Jak rozlicza się z ZUS emeryt lub rencista

Emeryci i renciści, którzy podejmują działalność zarobkową, muszą powiadomić o tym ZUS, deklarując, czy będą uzyskiwać przychód skutkujący zawieszeniem lub zmniejszeniem świadczenia, czy też niepowodujący takich konsekwencji. Niezależnie od tego obowiązku po zakończeniu roku kalendarzowego muszą rozliczyć się z przychodu. Do końca lutego powinni poinformować ZUS o wysokości ubiegłorocznych zarobków, przedstawiając w placówce wypłacającej świadczenie odpowiedni dokument. Jego rodzaj zależy od tego, czy świadczeniobiorca sam opłaca za siebie składki na ubezpieczenia społeczne, czy też zobowiązany jest do tego jego płatnik składek.

Obowiązek poinformowania o ubiegłorocznym przychodzie emeryta i rencisty ciąży odpowiednio na pracodawcy i zleceniodawcy, a w przypadku osoby pełniącej służbę na właściwej komórce kadrowej.

Wystarczy jednak, gdy podmiot ten wystawi świadczeniobiorcy zaświadczenie o wysokości przychodu i dopilnuje, aby ten dostarczył je do ZUS. Nie oznacza to jednak, że płatnik nie może sam tego zrobić. Wtedy z obowiązku przekazania tego dokumentu zwolniony jest świadczeniobiorca.

Niedostarczenie do ZUS zaświadczenia lub oświadczenia o przychodzie w wymaganym terminie nie wiąże się z jakąś bezpośrednią sankcją dla świadczeniobiorcy lub płatnika składek. Jeśli jednak ZUS dowie się o uzyskiwaniu przez taką osobę przychodu wpływającego na zawieszenie lub zmniejszenie emerytury bądź renty, może zażądać zwrotu nienależnie pobranych świadczeń nawet za trzy lata kalendarzowe poprzedzające rok, w którym wyda decyzję o rozliczeniu w związku z osiągnięciem przychodów. Ponadto w takiej sytuacji nienależne świadczenia podlegają zwrotowi wraz z odsetkami ustalonymi na zasadach i w wysokości określonej przepisami prawa cywilnego. Jeżeli świadczeniobiorca nie dokona zwrotu w terminie podanym w decyzji rozliczającej przychód, ZUS naliczy odsetki również za okres przypadający po wydaniu decyzji.

Emeryci i renciści wykonujący działalność zarobkową muszą zwrócić się do własnego płatnika składek o wystawienie zaświadczenia. Płatnik jest zobowiązany do jego wydania.

W dokumencie tym płatnik składek powinien podać własne dane oraz dane osoby ubezpieczonej. Warto również, aby podał numer emerytury lub renty, do której uprawniony jest emeryt lub rencista.

Najistotniejszą częścią zaświadczenia jest oczywiście wykazanie przychodu osoby ubezpieczonej. Płatnik powinien wykazać nie tylko łączną wysokość wypłaconych mu zarobków, ale również kwoty przychodu wypłaconego takiej osobie w poszczególnych miesiącach ubiegłego roku. Tylko przy takim, rozbiciu zarobków ZUS może wybrać korzystniejszy dla świadczeniobiorcy wariant rozliczenia przychodu (w formie rocznej lub miesięcznej).

Zasadą jest, że płatnik składek powinien przyporządkować wykazywany przychód do miesiąca (roku), w którym został wypłacony lub przedstawiony do wypłaty. Wyjątek dotyczy przychodu wypłaconego z tytułu pracy wykonywanej przez osobę ubezpieczoną przed nabyciem prawa do emerytury lub renty. Taki przychód, niezależnie od tego, kiedy został wypłacony, nie wpływa na zawieszenie lub zmniejszenie świadczenia.

Płatnik składek powinien uwzględnić w zaświadczeniu przede wszystkim ten przychód ubezpieczonego, który - w myśl obowiązujących przepisów - stanowił podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W przypadku pracowników, a także osób wykonujących pracę nakładczą, jest to przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych. Chodzi m.in. o wynagrodzenia zasadnicze, wynagrodzenia za godziny nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki, nagrody czy też ekwiwalenty za niewykorzystany urlop wypoczynkowy.

Jeśli pracodawca zawarł dodatkowo z pracownikiem umowę o dzieło, umowę agencyjną, umowę-zlecenie lub inną umowę o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące umowy-zlecenia, przychód wypłacony mu z tego tytułu - jako objęty obowiązkową składką emerytalną i rentową - powinien zsumować z zarobkami ze stosunku pracy i wykazać łączną jego kwotę w zaświadczeniu.

Nie należy natomiast uwzględniać w kwocie wykazywanej w zaświadczeniu składników, od których zgodnie z przepisami nie musi opłacać składek do ZUS. W przypadku pracowników składniki te wymienione są w rozporządzeniu ministra pracy i polityki społecznej z 18 grudnia 1998 r. (patrz podstawa prawna). Chodzi m.in. o:

● nagrody jubileuszowe, które według zasad określających warunki ich przyznawania przysługują pracownikowi nie częściej niż co pięć lat,

● odprawy pieniężne przysługujące w związku z przejściem na emeryturę lub rentę,

● odprawy, odszkodowania i rekompensaty wypłacane z tytułu wygaśnięcia lub rozwiązania stosunku pracy,

● świadczenia finansowane ze środków przeznaczonych na cele socjalne w ramach zakładowego funduszu świadczeń socjalnych,

● zapomogi losowe w przypadku klęsk żywiołowych, indywidualnych zdarzeń losowych lub długotrwałej choroby.

Na zawieszenie lub zmniejszenie emerytury bądź renty nie wpływają te składniki zarobków uzyskanych z tytułu stosunku pracy, od których nie ma obowiązku odprowadzania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Płatnik składek nie powinien więc uwzględniać takich kwot w wystawianym zaświadczeniu o ubiegłorocznym przychodzie. Zgodnie z przepisami rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe należą do nich m.in. zapomogi losowe wypłacane pracownikowi w przypadku klęsk żywiołowych, indywidualnych zdarzeń losowych lub długotrwałej choroby.

Od zasady, że płatnik składek nie uwzględnia w zaświadczeniu nieoskładkowanych wypłat, istnieje jeden wyjątek dotyczący świadczeń z tytułu choroby i macierzyństwa. Chodzi o kwoty wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wypłaconego na podstawie przepisów kodeksu pracy, kwoty zasiłków: chorobowego, macierzyńskiego i opiekuńczego oraz kwoty świadczenia rehabilitacyjnego i wyrównawczego, zasiłku wyrównawczego i dodatku wyrównawczego.

Pomimo tego, że od tych składników nie odprowadza się składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, to wpływają one na zawieszenie emerytury lub renty. Płatnik składek powinien więc uwzględnić kwoty tych świadczeń w wystawianym zaświadczeniu.

W odróżnieniu od innych ubezpieczonych osoby opłacające składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe same za siebie (np. prowadzący działalność gospodarczą) przedstawiają w ZUS własne oświadczenie o ubiegłorocznym przychodzie. Nie chodzi jednak o faktycznie uzyskany przychód, ale o przychód w wysokości podstawy wymiaru, od której były (byłyby) zobowiązane w 2010 r. opłacać składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Co do zasady podstawą wymiaru składek dla osób prowadzących pozarolniczą działalność jest zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż 60 proc. prognozowanej pensji do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek (w 2010 r. 1887,60 zł). Dla osób korzystających z preferencyjnej podstawy wymiaru składek jest to kwota wynosząca 30 proc. minimalnego wynagrodzenia za pracę (w 2010 r. 395,10 zł). W zależności od tego, do której grupy przedsiębiorców zalicza się dorabiający emeryt lub rencista - w oświadczeniu o przychodzie powinien uwzględnić właściwą dla siebie podstawę wymiaru składek.

Oświadczenie o przychodzie powinny dostarczyć do ZUS również te osoby wykonujące pozarolniczą działalność, które nie podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym (np. dlatego że są uprawnione do emerytury lub pozostają w stosunku pracy) i to nawet wtedy, gdy nie przystąpiły do tych ubezpieczeń dobrowolnie. W deklaracji takiej powinny wówczas wykazać przychód w wysokości, która stanowiłaby podstawę wymiaru składek, gdyby musiały opłacać składki z tego tytułu.

Osoby wykonujące pozarolniczą działalność, które nie podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym i nie przystąpiły do tych ubezpieczeń dobrowolnie, muszą przedstawić w ZUS oświadczenie o przychodzie na takich samych zasadach jak osoby zobowiązane do opłacania tych składek. W dokumencie tym powinny wykazać przychód w wysokości, która stanowiłaby podstawę wymiaru składek, gdyby musiały opłacać składki z tego tytułu. Nie ma natomiast znaczenia, czy w roku, za który muszą się rozliczyć, ich firma przyniosła zyski, czy straty. Przedsiębiorca, o którym mowa w opisanym stanie faktycznym, zobowiązany jest więc dostarczyć do ZUS pisemne oświadczenie o przychodzie uzyskanym w 2010 r. w wysokości 1887,60 zł miesięcznie.

Marek Opolski

gp@infor.pl

Art. 104 oraz art. 127 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).

Par. 2 rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. nr 161, poz. 1106 z późn. zm.).