieczeń społecznych od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym przedsiębiorca zgłosił zawieszenie. W analizowanej sytuacji zawieszenie wywiera skutki prawne w zakresie ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego od 1 marca. Za luty, mimo że działalność była faktycznie prowadzona tylko przez część miesiąca, składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne powinny być naliczone od pełnej podstawy wymiaru, tj. na społeczne od 60 proc. prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek lub 30 proc. minimalnego (gdy prowadzący działalność spełnia warunki do korzystania z preferencyjnej podstawy wymiaru składek określone w art. 18a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

W okresie, w którym działalność zostanie zawieszona, przedsiębiorca nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tego tytułu. W tym okresie może natomiast opłacać za siebie składki na dobrowolne ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Nie jest możliwe opłacanie składek na ubezpieczenia chorobowe i wypadkowe.

Przedsiębiorca prowadzący działalność na podstawie wpisu do ewidencji, który w okresie zawieszenia chciałby opłacać za siebie składki na dobrowolne ubezpieczenia emerytalne i rentowe, powinien opłacać składki na te ubezpieczenia od podstawy, jaka go obowiązuje, tj. od:

60 proc. prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek (w 2009 roku od kwoty nie niższej niż 1915,80 zł) albo

30 proc. minimalnego wynagrodzenia (w 2009 roku od kwoty nie niższej niż 382,80 zł) - w przypadku gdy osoba prowadząca działalność w okresie ostatnich 60 miesięcy nie wykonywała innej pozarolniczej działalności i w ramach aktualnie prowadzonej działalności nie wykonuje usług na rzecz byłego pracodawcy, które wcześniej wykonywała na podstawie stosunku pracy (składki od preferencyjnej podstawy mogą być opłacane przez okres 24 miesięcy, do tego okresu wlicza się również okres zawieszenia działalności).

Do dobrowolnych ubezpieczeń osoba prowadząca działalność gospodarczą może przystąpić w wybranym przez siebie terminie. Zgłoszenia do tych ubezpieczeń dokonuje, składając druk ZUS ZUA z kodem 19 00 XX, czyli kodem dla kontynuujących ubezpieczenie. Natomiast należne za siebie składki wykazuje w składanej do ZUS deklaracji ZUS DRA. Dobrowolne ubezpieczenia emerytalne i rentowe ustają:

od dnia wskazanego we wniosku o wyłączenie z tych ubezpieczeń, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym wniosek został złożony,

od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego, za który nie opłacono w terminie składki należnej na to ubezpieczenie (tylko w uzasadnionych przypadkach ZUS na wniosek ubezpieczonego może wyrazić zgodę na opłacenie składki po terminie).

Może pan wystąpić do ZUS z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek. W przypadku ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek ZUS może umorzyć należności mimo braku ich całkowitej nieściągalności, gdy zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Z rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wynika, że ZUS może podjąć decyzję o umorzeniu, w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Ubezpieczeni będący równocześnie płatnikami składek muszą pamiętać, że w przypadku umorzenia należności z tytułu składek nie będą one uwzględnianie przy ustalaniu prawa do świadczeń z tych ubezpieczeń.

ZUS nie może umorzyć składek na ubezpieczenia społeczne, które są finansowane ze środków osoby ubezpieczonej, tj.: połowy składki na ubezpieczenie emerytalne (9,76 proc.), części składki na ubezpieczenie rentowe (1,50 proc.) oraz składki na ubezpieczenie chorobowe (2,45 proc.). Podkreślić też trzeba, że umorzenie składek finansowanych przez płatnika może nastąpić tylko w przypadku wystąpienia całkowitej nieściągalności. Gdy całkowita nieściągalność nie zachodzi, możliwe jest ubieganie się jedynie o rozłożenie należności na raty.

Jeżeli ZUS umorzy bądź odmówi umorzenia należności z tytułu składek, wydaje w tej sprawie decyzję. Od decyzji tej nie przysługuje odwołanie do sądu. Jeśli jednak zobowiązany nie zgadza się z nią, może wystąpić do prezesa ZUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wniosek należy złożyć w terminie 14 dni od dnia otrzymania decyzji. Na decyzję wydaną w związku z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy płatnik może wnieść skargę do sądu administracyjnego, za pośrednictwem właściwego ZUS, w terminie 30 dni od dnia otrzymania decyzji.

Osoba prowadząca działalność gospodarczą, która z działalności podlega obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, może przystąpić do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Bardzo ważne jest wówczas terminowe opłacanie składek na ubezpieczenia. Dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ustaje bowiem, jeżeli składki zostaną opłacone po terminie. Jeżeli jednak ZUS, odraczając termin płatności składek, ustali inny termin, to przedsiębiorca mimo opłacenia składek po ustawowym terminie, w dalszym ciągu będzie podlegał ubezpieczeniu chorobowemu.

W takiej sytuacji należy rozwiązać dotychczasową umowę i zwrócić się o zawarcie kolejnej umowy, w której określone zostaną mniejsze raty lub wydłużony zostanie okres spłaty. Jednak rozwiązanie dotychczasowej umowy spowoduje, że zostaną przeliczone odsetki od niespłaconej części zadłużenia i na nowo zostanie określona opłata prolongacyjna. Natomiast nie ma możliwości wydłużenia lub skrócenia okresu realizacji dotychczasowej ulgi.

Zapłata przed terminem rozłożonych na raty należności z tytułu składek nie spowoduje obniżenia wysokości opłaty prolongacyjnej. Dlatego też płatnik, który zamierza ubiegać się ulgę, powinien dokładnie przeanalizować swoją sytuację finansową i zdolność do regulowania zaległości objętych ulgą. Chcąc uregulować zadłużenie przed terminem, należy wpłacić całą kwotę zaległości i opłatę prolongacyjną w takiej wysokości, jakby raty płacone były w terminach określonych w harmonogramie spłaty.