W jakich sprawach pracownik może zwrócić się do PIP

W każdym okręgowym inspektoracie pracy zorganizowane są dyżury specjalistów udzielających bezpłatnych porad z zakresu prawa pracy. Taka konsultacja pozwala wstępnie rozeznać się, czy problem dotyczy zagadnień, którymi zajmuje się PIP czy inny urząd administracji (powiatowy urząd pracy, ZUS) czy sąd powszechny. Porady zasięgnąć można osobiście lub przez telefon. Z zapytaniem można również zwrócić się na piśmie (także droga mailową). Na skierowane w ten sposób pytania pracownicy inspektoratu powinni udzielić odpowiedzi w ciągu 30 dni. Należy jednak pamiętać, że zapytanie lub skarga, jak każde podanie kierowane do urzędu, powinno spełniać określone wymogi. Zgodnie z przepisami kodeksu postępowania administracyjnego powinno zawierać co najmniej oznaczenie osoby, od której pochodzi, jej adres do korespondencji oraz krótki opis sprawy.

Art. 10 ust. 1 pkt 7 lit. e) ustawy z 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. nr 89, poz. 589 z późn. zm.). Art. 63 par. 2 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 z późn. zm.).

Przepisy ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy przewidują wydanie przez inspektora pracy nakazu wypłaty należnego wynagrodzenia i innych świadczeń przysługujących pracownikowi. Nakaz jest decyzją o rygorze natychmiastowej wykonalności, która podlega egzekucji w trybie administracyjnym. Jej wydanie poprzedza ustalenie, że określona kwota jest właśnie "należnym" wynagrodzeniem. W sytuacji kiedy jednak wysokości należnego wynagrodzenia nie da się ustalić w wyniku kontroli, dochodzenie roszczenia będzie mogło nastąpić tylko na drodze sądowej. Dlatego w orzecznictwie sądów administracyjnych (wyrok WSA w Gliwicach z 16 lutego 2009 r., IV SA/Gl 435/08, wyrok WSA w Kielcach z 30 września 2008 r., II SA/Ke 294/08) ustalił się pogląd, że ma to być wynagrodzenie bezsporne (obliczone i ujęte w liście płac) oraz wymagalne na dzień przeprowadzania kontroli. Od tego nakazu pracodawca może się odwołać do okręgowego inspektora pracy. Nakazy są wydawane w sytuacji, kiedy zasadność i wysokość wypłaty nie budzi wątpliwości.

W przedstawionej sytuacji pracodawca narusza przepisy kodeksu pracy o obowiązku terminowej wypłaty wynagrodzenia, jest więc podstawa do wystawienia mandatu karnego przewidzianego w przepisach o postępowaniu w sprawach o wykroczenia. Wydanie nakazu wypłaty wynagrodzenia za czas urlopu i pracę w godzinach nadliczbowych uzależnione jest od stwierdzenia, że wynagrodzenie jest należne. W przypadku jeśli mimo prowadzenia w firmie ewidencji czasu pracy nie zostały w niej ujęte godziny pracy ponadwymiarowej, a pracodawca kwestionuje, że taka praca nadliczbowa miała miejsce i kontrola nie jest w stanie tego wykazać, pracownik będzie musiał wystąpić z roszczeniem do sądu pracy. Należne wynagrodzenie za czas urlopu wypoczynkowego jest łatwiejsze do ustalenia i inspektor pracy w tej sprawie skieruje do pracodawcy żądanie jego obliczenia, a następnie nakaz wypłaty. Niewypłacanie przez pracodawcę w ustalonym terminie pracownikom należnego wynagrodzenia lub innych świadczeń stanowi wykroczenie. Inspektor uprawniony będzie do wystawienia mandatu karnego zgodnie z przepisami kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia.

Art. 85 par. 1 i 2, art. 282 par. 1 pkt 1 ustawy z 26 czerwca 1974 - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm). Art. 11 pkt 7 ustawy z 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. nr 89, poz. 589 z późn. zm.). Art. 95 par. 3 w zw. z art. 17 par. 2 ustawy z 24 sierpnia 2001 r. - Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 133, poz. 848 z późn. zm.).

Zarówno pracodawca, czyli podmiot zatrudniający pracowników na podstawie umowy o pracę, jak i przedsiębiorca będący jedynie stroną umowy cywilnoprawnej w zakresie przestrzegania zasad bezpieczeństwa i higieny pracy podlegają kontroli PIP. Jeśli inspektor stwierdzi na miejscu, że np. stan maszyn, urządzeń, instalacji elektrycznej i innych budzi poważne zastrzeżenia w świetle obowiązujących wymagań bhp - podejmuje stosowne środki prawne. Podstawowym środkiem jest w takim przypadku wydanie nakazu (decyzji administracyjnej) usunięcia stwierdzonych uchybień w ustalonym terminie, a w szczególnych okolicznościach nawet nakazu wstrzymania działalności.

Art. 304 par. 1 i 2 ustawy z 26 czerwca 1974 - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.). Art. 11 pkt 1 i 2 oraz art. 13 ustawy z 13 kwietnia 2007r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. nr 89, poz. 589 z późn. zm.).

Obowiązkiem pracodawcy jest uczynienie środowiska pracy wolnym od mobbingu. Niezależnie od tego, czy działań kwalifikowanych jako mobbing dopuszcza się przełożony czy współpracownicy, pracodawca musi temu przeciwdziałać. Jeśli w zakładzie pracy występują zachowania odpowiadające definicji mobbingu, jest to przesłanka do podjęcia działań przez PIP. Nie każde bowiem niewłaściwe lub nawet naganne zachowanie w miejscu pracy będzie stanowiło mobbing. Zgodnie z definicją polega on na długotrwałym i uporczywym nękaniu, mającym na celu poniżanie, ośmieszanie lub izolowanie pracownika. Niezbędne jest przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego. Jest to szczególnie trudne, gdyż dotyczy kwalifikacji działań niejednakowo ocenianych przez różne osoby. Inspektor pracy, oprócz zwykłego przesłuchania świadków (może również zwrócić się o wyjaśnienia do byłych pracowników), często przeprowadza ankietę anonimową, w której część zatrudnionych może wypowiedzieć się bardziej swobodnie. Pozwoli to sprecyzować, czy nie jest to raczej dyskryminacja lub molestowanie. Jeśli zdaniem inspektora pracy nie ma dowodów na ustalenie, że ma do czynienia z mobbingiem, pouczy pracownika o możliwości wystąpienia na drogę sądową. Gdy jednak stwierdzi występowanie w firmie ewidentnych działań mobbingowych, inspektor skieruje do pracodawcy wystąpienie o ich usunięcie i wyznaczy czas jego realizacji oraz zawnioskuje o ukaranie winnych. W skrajnych przypadkach, takich gdy zachodzi uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa (znieważenie, wykorzystanie stosunku zależności, uszkodzenie ciała) inspektor jest zobowiązany powiadomić o tym fakcie organy ścigania.

Art. 94³ par. 1 i 2 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.). Art. 11 pkt 8, art. 23 ust. 1 pkt 3 ustawy z 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. nr 89, poz. 589 z późn. zm.).

Inspektor pracy nie ma kompetencji do oceny zasadności przyczyn wypowiedzenia umowy o pracę. W razie nieuzasadnionego wypowiedzenia umowy o pracę pracownikowi przysługuje prawo odwołania do sądu pracy i wystąpienia o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne, a gdy umowa została już rozwiązana - o przywrócenie do pracy lub zasądzenie odszkodowania. Należy jednak zaznaczyć, że wypowiedzenie umowy o pracę w sposób rażąco naruszający przepisy prawa w kodeksie pracy uznane jest za wykroczenie przeciwko prawom pracownika. Za takie mogą zostać uznane wypowiedzenia umowy o pracę osobom znajdującym się pod szczególną ochroną, np. kobiecie w ciąży. W takim przypadku skarga do PIP (obok pozwu do sądu pracy) jest uzasadniona. Na jej podstawie inspektor przeprowadzi postępowanie i w przypadku stwierdzenia, że ma do czynienia z wykroczeniem, wdroży postępowanie mandatowe.

Art. 30 par. 4, art. 44, art. 45 par. 1, art. 281 pkt 3 ustawy z 26 czerwca 1974 - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm).

Kwestie te leżą w zakresie kompetencji ZUS. Zgodnie z przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych kontrolę wykonywania zadań i obowiązków w zakresie ubezpieczeń społecznych przez płatników składek przeprowadzają inspektorzy kontroli zakładu. Kontrola może obejmować w szczególności: zgłaszanie do ubezpieczeń społecznych, prawidłowość i rzetelność obliczania, potrącania i opłacania składek oraz innych składek i wpłat, do których pobierania zobowiązany jest zakład, a także wystawianie zaświadczeń dla celów ubezpieczeń społecznych.

Należy jednak zauważyć, że przedmiotem kontroli prowadzonej przez inspektorów pracy jest opłacanie przez pracodawców składki na Fundusz Pracy.

Art. 86 ust. 1 i 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Anna Dolińska