Poradnia ubezpieczeniowa

● W jaki sposób na umowę o rozłożenie należności na raty wpływa błąd organu rentowego w sporządzonym harmonogramie

● Czy zadośćuczynienie za krzywdy związane z wypadkiem przy pracy jest obciążone należnościami ZUS

● Dlaczego preferencyjne składki są możliwe, nawet gdy nie upłynął 5-letni okres karencji

● Jestem zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy jako rehabilitant. Jednocześnie prowadzę małą firmę o podobnym profilu działalności co mój pracodawca. Zawarłem z nim ostatnio umowę na wykonywanie procedur w zakresie rehabilitacji medycznej. Czy oprócz obowiązkowej składki zdrowotnej powinienem opłacać dodatkowe składki związane z nowo zawartą umową?

Ewa Bogucka-Łopuszyńska

radca prawny

Osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę, spełniające jednocześnie warunki do objęcia ich obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z innych tytułów, są obejmowane ubezpieczeniami tylko z tytułu stosunku pracy. Mogą one dobrowolnie, na swój wniosek, być objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi również z innych tytułów, z pewnym jednak wyjątkiem. Ubezpieczeni, których miesięczna podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tytułu stosunku pracy jest niższa od kwoty obowiązującego minimalnego wynagrodzenia za pracę, podlegają również obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innych tytułów. W związku z posiadaniem tytułu do ubezpieczeń społecznych, jakim jest umowa o pracę w wymiarze pełnego etatu, ubezpieczony nie jest zobowiązany do opłacania składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej oraz dodatkowej umowy cywilnoprawnej zawartej z własnym pracodawcą. Nie zachodzi tu bowiem sytuacja określona w art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którym umowa o świadczenie usług z własnym pracodawcą jest oskładkowana w pełni, ale tylko wtedy, gdy nie jest zawierana w ramach prowadzonej działalności gospodarczej.

Dla działalności gospodarczej zaś charakterystyczne jest to, że składki opłaca się ryczałtowo, od samodzielnie zadeklarowanej podstawy wymiaru, niezależnie od wynagrodzenia uzyskiwanego w ramach zawartych umów. Zawarcie umowy z pracodawcą nie ma więc wpływu na ich wysokość. To, że przedsiębiorca podpisał umowę z pracodawcą, mogłoby mieć znaczenie tylko dla oceny możliwości korzystania przez niego z preferencyjnych składek. Gdy bowiem po ustaniu stosunku pracy były pracownik od razu zakłada firmę i już jako przedsiębiorca zawiera umowę z byłym pracodawcą na świadczenie tej samej pracy, nie może skorzystać z niskich stawek.

Zawarcie umowy z pracodawcą również nic nie zmieni w stosunku do składki zdrowotnej. Zgodnie z przepisami ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą jest zobowiązana opłacać składki na ubezpieczenie zdrowotne, niezależnie od posiadania równocześnie innego tytułu do objęcia obowiązkiem ubezpieczeń. ©?

Podstawa prawna

Art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 8 ust. 2a, art. 9 ust. 1 oraz art. 12 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 121 ze zm.).

Art. 66 ust. 1 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 581).

● Zawarłem z ZUS umowę o rozłożenie na kilkadziesiąt rat należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz ubezpieczenie zdrowotne. Z uwagi na zmianę stanu zadłużenia podpisałem z ZUS aneks do umowy ustalający nowy harmonogram. Spłacam zaległości zgodnie z harmonogramem. Ostatnio otrzymałem telefon z ZUS, że na skutek błędu aneks nie obejmował w harmonogramie spłaty zadłużenia na ubezpieczenie zdrowotne, mimo że powinien i dostanę pismo o rozwiązaniu umowy, bo nie spłacam zaległości w tym zakresie. Czy ZUS może w tej sytuacji rozwiązać ugodę? Przecież to nie moja wina, że harmonogram był błędny.

Ewa Bogucka-Łopuszyńska

radca prawny

Raczej nie powinien jej rozwiązać. Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych przewiduje na wniosek dłużnika możliwość rozłożenia na raty należności z tytułu składek, ze względów gospodarczych lub innych przyczyn zasługujących na uwzględnienie. Zakład uwzględnia przy tym możliwości płatnicze dłużnika oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Rozłożenie należności na raty następuje w formie umowy. Zawarcie umowy jest dla dłużnika korzystne nie tylko dlatego, że może spłacać zaległość w systemie ratalnym dostosowanym do jego możliwości, a nie od razu i nawet w drodze egzekucji, lecz także również ze względu na to, iż od składek, które rozłożono na raty, nie nalicza się odsetek za zwłokę, począwszy od dnia następnego po złożeniu wniosku o udzielenie tej ulgi. Pamiętać należy, że umowa o rozłożenie zaległości składkowych na raty jest umową cywilnoprawną, która rodzi dla obu stron konkretne obowiązki, ale również przyznaje określone uprawnienia. Podstawowym obowiązkiem dłużnika jest regularna, zgodna z harmonogramem spłata zaległości. Jeśli zatem zobowiązany spłaca zaległość zgodnie z podpisanym i zaakceptowanym przez obydwie strony umowy harmonogramem spłat, wydaje się, że nie ma żadnych podstaw do zerwania umowy w sytuacji, gdy okaże się, iż harmonogram jest błędny i nie obejmuje zaległości na ubezpieczenie zdrowotne. Tym bardziej że zerwanie układu ratalnego niesie ze sobą poważne konsekwencje dla dłużnika, powodując natychmiastową wymagalność kwoty zadłużenia wraz z odsetkami za zwłokę.

Z innej strony nie bez znaczenia jest świadomość zobowiązanego co do zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne, które co do zasady objęte były umową, a jedynie pominięte w harmonogramie. Przystępując do spłaty zadłużenia, powinien się szczegółowo zapoznać z warunkami zawartej umowy, a w razie jakichkolwiek wątpliwości co do kwot wykazanych w harmonogramie mógł poinformować o tym wierzyciela. Niezależnie od tego w razie stwierdzenia błędów w harmonogramie zakład powinien sporządzić kolejny aneks do umowy ratalnej, uwzględniający należności na ubezpieczenie zdrowotne.©?

Podstawa prawna

Art. 28 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 121 ze zm.).

● Prowadzę niewielką działalność gospodarczą. Zostałem zobowiązany wyrokiem sądu do zapłaty byłemu pracownikowi zadośćuczynienia (10 000 zł) za krzywdy, jakie poniósł (cierpienie, ból) w związku z wypadkiem przy pracy. Była to sprawa z roszczenia cywilnego, czyli poza stosunkiem pracy. Zadośćuczynienie wypłacam jednak ze środków przeznaczonych na prowadzenie działalności w związku z roszczeniami mojego pracownika. Czy kwota ta podlega składkom ZUS?

Marcin Nagórek

radca prawny

Nie, takie zadośćuczynienie nie podlega oskładkowaniu, mimo że jest w pewnym sensie związane ze stosunkiem pracy. Taki wniosek nasuwa się po analizie obowiązujących przepisów. Zgodnie bowiem z art. 18 ust. 1 w zw. z art. 4 pkt 9 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz par. 1 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (dalej: rozporządzenie) podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne pracowników stanowi przychód w rozumieniu ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (dalej: ustawa podatkowa) z tytułu zatrudnienia w stosunku pracy. Za przychody m.in. ze stosunku pracy uznaje się wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne oraz wartość pieniężną świadczeń w naturze bądź ich ekwiwalenty, bez względu na źródło finansowania tych wypłat i świadczeń, m.in. wynagrodzenia za godziny nadliczbowe, różne dodatki oraz wszelkie inne kwoty niezależnie od tego, czy ich wartość została z góry ustalona, a ponadto świadczenia pieniężne ponoszone za pracownika, jak również wartość innych nieodpłatnych świadczeń lub świadczeń częściowo odpłatnych.

Nie oznacza to jednak, że każdy przychód w rozumieniu podatkowym jest automatycznie oskładkowany. Katalog przychodów niestanowiących podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe został zawarty w rozporządzeniu. Co jednak istotne, rozporządzenie ma zastosowanie wyłącznie do przychodów pracownika wynikających ze stosunku pracy, które stanowią podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. Warto zauważyć, że wśród wyłączeń określonych w rozporządzeniu nie ma jednak zadośćuczynienia zasądzonego na rzecz pracownika na podstawie przepisów kodeksu cywilnego z tytułu wypadku przy pracy. Wynika to z tego, że takie roszczenie nie jest roszczeniem ze stosunku pracy, ale roszczeniem cywilnym. Jak wynika z art. 444 par. 1 kodeksu cywilnego (dalej: k.c.), w razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia naprawienie szkody obejmuje wszelkie wynikłe z tego powodu koszty. Na żądanie poszkodowanego zobowiązany do naprawienia szkody powinien wyłożyć z góry sumę potrzebną na koszty leczenia, a jeżeli poszkodowany stał się inwalidą, także sumę potrzebną na koszty przygotowania do innego zawodu. Z kolei art. 445 par. 1 k.c. wskazuje, że w wypadkach, o których mowa w art. 444 k.c., sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę.

W opisywanej sytuacji pracownik w związku z wypadkiem przy pracy uzyskał korzystne dla siebie orzeczenie sądu, przyznające zadośćuczynienie za doznane krzywdy. Zapewne podstawą materialną powództwa - a w konsekwencji orzeczenia sądu - były wskazane wyżej przepisy k.c. Uznać więc należy, że przyznana przez sąd kwota zadośćuczynienia jest roszczeniem cywilnoprawnym, a nie roszczeniem wynikającym ze stosunku pracy. Tym samym nie stanowi też przychodu pracownika ze stosunku pracy w rozumieniu art. 12 ustawy podatkowej, a w konsekwencji nie ma obowiązku odprowadzania od niej składek. Podobne stanowisko zajął ZUS w piśmie z 21 listopada 2013 r., znak WPI/200000/451/1496/2013.©?

Podstawa prawna

Art. 4 pkt 9, art. 18 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 121 ze zm.).

Par. 1, 2 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. z 1998 r. nr 161, poz. 1106 ze zm.).

Art. 444 i 445 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 121 ze zm.).

Art. 12 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 361).

● Chciałem w marcu założyć firmę i płacić preferencyjne składki ZUS. Problem jednak w tym, że już kiedyś prowadziłem działalność. Założyłem ją w 2008 r., potem ją zawiesiłem od 1 marca 2011 r., ale formalnie wykreśliłem z CEiDG dopiero we wrześniu 2011 r. Czy w takiej sytuacji przysługują mi ulgowe składki, mimo że prowadziłem już kiedyś firmę? Słyszałem, że okres karencji to 5 lat, a od września 2011 r. nie minął jeszcze ten okres.

Marcin Nagórek

radca prawny

Tak, czytelnik będzie miał prawo do preferencyjnych składek. Taki wniosek można wysnuć z brzmienia obowiązujących przepisów oraz orzecznictwa. Jak wynika bowiem z art. 18a ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: ustawa systemowa), podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe przedsiębiorców w okresie pierwszych 24 miesięcy kalendarzowych od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności gospodarczej może stanowić zadeklarowana kwota nie niższa niż 30 proc. kwoty minimalnego wynagrodzenia. Po upływie tego okresu ustawowe minimum wzrasta do kwoty stanowiącej 60 proc. przeciętnego wynagrodzenia. Prawa do mniejszych składek nie mają jednak osoby, które:

1) prowadzą lub w okresie ostatnich 60 miesięcy kalendarzowych przed dniem rozpoczęcia wykonywania działalności gospodarczej prowadziły już pozarolniczą działalność;

2) wykonują działalność gospodarczą na rzecz byłego pracodawcy, na rzecz którego przed dniem rozpoczęcia działalności gospodarczej w bieżącym lub w poprzednim roku kalendarzowym wykonywały w ramach stosunku pracy lub spółdzielczego stosunku pracy czynności.

W orzecznictwie sądowym wskazuje się, że ocena, czy działalność gospodarcza jest wykonywana, należy przede wszystkim do sfery ustaleń faktycznych, a dopiero w następnej kolejności od ich kwalifikacji prawnej. Natomiast wpis do ewidencji działalności gospodarczej (CEIDG) ma przede wszystkim znaczenie w sferze ustaleń faktycznych, gdyż ma on charakter deklaratoryjny. Istotne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z 22 lutego 2010 r., sygn. akt I UK 240/09, gdzie podkreślił, że istnienie wpisu do ewidencji nie przesądza o faktycznym prowadzeniu działalności gospodarczej. Stanowi on jedynie podstawę do domniemania prawnego, że osoba wpisana do ewidencji, która nie zgłosiła zawiadomienia o zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej, jest traktowana jako prowadząca taką działalność.

Sąd Najwyższy w wyroku z 13 listopada 2008 r. (sygn. akt II UK 94/08) wskazał, że obowiązkowi ubezpieczeń społecznych podlega osoba faktycznie prowadząca działalność gospodarczą, a nie osoba jedynie figurująca w ewidencji działalności gospodarczej na podstawie wpisu, która działalności w rzeczywistości nie prowadzi.

Takie stanowisko sądów ma również istotne znaczenie dla opisanej sytuacji. Czytelnik faktycznie prowadził działalność tylko do końca lutego 2011 r. Natomiast w okresie od 1 marca 2011 r. do września 2011 r. działalność była formalnie zawieszona w CEIDG, przy czym dopiero we wrześniu czytelnik ją zupełnie wykreślił. Przyjąć więc należy, że skoro od daty faktycznego zaprzestania wykonywania działalności (koniec lutego 2011 r.) do marca 2016 r. (planowanego otwarcia nowej działalności) upłynęło ponad 60 miesięcy, czytelnikowi będzie przysługiwało prawo do preferencyjnych składek ZUS. Natomiast samo zgłoszenie wykreślenia poprzedniej działalności dokonane we wrześniu 2011 r., mimo że wchodzi w okres 60-miesięcznej karencji, nie ma znaczenia dla możliwości skorzystania z preferencyjnych składek.©?

Podstawa prawna

Art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 13 pkt 4, art. 18a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 121 ze zm.).