Zakład Ubezpieczeń Społecznych może niekiedy zakwestionować ważność umowy o pracę

Procesy dotyczące istnienia stosunku pracy inicjowane przez pracowników mają na celu wykazanie, że stosunek taki istniał pomimo przeciwnych twierdzeń pracodawcy. W niektórych sytuacjach można spotkać się z koniecznością dowodzenia przed sądem okoliczności odwrotnych, to jest tego, że umowa o pracę była faktycznie wykonywana. Jest tak wtedy, gdy Zakład Ubezpieczeń Społecznych podważa rzeczywiste istnienie stosunku pracy jako podstawy do objęcia pracownika ubezpieczeniami społecznymi.

Aby umowa o pracę mogła stanowić tytuł ubezpieczenia społecznego, musi być ona rzeczywiście realizowana. Jeżeli ZUS stwierdza, iż umowa o pracę pomimo jej formalnego zawarcia nie była wykonywana, bądź celem umawiających się stron nie było świadczenie pracy i pobieranie wynagrodzenia, może wydać decyzję o niepodleganiu pracownika ubezpieczeniom społecznym. Pracodawca, który nie zgadza się z taką decyzją, może złożyć od niej odwołanie do sądu, albo wziąć udział jako zainteresowany w sprawie sądowej zainicjowanej przez pracownika.

Konieczność dowodzenia istnienia stosunku pracy przez pracodawców pojawić się może w kilku typowych przypadkach. Po pierwsze wtedy, gdy zatrudniają kobiety w ciąży lub innych pracowników, którzy w niedługim czasie od podpisania umowy zaczynają korzystać ze świadczeń ubezpieczeniowych (zasiłku macierzyńskiego czy długotrwale pobieranego zasiłku chorobowego). Podważa się też umowy zawierane z pracownikami, którym pewien okres zatrudnienia potrzebny jest dla uzyskania emerytury lub renty. Podejrzenie zawarcia fikcyjnej umowy o pracę wyłącznie w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego zachodzi też wtedy, gdy umowa podpisana zostaje w czasie bezpośrednio poprzedzającym wypadek przy pracy.

ZUS może dowodzić nieważności umowy o pracę wskazując na to, że była pozorna, lub, że zawarto ją w celu obejścia prawa. Każde z tych ustaleń prowadzi do stwierdzenia nieważności umowy. Za pozorną może być uznana umowa, na podstawie której pracownik nie ma zamiaru świadczenia pracy, zaś pracodawca wypłaty wynagrodzenia, a rzeczywistym zamiarem stron jest zmylenie ZUS w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego przez pracownika. Z kolei umowa o pracę zawarta w celu obejścia przepisów ubezpieczeniowych jest przynajmniej w pewnym zakresie realizowana. Prace wykonywane przez zatrudnionego nie służą jednak uzyskaniu wynagrodzenia, zaś pracodawca nie liczy na wykonywanie pracy przez pracownika. Wyłącznym zamiarem obydwu stron jest natomiast to, aby pracownik uzyskał świadczenie z ubezpieczenia społecznego.

W celu odrzucenia twierdzenia o nieważności umowy o pracę pracodawca (zwykle z pomocą pracownika) musi wykazać przed sądem, iż pracownik w chwili zawarcia umowy miał wolę świadczenia pracy a pracodawca chciał tą pracę przyjmować. Odparcie zarzutu pozorności wymaga ponadto udowodnienia, że praca była rzeczywiście wykonywana przez pracownika. Z oczywistych względów do udowodnienia istnienia stosunku pracy lub obalenia zarzutu obejścia prawa bez znaczenia będzie przedstawienie samej pisemnej umowy o pracę. W celu przesądzenia rzeczywistej realizacji umowy, niewystarczające jest również okazanie przelewów lub pokwitowań odbioru wynagrodzenia, podpisanych list obecności czy opłacenia składek na ubezpieczenia społeczne. ZUS uznaje, że dokumenty takie są zwykle tworzone w celu uwiarygodnienia fikcyjnej umowy o pracę.

Rzeczywista praca pracownika musi być więc dowodzona podobnie jak w procesie o ustalenie stosunku pracy za pomocą zeznań świadków czy innych dokumentów potwierdzających zawodową aktywność pracownika (np. wystawianych przez niego faktur, dokumentów wydawania towarów itp.). Szczególnie przy zarzucie obejścia prawa udowodnić trzeba jeszcze inne okoliczności, przede wszystkim fakt posiadania przez pracodawcę gospodarczej potrzeby zatrudnienia pracownika, przy uwzględnieniu rodzaju prowadzonej działalności, osiąganych przez pracodawcę dochodów z uwzględnieniem wysokości wynagrodzenia pracownika. Dla udowodnienia potrzeby zatrudniania pracownika bardzo pomocne może być wykazanie, że na czas długotrwałej nieobecności pracownika z powodu niezdolności do pracy, lub po rozwiązaniu jego stosunku pracy, konieczne było zatrudnienie innego pracownika. Jednocześnie pracodawca wykazać powinien, że zatrudniony pracownik posiadał odpowiednie warunki zdrowotne oraz kwalifikacje do zajmowania określonego stanowiska, przy uwzględnieniu jego wykształcenia, przygotowania zawodowego i dotychczasowego przebiegu zatrudnienia. Ustaleniom podlegają zwykle także okoliczności nawiązania stosunku pracy, a w szczególności uprzednia znajomość pracownika i pracodawcy, wcześniejsze poszukiwanie przez pracodawcę pracowników np. przez ogłoszenia lub urząd pracy. Istotną kwestią może być również pokrewieństwo lub wcześniejsza znajomość pracodawcy i pracownika, które same w sobie nie przesądzają o nieważności umowy, ale przy uwzględnieniu innych okoliczności mogą za tym przemawiać. Sąd ocenia ponadto wysokość wynagrodzenia pracownika na tle innych zatrudnionych osób, zajmujących u pracodawcy podobne stanowiska. Zawyżanie w umowie o pracę wynagrodzenia pracownika może bowiem świadczyć o tym, iż umowę zawarto w celu uzyskania przez pracownika świadczeń z ubezpieczenia społecznego. W tego typu procesach szczególnie wnikliwie badana jest również dokumentacja lekarska pracownika, co nie jest zwykle istotne w sprawach o ustalenie stosunku pracy. Dokumenty sąd pozyskać może ze wszystkich placówek, w których leczył się pracownik. Pozwalają one ustalić zdolność pracownika do pracy w momencie zatrudnienia, co jest szczególnie ważne w przypadku kobiet w ciąży i osób, które wkrótce po rozpoczęciu zatrudnienia zaczynają korzystać z zasiłków chorobowych, a wcześniej leczyły się już na identyczne schorzenia.

Pracodawca w dniu 19 kwietnia 2010 r. zgłosił do ubezpieczenia społecznego pracownika na podstawie umowy o pracę podpisanej w sobotę 17 kwietnia 2010 r. Zgodnie z umową pracownik miał rozpocząć pracę w poniedziałek 19 kwietnia 2010 r. Po kilku dniach zgłoszono wniosek o wypłatę świadczeń związanych z wypadkiem przy pracy, który spowodował złamanie ręki pracownika i miał mieć miejsce pierwszego dnia pracy. Pracodawca może spodziewać się przeprowadzenia przez ZUS postępowania w celu wykrycia, czy doszło do zawarcia pozornej umowy wyłącznie w celu uzyskania przez pracownika świadczeń związanych z niezdolnością do pracy. Badane będą przede wszystkim okoliczności wypadku, w tym wywiady lekarskie, podłoże nawiązania stosunku pracy - szczególnie to, czy pracodawca wcześniej poszukiwał pracowników, a także wcześniejsza znajomość pracownika i pracodawcy.

Pracodawca zatrudnił swoją kuzynkę (będącą w ciąży) do pracy w szwalni za wynagrodzeniem o 50 proc. wyższym niż otrzymywały inne pracownice. Jak wykazało postępowanie prowadzone przed sądem w chwili podpisania umowy o pracę była ona bezrobotna i nigdy nie pracowała w tym zawodzie. Z dokumentacji uzyskanej przez sąd od lekarza prowadzącego ciążę wynikało, iż już od początku ciąży lekarz zalecał jej powstrzymanie się od jakiegokolwiek wysiłku fizycznego. Pracownica tylko przez kilka dni przychodziła do pracy wykonując drobne czynności porządkowe. Następnie korzystała ze zwolnienia lekarskiego i urlopu macierzyńskiego pobierając zasiłki. Po urlopie macierzyńskim odeszła z pracy za porozumieniem stron, zaś pracodawca nie zatrudnił nikogo na jej miejsce. Okoliczności te świadczą o zawarciu umowy w celu obejścia prawa - wyłącznie po to aby uzyskać zasiłek chorobowy i macierzyński przez pracownicę.

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Art. 6 ust.1, art. 41 ust. 13 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r., nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Art. 58, art. 83 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr16, poz. 93 z późn. zm).

Art. 22 par. 1, art. 300 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).