Jak ZUS wylicza wysokość renty z tytułu niezdolności do pracy

Osobom ubiegającym się o rentę z tytułu niezdolności do pracy ZUS obliczy świadczenie na dotychczas obowiązujących zasadach. Projektowana przez resort pracy nowelizacja przepisów wprowadzająca nowe zasady naliczania tych świadczeń na razie nie trafiła do Sejmu i nie wejdzie w życie od początku przyszłego roku. Niezależnie więc od tego, czy wniosek o przyznanie renty zgłoszą do końca grudnia br., czy też na początku przyszłego roku, ZUS zastosuje stare zasady obliczenia jej wysokości.

Wysokość renty z tytułu niezdolności do pracy uzależniona jest od kilku czynników. Należą do nich liczba okresów składkowych i nieskładkowych, podstawa wymiaru świadczenia oraz aktualnie obowiązująca kwota bazowa. Renta stanowi sumę następujących składników:

● 24 proc. kwoty bazowej (tzw. część socjalna świadczenia),

● po 1,3 proc. podstawy wymiaru renty za każdy rok okresów składkowych (tzw. część należna za okresy składkowe),

● po 0,7 proc. podstawy wymiaru renty za każdy rok okresów nieskładkowych (tzw. część należna za okresy nieskładkowe).

Zdarza się, że o rentę z tytułu niezdolności do pracy ubiega się osoba stosunkowo młoda, która nie zdążyła jeszcze wypracować długiego stażu ubezpieczeniowego. Dla takich osób przewidziano możliwość podwyższenia renty tzw. stażem hipotetycznym. Taki staż jest czwartym składnikiem obliczenia wysokości renty (tzw. część należna za okresy hipotetyczne). Oblicza się go mnożąc po 0,7 proc. podstawy wymiaru renty za każdy rok okresu brakującego do pełnych 25 lat okresów składkowych oraz nieskładkowych, przypadających od dnia zgłoszenia wniosku o rentę do dnia, w którym rencista ukończyłby 60 lat.

Zasadą jest, że ZUS ustala podstawę wymiaru renty z tytułu niezdolności do pracy z uwzględnieniem zarobków z 10 kolejnych lat przypadających w 20-leciu przed wystąpieniem o rentę lub z 20 dowolnie wybranych lat. Jeśli jednak nie można ustalić podstawy wymiaru renty dla osoby, która stała się niezdolna do pracy przed ukończeniem 30 roku życia, ZUS może ją obliczyć z faktycznego okresu podlegania ubezpieczeniom. Wyłączane są wtedy lata z zerowym przychodem, a uwzględniane wyłącznie okresy ubezpieczenia.

Omówiony sposób obliczenia wysokości świadczenia dotyczy zarówno renty z tytułu całkowitej, jak i częściowej niezdolności do pracy. Różnica polega na tym, że całkowita niezdolność do pracy uprawnia do 100 proc. tak wyliczonego świadczenia, a częściowa - do 75 proc. wyliczonej kwoty.

Przepisy przewidują górną i dolną granicę wysokości świadczenia. Kwota renty nie może być wyższa od 100 proc. podstawy jej wymiaru. W przeciwnym razie ZUS obniża ją do tej granicy. Jeśli wyliczona wysokość jest niższa od kwoty najniższego świadczenia (obecnie 706,29 zł dla renty z tytułu całkowitej niezdolności oraz 543,29 zł dla renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy), wówczas podwyższa ją do tej kwoty.

Ważnym czynnikiem decydującym o wysokości renty jest liczba udowodnionych okresów składkowych i nieskładkowych. Im więcej tych okresów, tym wyższe świadczenie. Warto przypomnieć, że okresy składkowe to generalnie okresy aktywności zawodowej, za które została opłacona składka na ubezpieczenie społeczne (np. zatrudnienia w ramach stosunku pracy, wykonywania umowy-zlecenia, prowadzenia działalności gospodarczej i opłacania składek). Natomiast okresy nieskładkowe to okresy, za które nie była opłacana składka na ubezpieczenia społeczne (np. pobierania świadczeń chorobowych, studiów wyższych czy opieki nad dzieckiem). Nie mogą one przekraczać 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Przy obliczaniu renty wszystkie okresy ustala się z uwzględnieniem pełnych miesięcy.

Na równi z okresami składkowymi ZUS traktuje okresy opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Każdy rok tych okresów mnoży więc wskaźnikiem 1,3 proc. podstawy wymiaru. Jednak ZUS uwzględnia je przy obliczeniu renty tylko wówczas, gdy zostały uwzględnione przy ustalaniu prawa do tego świadczenia i w wymiarze przyjętym przy ustalaniu tego prawa.

Innym równie ważnym czynnikiem decydującym o wysokości renty z tytułu niezdolności do pracy jest podstawa wymiaru świadczenia. W tym celu najpierw ZUS porównuje kwoty przychodu z poszczególnych lat do przeciętnych płac obowiązujących w tych latach. Sumę uzyskanych wskaźników procentowych dzieli przez liczbę lat uwzględnianych w podstawie wymiaru. W ten sposób ustalany jest wskaźnik wysokości podstawy wymiaru, który podlega ograniczeniu do 250 proc. Na koniec wskaźnik ten jest mnożony przez aktualnie obowiązującą kwotę bazową. Uzyskany wynik to podstawa wymiaru renty.

ZUS może ustalić podstawę wymiaru renty przy uwzględnieniu zarobków osiągniętych w 10 kolejnych latach kalendarzowych przypadających w ostatnim 20-leciu przed rokiem złożenia wniosku o rentę. Drugim wariantem jest obliczenie podstawy wymiaru w oparciu o wynagrodzenia z 20 lat przypadających przed rokiem zgłoszenia wniosku o emeryturę, wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu. Dla osób, które stały się niezdolne do pracy w wieku do 30 lat i nie można im ustalić podstawy wymiaru renty z 10 kolejnych lat, przepisy przewidują również możliwość jej obliczenia z faktycznego okresu ubezpieczenia. Dotyczy to również ubezpieczonych, którzy stali się niezdolni do pracy po ukończeniu 30 roku życia, a podstawy wymiaru z 10 kolejnych lat nie można im ustalić z powodu pełnienia zastępczej służby wojskowej, odbywania czynnej służby wojskowej albo korzystania z urlopu wychowawczego.

Wybór lat do ustalenia podstawy wymiaru świadczenia należy do wnioskodawcy. Może on jednak zwrócić się do ZUS o wybór najkorzystniejszego wariantu.

Jeśli ubezpieczony zgłosiłby obecnie wniosek o rentę z tytułu niezdolności do pracy, przy założeniu, że wskaźnik wysokości podstawy wymiaru świadczenia wyniósłby 110 proc., a podstawa wymiaru renty 2988,38 zł), obliczenie renty wyglądałoby tak:

● 24 proc. x 2716,71 zł = 652,01 zł (część socjalna świadczenia),

● 15 x 1,3 proc. x 2988,38 zł = 582,73 zł (część należna za okresy składkowe),

● 4 x 0,7 proc. x 2988,38 zł = 83,67 zł (część należna za okresy nieskładkowe)

● 6 x 0,7 proc. x 2988,38 zł = 125,51 zł (część należna za tzw. okresy hipotetyczne)

● 652,01 zł + 582,73 zł + 83,67 zł + 125,51 zł = 1443,92 zł (wysokość renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy).

Jeśli ZUS przyznałby takiej osobie uprawnionej rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jej wysokość wyniosłaby 75 proc. obliczonego w ten sposób świadczenia, tj. 1082,94 zł.

Podstawa wymiaru renty z tytułu niezdolności do pracy ustalana jest w oparciu o te składniki przychodu, wynagrodzenia lub dochodu, które podlegały składce na ubezpieczenie społeczne (ubezpieczenia emerytalne i rentowe). O tym, czy dany składnik podlegał oskładkowaniu, decydują przepisy obowiązujące w okresie, kiedy był wypłacony.

Do podstawy wymiaru renty z tytułu niezdolności do pracy wliczane są te składniki przychodu, wynagrodzenia lub dochodu, które podlegały składce na ubezpieczenie społeczne.

Od 1 stycznia 1999 r. podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w przypadku pracowników stanowi przychód zdefiniowany w przepisach o podatku dochodowym od osób fizycznych. Chodzi m.in. o wynagrodzenia zasadnicze, wynagrodzenia za godziny nadliczbowe czy różnego rodzaju dodatki. Oskładkowaniu podlega również przychód z tytułu niektórych umów cywilnoprawnych. Przepisy określają również, które składniki wypłacone w ramach stosunku pracy nie podlegają, oskładkowaniu, np. nagroda jubileuszowa, a także odprawa pieniężna przysługujące w związku z przejściem na emeryturę lub rentę. Oznacza to, że ustalając podstawę wymiaru renty ZUS uwzględni osobie wnioskującej, oprócz wynagrodzenia zasadniczego, również kwoty nagród i dodatku stażowego. Zaliczony będzie też przychód uzyskany z tytułu umowy o dzieło. ZUS nie uwzględni nagrody jubileuszowej oraz odprawy emerytalnej.

Do podstawy wymiaru świadczenia ZUS wlicza również niektóre składniki, od których nie było obowiązku odprowadzania składek ubezpieczeniowych. Chodzi tu przede wszystkim o kwoty świadczeń w razie choroby i macierzyństwa (np. wynagrodzeń za czas niezdolności do pracy, zasiłków chorobowych, macierzyńskich i opiekuńczych). Należy jednak podkreślić, że wymienione kwoty świadczeń chorobowych wypłacone za okres od 1 stycznia 2005 r. mogą być wliczone do podstawy wymiaru renty, jeśli w roku, za który przysługują, ubezpieczony nie osiągnął rocznej maksymalnej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Bardzo istotne znaczenie dla wysokości renty z tytułu niezdolności do pracy ma również wysokość kwoty bazowej. Jest ona uzależniona od przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia i ustala się ją corocznie, wraz ze zmianą przeciętnej płacy. Obowiązuje od 1 marca każdego roku kalendarzowego do końca lutego następnego roku. Obecnie (od 1 marca 2010 r.) wynosi 2716,71 zł.

Kwota bazowa jest dwukrotnie uwzględniana przy ustalaniu wysokości renty. Najpierw przy ustalaniu podstawy jej wymiaru (gdzie mnoży się ją przez wskaźnik wyliczony ze wszystkich wskazanych lat), a następnie przy obliczaniu części socjalnej renty (wynosi ona 24 proc. kwoty bazowej).

ZUS zawsze stosuje kwotę bazową obowiązującą w dniu, w którym zgłoszono wniosek o rentę. Jeżeli jednak wniosek ten został zgłoszony w miesiącu, w którym obowiązywała dotychczasowa kwota bazowa, a powstanie prawa do renty (spełnienie ostatniego z warunków) nastąpiło już w okresie obowiązywania nowej kwoty bazowej, wówczas wysokość świadczenia jest ustalana z zastosowaniem tej ostatniej.

Marek Opolski

gp@infor.pl

Ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).

Ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Rozporządzenie ministra pracy i polityki społecznej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. nr 161, poz. 1106 z późn. zm.).