Poradnia kadrowa

● Czy jest obowiązek przygotowania dokumentacji po wypadku pracownikowi wykonującemu dodatkowe zadania w ramach umowy-zlecenia

● Jaką karę może ponieść behapowiec za źle napisany protokół powypadkowy

● Na jakich zasadach należy organizować dla zatrudnionych szkolenia z zakresu ochrony przeciwpożarowej

● Jestem zatrudniony w zakładzie pracy na 1/4 etatu jako specjalista bhp. Obecnie mam zwolnienie lekarskie. Czy pracodawca powinien zatrudnić kogoś na zastępstwo, żeby spełniać wymogi przepisów dotyczących zatrudnienia powyżej 100 osób i tworzenia służby bhp?

Odpowiedź na powyższe pytanie jest uzależniona od potrzeb danego pracodawcy oraz długości absencji chorobowej pracownika. Inaczej należy rozpatrywać taką sytuację w firmie o charakterze administracyjno-biurowym, a inaczej w zakładzie produkcyjnym, w którym występują znaczące zagrożenia zawodowe.

Zasady tworzenia, organizacji, działania, uprawnień i kwalifikacji służby bezpieczeństwa i higieny pracy określają art. 237¹¹ kodeksu pracy oraz rozporządzenie Rady Ministrów z 2 września 1997 r. w sprawie służby bezpieczeństwa i higieny pracy (dalej: r.s.b.h.p.).

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 13 października 2006 r. (sygn. akt I OSK 263/06, LEX nr 281409) stanął na stanowisku, że ustawodawca w sposób wyraźny wyróżnił dwie formy pełnienia funkcji w zakresie bhp. Pierwsza jest realizowana w formie służby bhp, a druga poprzez powierzenie wykonywania zadań służby bhp. Te dwie formy nie są tożsame.

Zgodnie z art. 237¹¹ par. 1 k.p. obowiązek utworzenia służby bhp (zatrudnienie etatowego pracownika) powstaje w momencie zatrudnienia więcej niż 100 pracowników.

Stosownie do postanowień par. 1 r.s.b.h.p. liczbę pracowników służby bhp ustala pracodawca, biorąc pod uwagę stan zatrudnienia oraz występujące w zakładzie warunki pracy i związane z nimi zagrożenia zawodowe, a także uciążliwości pracy. Należy przy tym pamiętać, że pracodawca zatrudniający od 100 do 600 pracowników tworzy wieloosobową lub jednoosobową komórkę albo zatrudnia w tej komórce pracownika służby bhp w niepełnym wymiarze czasu pracy, natomiast pracodawca zatrudniający ponad 600 pracowników - zatrudnia w pełnym wymiarze czasu pracy co najmniej jednego pracownika służby bhp na każdych 600 pracowników.

Pracodawca zatrudniający mniej niż 100 pracowników może powierzyć wykonywanie zadań służby bhp pracownikowi zatrudnionemu przy innej pracy (ale posiadającemu stosowne kwalifikacje) lub specjaliście spoza zakładu pracy, w ramach umowy cywilnoprawnej.

Służba ta pełni funkcje doradcze i kontrolne w zakresie bhp z ramienia pracodawcy, realizując zadania wymienione w przepisach r.s.b.h.p. Zarazem zdarza się (i to często), że w zakładach pracy zatrudniających do 600 pracowników i tylko jednego pracownika tej służby, w razie jego urlopu bądź zwolnienia lekarskiego - służba nie ma możliwości realizowania swych zadań. Jest to dopuszczalne jedynie w przypadku krótkotrwałej nieobecności pracownika, jednakże w przypadku długotrwałego zwolnienia lekarskiego, urlopu macierzyńskiego itp., pracodawca powinien zapewnić zastępstwo tego pracownika. Pojęć typu "długotrwałe" czy "krótkotrwałe" nie zdefiniowano jednak w żadnym przepisie, należy więc rozumieć je w znaczeniu potocznym, odnoszącym się do powszechnego rozumienia tych terminów w odniesieniu do typowych sytuacji występujących w pracy na co dzień.

Należy przy tym pamiętać, że osoba sprawująca zastępstwo pracownika służby bhp powinna spełniać wymagania kwalifikacyjne określone w par. 4 ust. 1 i 2 r.s.b.h.p., a także powinna być zatrudniona w ramach stosunku pracy (np. umowa na zastępstwo, umowa na czas określony itp.).

Podstawa prawna

Art. 237¹¹ ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Rozporządzenie Rady Ministrów z 2 września 1997 r. w sprawie służby bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.U. nr 109, poz. 704 z późn. zm.).

● Pracownik jest zatrudniony w firmie od poniedziałku do piątku na umowę o pracę. W soboty zaś na umowę-zlecenie. W sobotę doznał wypadku przy pracy. Czy pracodawca ma obowiązek zrobienia dokumentacji powypadkowej, czy też przy umowie-zleceniu nie musi tego robić?

Jeśli pracownik w dniu wolnym od pracy wykonywał dodatkowe zadania na rzecz pracodawcy w ramach umowy-zlecenia i podczas realizacji tych zadań uległ wypadkowi przy pracy, pracodawca ma obowiązek przeprowadzić i udokumentować postępowanie powypadkowe.

Zgodnie z art. 3 ust. 3 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych za wypadek przy pracy uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w okresie ubezpieczenia wypadkowego z danego tytułu podczas wykonywania pracy na podstawie umowy agencyjnej, umowy-zlecenia lub umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące umowy-zlecenia albo umowy o dzieło, jeżeli umowa taka została zawarta z pracodawcą, z którym osoba pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje ona pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy.

W związku z tym, jeśli ubezpieczony zleceniobiorca ulegnie wypadkowi podczas wykonywania swoich zadań, to takie zdarzenie należy zakwalifikować jako wypadek przy pracy, o ile zdarzenie spełnia wszystkie pozostałe przesłanki wynikające z przytoczonej powyżej definicji wypadku. Należy jednak pamiętać, że w odróżnieniu od wypadków osób zatrudnionych w ramach stosunku pracy postępowanie powypadkowe osoby wykonującej pracę na umowę-zlecenie przeprowadza się na podstawie przepisów rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 19 grudnia 2002 r. w sprawie trybu uznawania zdarzenia powstałego w okresie ubezpieczenia wypadkowego za wypadek przy pracy, kwalifikacji prawnej zdarzenia, wzoru karty wypadku i terminu jej sporządzenia (Dz.U. nr 236, poz. 1992 z późn. zm.), a dokumentem potwierdzającym jego przeprowadzenie jest karta wypadku, nie zaś - jak w przypadku pracowników - protokół ustalenia przyczyn i okoliczności wypadku.

Podstawa prawna

Art. 3 ust. 3 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 167, poz. 1322 z późn. zm.).

● W trakcie kontroli okazało się, że dokumentacja powypadkowa sporządzona przez pracownika służby bhp zawiera błędy. Czy w takiej sytuacji mogę nałożyć na tego pracownika karę?

Pracodawca może ukarać pracownika służby bhp za niewłaściwe przeprowadzenie postępowania powypadkowego, w tym za nieprawidłowe sporządzenie dokumentacji powypadkowej.

Zgodnie z par. 2 pkt 11 rozporządzenia w sprawie służby bezpieczeństwa i higieny pracy do podstawowych obowiązków służby bhp należy udział w ustalaniu okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy oraz w opracowywaniu wniosków wynikających z badania przyczyn i okoliczności tych wypadków, a także kontrola realizacji tych wniosków. Pracownik służby bhp jako jeden z dwóch członków zespołu powypadkowego z uwagi na kierunkowe kwalifikacje, jak również większe doświadczenie zawodowe, przeważnie samodzielnie sporządza protokół ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku w oparciu o zebrane uprzednio informacje.

Z uwagi na to, że przeprowadzanie postępowania powypadkowego należy do podstawowych zadań służby bhp, a jego zasady są precyzyjnie określone w przepisach prawa, które co do zasady powinien znać każdy pracownik służby bhp, w przypadku przeprowadzenia takiego postępowania niezgodnie z obowiązującymi przepisami pracodawca może wyciągnąć konsekwencje wobec pracownika służby bhp.

Należy tu jednak zaznaczyć, że nie powinna to być wyłącznie subiektywna ocena pracodawcy, a faktycznie stwierdzona nieprawidłowość. Inaczej bowiem należy rozpatrywać ewidentne przypadki np. niedotrzymania terminów określonych w obowiązujących przepisach (np. 14 dni na sporządzenie protokołu) ze względu na niedbalstwo pracownika, sporządzenie protokołu na innym formularzu niż obowiązujący, niewysłuchanie wyjaśnień poszkodowanego, sporządzenie protokołu na podstawie swojego widzimisię, a inaczej w przypadku np. czysto formalnej pomyłki w numeracji protokołu, dacie itp.

Jeżeli jednak pracodawca uzna, że postępowanie powypadkowe zostało przeprowadzone w sposób nieprofesjonalny, a protokół ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku kwalifikuje się do ponownego sporządzenia z uwagi na ewidentne błędy formalne, to w takim przypadku może ukarać pracownika służby bhp zgodnie z art. 108-113 kodeksu pracy.

Podstawa prawna

Par. 2 pkt 11 rozporządzenia Rady Ministrów z 2 września 1997 r. w sprawie służby bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.U. nr 109, poz. 704 z późn. zm.).

Art. 108-113 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

● Czy jest obowiązek szkolenia pracowników z zakresu ochrony przeciwpożarowej i wystawienia osobnego zaświadczeniem (czy jest jakaś regulacja prawna?), czy po porostu można te szkolenia zaliczyć do okresowych bhp?

Ogólne przepisy o ochronie przeciwpożarowej nie precyzują, kiedy i jak często oraz w jakim zakresie pracodawca powinien organizować szkolenia z zakresu ochrony przeciwpożarowej. Można zatem przyjąć, że w większości zakładów pracy wystarczy przeszkolić pracowników w tym zakresie w ramach szkolenia wstępnego bhp oraz aktualizować ich wiedzę podczas szkoleń okresowych (chyba że będzie to sprzeczne z zapisami zawartymi w instrukcji bezpieczeństwa pożarowego). Ponadto pracownik powinien być zapoznany z instrukcją bezpieczeństwa pożarowego dla budynku, w którym będzie wykonywał swoją pracę. Są jednak pewne zakłady pracy (np. muzea), w których należy przeprowadzać niezależne szkolenia z zakresu ochrony przeciwpożarowej, gdyż ten obowiązek nakładają odrębne, szczegółowe przepisy.

Stosownie do art. 4. ust. 1 pkt 6 ustawy o ochronie przeciwpożarowej (dalej: u.o.p.) właściciel budynku, obiektu budowlanego lub terenu, zapewniając ich ochronę przeciwpożarową, jest obowiązany zapoznać pracowników z przepisami przeciwpożarowymi. Przepis nie precyzuje, w jaki sposób, w jakiej formie oraz jak często należy takie szkolenia powtarzać bądź uzupełniać, zostawiając wolną rękę właścicielom, zarządcom lub użytkownikom obiektów, którzy w tworzonej przez siebie instrukcji bezpieczeństwa pożarowego powinni to samodzielnie określić (par. 6 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów; dalej: r.s.o.p.b.).

Rozporządzenie ministra gospodarki i pracy z 27 lipca 2004 r. w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.U. nr 180, poz. 1860 z późn. zm.), w ramowych programach szkoleń bhp (wstępnych i okresowych), przewiduje przeznaczenie części szkolenia na zagadnienia z zakresu ochrony przeciwpożarowej. Można więc przyjąć, że jeśli w zakładzie pracy nie występują szczególne zagrożenia pożarowe (np. składowanie materiałów łatwopalnych, duże zagrożenie wybuchem itp.), to wiedza z zakresu ochrony przeciwpożarowej zdobyta podczas szkoleń bhp powinna być wystarczająca. Warunkiem jest jednak, aby wynikała ona z instrukcji bezpieczeństwa pożarowego.

Warto również przypomnieć, że przepisy par. 17 r.s.o.p.b. nakładają na właściciela lub zarządcę obiektu obowiązek okresowego, praktycznego sprawdzania organizacji oraz warunków ewakuacji z całego obiektu (co najmniej raz na 2 lata w przypadku obiektu przeznaczonego dla ponad 50 osób będących jego stałymi użytkownikami, niezakwalifikowanego do kategorii zagrożenia ludzi ZL IV oraz co najmniej raz w roku w przypadku obiektów, w których cyklicznie zmienia się jednocześnie grupa powyżej 50 użytkowników, w szczególności: szkół, przedszkoli, internatów, domów studenckich). Takie ćwiczenia są doskonałą okazją do zorganizowania np. praktycznych ćwiczeń z zakresu obsługi podręcznego sprzętu gaśniczego znajdującego się na terenie firmy.

Przepisy niekiedy nakładają na pracodawcę obowiązek organizowania specjalnych szkoleń z zakresu ochrony przeciwpożarowej. Jako przykład można podać muzea, których pracownicy zgodnie z par. 5 rozporządzenia ministra kultury i dziedzictwa narodowego z 1 grudnia 2008 r. w sprawie zabezpieczania zbiorów w muzeach przed pożarem, kradzieżą i innym niebezpieczeństwem grożącym zniszczeniem lub utratą zbiorów oraz sposobów przygotowania zbiorów do ewakuacji w razie powstania zagrożenia (Dz.U. z 2008 r. nr 229, poz. 1528) są obowiązani przechodzić szkolenia:

wwstępne - prowadzone w wymiarze 1 godziny dla pracowników nowoprzyjętych, w pierwszym miesiącu pracy, obejmujące zagadnienia ochrony przeciwpożarowej na stanowisku pracy;

wpodstawowe - prowadzone w wymiarze 2 godzin, organizowane przed upływem 3 miesięcy od daty rozpoczęcia pracy w muzeum, obejmujące całokształt zagadnień ochrony przeciwpożarowej w muzeach;

wspecjalistyczne - prowadzone w wymiarze i w zakresie dostosowanym do potrzeb określonej grupy zawodowej;

wokresowe - prowadzone w wymiarze 2 godzin, nie rzadziej niż co 3 lata dla pracowników i nie rzadziej niż co 5 lat dla kadry kierowniczej, mające na celu przypomnienie i uzupełnienie znajomości zagadnień ochrony przeciwpożarowej w muzeach oraz wskazanie ewentualnych zmian w zasadach zabezpieczenia przeciwpożarowego muzeum.

Należy także pamiętać, że zgodnie z art. 4 ust. 2 u.o.p. szkolenia z zakresu ochrony przeciwpożarowej (w tym moduł dotyczący zagadnień ppoż. w ramach szkoleń bhp) powinny przeprowadzać osoby posiadające odpowiednie kwalifikacje (np. kurs dla inspektorów ochrony przeciwpożarowej lub wyższe wykształcenie z zakresu bezpieczeństwa pożarowego).

Podstawa prawna

Art. 4. ust. 1 pkt 6 ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 178, poz. 1380 z późn. zm.).

Par. 6 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz.U. nr 109, poz. 719).

Maciej Ambroziewicz

specjalista z zakresu bhp