Kłopoty z nadgodzinami w ruchomym czasie pracy

Ekspedient jest zatrudniony w sklepie w ramach systemu podstawowego i ruchomego czasu pracy w miesięcznych okresach rozliczeniowych. Pracodawca układa dla niego rozkłady określające różne godziny rozpoczęcia pracy w kolejnych dniówkach - między 8.00 a 12.00. Zdarza się jednak, że wzywa pracownika wcześniej - na 7.00 - w związku z przyjęciem dodatkowego towaru. Jak rozliczyć dodatkową pracę przypadającą przed godziną rozpoczęcia pracy wynikającą z rozkładu i jakie dodatki należy wypłacić oprócz normalnego wynagrodzenia, jeśli poza pensją zasadniczą (2000 zł) ekspedient otrzymuje stałą premię (1000 zł) na podstawie umowy o pracę?

ODPOWIEDŹ

Grafik zakłada wykonywanie przez pracownika zadań w ruchomym czasie pracy połączonym z systemem podstawowym i miesięcznymi okresami rozliczeniowymi, co oznacza, że pracodawca może planować różne godziny rozpoczynania pracy w kolejnych dniówkach. Warunkiem prawidłowości takiego planu jest jednak przestrzeganie, by pracownik w każdej dobie korzystał z 11-godzinnego nieprzerwanego odpoczynku. To oraz pilnowanie sztywnej, 8-godzinnej normy dobowej, obowiązującej pracownika w ramach systemu podstawowego daje gwarancję prawidłowości ułożonego planu. Spełniając omawiane warunki, pracodawca może planować rozpoczęcie pracy jeszcze w ramach poprzedniej doby bez ryzyka, że spowoduje to powstanie nadgodzin.

Prawo do odpoczynku

Przewidziano 20 dni pracy po 8 godz., czyli łącznie 160 godz. pracy. Jest to wartość zgodna z wymiarem ustalonym dla grudnia 2013 roku. Pracownik ma ponadto zapewnioną minimalną liczbę dni wolnych od pracy, gdyż pracodawca nie planował jej wykonywania w soboty, niedziele czy ustawowo wolne od pracy święta. To ostatnie ma szczególne znaczenie w przypadku placówki handlowej z uwagi na powszechnie obowiązujący zakaz pracy w handlu w święta.

Układając plan, pracodawca przyjął zasadę, że godzina rozpoczęcia pracy musi przypadać między 8.00 a 12.00. Oznacza to, że pracownik w każdej dobie ma zaplanowane minimum 12 godz. odpoczynku. Co wynika z następujących wyliczeń. 24 godz. - (8 godz. pracy + 4 godz. rozpiętości w planowaniu rozpoczęcia pracy) = 12 godz. Tym samym pracodawca zachowuje możliwość polecenia ekspedientowi nadgodzin bez naruszenia prawa do odpoczynku. Wszystko to powoduje, że plan pracy jest prawidłowy.

Przekroczenia dobowe

W wykonaniu pojawia się problem polecania dodatkowej pracy przed godziną jej rozpoczęcia zaplanowaną na dany dzień. Taki przypadek występuje 2 grudnia (3 godz.), 5 grudnia (1 godz.), 10 grudnia (5 godz.), 13 grudnia (2 godz.), 18 grudnia (2 godz.), 24 grudnia (3 godz.) oraz 31 grudnia (2 godz.). Kwalifikacja takich nadgodzin budzi wątpliwości, bo nie jest oczywiste, czy są to przekroczenia dobowe, czy średniotygodniowe.

Nie ulega wątpliwości, że dodatkowe godziny pracy mogą spowodować przekroczenie normy lub przedłużonego wymiaru w poprzedniej dniówce, o ile nie uległa jeszcze zakończeniu poprzednia doba pracownicza. Trzeba więc sięgnąć do rozkładu pracy pracownika i sprawdzić zaplanowaną w poprzedniej dniówce godzinę rozpoczęcia pracy. Jeśli dodatkowa praca przypada w całości na poprzednią dobę pracowniczą, istnieją podstawy, by godziny te zaliczyć do poprzedniej dniówki, co w systemie podstawowym spowoduje przekroczenie 8-godzinnej normy. Jeśli takie nadgodziny przypadają na porę dzienną, pracownik nabywa za nie prawo do 50 proc. dodatku do normalnego wynagrodzenia.

Istnieje jednak ryzyko, że poprzednia doba pracownicza uległa już zakończeniu, więc nie będzie podstaw dla kwalifikowania przekroczeń jako naruszających dobową normę. W tym miejscu pojawia się problem, bo choć większość ekspertów stoi na stanowisku, że takie przekroczenia powodują naruszenie przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy, to podnoszą się jednak głosy, iż powinny to być przekroczenia dobowe w dniu, w którym miały one miejsce. Jako uzasadnienie tego poglądu podnosi się tezę, iż wcześniejsze polecenie pracy w danej dniówce powoduje zmianę godziny rozpoczęcia pracy określonej w rozkładzie, co modyfikuje również godziny trwania doby pracowniczej. Jest ona jednak wątpliwa, biorąc pod uwagę definicję doby, czyli 24 godziny, licząc od godziny, w której pracownik rozpoczyna pracę zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy. W tym kontekście polecenie nadliczbowej pracy nie może być kwalifikowane jako okoliczność powodująca lub nawet uzasadniająca wprowadzenie zmian do rozkładu pracy.

Z tego względu przyjmuje się, że jeśli dodatkowa praca występująca przed planowaną godziną rozpoczęcia pracy w danej dniówce nie może być zaliczona do poprzedniej doby, która uległa zakończeniu, należy ją kwalifikować jako nadgodziny średniotygodniowe, przypadające w ramach "czarnej dziury" między dobami. Czarne dziury występują, gdy zgodnie z harmonogramem pracownik rozpoczyna w kolejnej dniówce pracę później, niż miało to miejsce w poprzedniej dniówce. Nadgodziny występujące w ramach takich dziur nie naruszają normy dobowej, niemniej mają wpływ na przeciętną tygodniową normę czasu pracy.

Pogląd ten zyskał poparcie Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej, które uznało w stanowisku z 21 października 2013 r. Zgodnie z nim nadgodziny występujące przed godziną rozpoczęcia pracy w ramach ruchomego czasu pracy mogą być kwalifikowane jako przekroczenia dobowe, gdy występują w ramach poprzedniej, niezakończonej doby pracowniczej. Mogą one również naruszać normę tygodniową w zakresie, w jakim przypadają po zakończeniu poprzedniej doby pracowniczej. O ich kwalifikacji zawsze będzie decydować doba pracownicza, więc każdy przypadek należy analizować odrębnie.

Naruszenie norm

Może wystąpić sytuacja, w której jedno polecenie dodatkowej pracy spowoduje naruszenie zarówno dobowej, jak i tygodniowej normy. Taki przypadek wystąpił po raz pierwszy we wtorek, 10 grudnia. Pracownik miał poprzedniego dnia zaplanowaną pracę od 8.00, więc poniedziałkowa doba trwa do godziny 8.00 we wtorek. Plan na wtorek przewidywał rozpoczęcie pracy o 12.00, więc wezwanie ekspedienta do stawienia się w tym dniu o 7.00 powoduje, że pierwsza godzina powoduje naruszenie normy dobowej w poniedziałek (od 7.00 do 8.00), z kolei 4 kolejne nadgodziny nie podlegają zaliczeniu do żadnej z dób, więc naruszają tygodniową normę czasu pracy. Podobny będzie 24 grudnia.

Odnosząc te rozważania do przedstawionego przykładu należy uznać, że z 18 wypracowanych nadgodzin jedynie 5 powoduje przekroczenie dobowej normy czasy pracy w poprzedniej dniówce. Taki jest skutek polecenia dodatkowej godziny pracy od 7.00 do 8.00 w czwartek, 5 grudnia, godzina pracy od 7.00 do 8.00 we wtorek 10 grudnia, wezwanie do pracy dwie godziny wcześniej w środę 18 grudnia (8.00 - 10.00) oraz dodatkowa godzina pracy we wtorek, 24 grudnia (7.00 - 8.00). Żadna z tych 5 nadgodzin nie przypada na porę nocną, za to wszystkie występują w normalnych dniach pracy, co oznacza, że powinny być zrekompensowane 50-proc. dodatkiem do normalnego wynagrodzenia.

Pracownik otrzymuje poza miesięczną pensją w kwocie 2000 zł stałą premię w wysokości 1000 zł. Oba te składniki należy uwzględnić przy obliczaniu normalnego wynagrodzenia za pracę w nadgodzinach pamiętając jednocześnie, że dodatki będziemy obliczać z samej stawki zasadniczej (2000 zł).

Pozostałe 13 nadgodzin przypada w ramach czarnych dziur między dobami, więc nie powodują one przekroczenia dobowej normy czasu pracy. W efekcie należy je traktować jako przekroczenia przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy, które wynagradza się po zamknięciu okresu rozliczeniowego 100-proc. dodatkiem do normalnego wynagrodzenia za pracę.

Uwaga

Stosowanie ruchomego czasu pracy wobec pracowników wymaga wprowadzenia odpowiedniego postanowienia w układzie zbiorowym lub zawarcia porozumienia ze związkami zawodowymi, a w razie ich braku z przedstawicielami załogi. Niezależnie od tego każdy pracodawca może stosować takie rozkłady indywidualnie, na pisemny wniosek pracownika

Grafik pracy w grudniu 2013 roku

Data	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12	13	14	15	16
Dzień	ndz.	pon.	wt.	śr.	czw.	pt.	sob.	ndz.	pon.	wt.	śr.	czw.	pt.	sob.	ndz.	pon.
Plan	W N	8.00- 16.00	12.00- 20.00	10.00- 18.00	8.00- 16.00	12.00- 20.00	W 5	W N	8.00- 16.00	12.00- 20.00	10.00- 18.00	8.00- 16.00	12.00- 20.00	W 5	W N	8.00- 16.00
Wykonanie	W N	8.00- 16.00	9.00- 20.00	10.00- 18.00	7.00- 16.00	12.00- 20.00	W 5	W N	8.00- 16.00	7.00- 20.00	10.00- 18.00	8.00- 16.00	10.00- 20.00	W 5	W N	8.00- 16.00
Data	17	18	19	20	21	22	23	24	25	26	27	28	29	30	31
Dzień	wt.	sr.	czw.	pt.	sob.	ndz.	pon.	wt.	śr.	czw.	pt.	sob.	ndz.	pon.	wt.
Plan	12.00- 20.00	10.00- 18.00	8.00- 16.00	12.00- 20.00	W 5	W N	8.00- 16.00	10.00- 18.00	W Ś	W Ś	8.00- 16.00	W5	WN	8.00- 16.00	10.00- 18.00
Wykonanie	12.00- 20.00	8.00- 18.00	8.00- 16.00	12.00- 20.00	W 5	W N	8.00- 16.00	7.00- 18.00	W Ś	W Ś	8.00- 16.00	W 5	W N	8.00- 16.00	8.00- 18.00

Legenda:

W _N - Niedziela wolna od pracy, W ₅ - dzień wolny wynikający z planowania pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy, W _Ś - Święto wolne od pracy

Wyliczenia

	Krok 1. Ustalamy liczbę przepracowanych godzin Krok 2. Ustalamy wymiar czasu pracy w grudniu Krok 3. Ustalamy liczbę nadgodzin średniotygodniowych	13 dni x 8 godz. + 1 dzień x 9 godz. + 3 dni x 10 godz. + 2 dni x 11 godz. + 1 dzień x 13 godz. = 104 godz. + 9 godz. + 30 godz. + 22 godz. + 13 godz. = 178 godz. 4 tygodnie x 40 godz. + 2 dni x 8 godz. - 2 dni x 8 godz. = 160 godz. 178 godz. - 160 godz. (wymiar) = 18 nadgodzin ogółem - 5 godz. (nadgodziny dobowe) = 13 godz.
	Krok 4. Obliczamy stawkę normalnego wynagrodzenia za nadgodziny Krok 5. Ustalamy wartość normalnego wynagrodzenia za nadgodziny	(2000 zł + 1000 zł) : 160 godz. = 18,75 zł 18 godz. x 18,75 zł = 337,50 zł
	Krok 6. Ustalamy podstawę wymiaru dodatków za nadgodziny Krok 7. Obliczamy dodatek 50 proc. Krok 8. Obliczamy dodatek 100 proc.	2000 zł : 160 godz. = 12,50 zł 5 godz. x (50 proc. x 12,50 zł) = 5 godz. x 6,25 zł = 31,25 zł 13 godz. x 12,50 zł = 162,50 zł
	Wynagrodzenie zasadnicze + premia + normalne wynagrodzenie za nadgodziny + dodatek 50 proc. + dodatek 100 proc.	2000 zł + 1000 zł + 337,50 zł + 31,25 zł + 162,50 zł = 3531,25 zł

Łukasz Prasołek

asystent sędziego w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego

Podstawa prawna

Art. 128 par. 3 pkt 1, art. 130 par. 1 i 2, art. 140¹, 150 par. 3 i 5, art. 151 par. 1, art. 151¹ par. 1-3, art. 151^9a par. 1 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).