Jak odzyskać zaległe wynagrodzenie za pracę

w W razie niewypłacalności firmy należne środki wypłaci Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

w Pomocna w odzyskaniu należnych świadczeń może być Państwowa Inspekcja Pracy

W 2012 r. liczba przypadków niewypłacenia pensji wzrosła z 71,5 tys. do 107,6 tys. (o 50 proc.), a łączna suma zaległych świadczeń przekroczyła 229 mln zł (wzrost o 66 proc.). Tak wynika z danych Państwowej Inspekcji Pracy (PIP). Pracownicy, którzy nie otrzymują należnych pieniędzy, nie są jednak bezbronni. Mogą walczyć o nie przed sądami, zawiadomić PIP lub starać się o wypłatę ze środków Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych (FGŚP).

Najpierw PIP

Z punktu widzenia pracownika jednym z najprostszych sposobów na odzyskanie zaległych pensji jest złożenie skargi do inspekcji pracy. Traktuje ona takie zawiadomienia jako poufne źródło informacji o naruszeniu przepisów, nie informując potem w trakcie kontroli, co zainspirowało do jej przeprowadzenia i dlaczego ma ona taki, a nie inny zakres.

W razie stwierdzenia naruszenia przepisów inspektorzy pracy mają prawo nakazać firmie wypłatę należnego wynagrodzenia, a także innego świadczenia przysługującego pracownikowi. Nakazy w tych sprawach podlegają natychmiastowemu wykonaniu. Są to decyzje administracyjne, od których pracodawca może odwoływać się do okręgowego inspektora pracy. Po zakończeniu procedury odwoławczej przed organami PIP utrzymaną w mocy decyzję można zaskarżyć do wojewódzkiego sądu administracyjnego. O tym, że jest to skuteczny sposób na odzyskanie należnych świadczeń, przekonują statystyki. Na podstawie decyzji i wniosków wydanych w 2012 r. przez PIP wyegzekwowano ponad 93 mln zł dla 115,2 tys. pracowników (wg stanu na 4 lutego 2013 r.).

Co ważne, aby inspektor mógł wydać nakaz, naruszenie przepisów nie może budzić wątpliwości. Potwierdził to Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w wyroku z 18 lipca 2008 r. (II SA/Ke 293/08, niepublikowany). Zdaniem WSA, aby mógł być wydany nakaz w sprawie wypłaty wynagrodzenia, świadczenie to musi być należne, czyli prawo do niego nie może budzić wątpliwości (świadczenie naliczono, lecz go nie wypłacono, lub prawo do niego wynika wprost z przepisów). Gdy konieczność wypłaty wynagrodzenia budzi kontrowersje, a podstawa prawna może być różnie interpretowana, jedynym organem kompetentnym do weryfikacji spornych roszczeń jest sąd pracy.

Potem wokanda

Pracownik ma też prawo złożyć pozew o należne świadczenie. Spory wynikające z zatrudnienia rozstrzygają sądy pracy.

Powództwo w sprawach może być wytoczone bądź przed sądem właściwości ogólnej pozwanego, bądź przed tym, w którego okręgu praca jest, była lub miała być wykonywana, bądź też przed sąd, w którego okręgu znajduje się zakład pracy. W zależności od tego, jakiej kwoty wynagrodzenia dochodzi pracownik, pozew wnosi się do sądu rejonowego (jeśli dochodzona kwota nie przekracza kwoty 75 tys. zł) lub sądu okręgowego (jeśli żądana kwota jest wyższa).

Postępowanie sądowe rozpoczyna się od wniesienia pozwu, który musi spełniać wymogi formalne. Powinien on zawierać m.in. oznaczenie sądu, do którego jest skierowany (nazwę sądu i jego wydziału), imię i nazwisko lub nazwę stron, dokładnie określone żądanie, a w sprawach majątkowych również oznaczenie wartości przedmiotu sporu, chyba że przedmiotem sprawy jest oznaczona kwota pieniężna (co ważne, w przypadku dochodzenia zaległych pensji). Pozew może także zawierać dodatkowe elementy, np. wnioski o nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności lub przeprowadzenie rozprawy pod nieobecność powoda.

Pracownik dochodzący swoich roszczeń przed sądem pracy zwolniony jest od opłat sądowych tylko wtedy, gdy wnosi pozew w sprawie, w której wartość przedmiotu sporu nie przekracza kwoty 50 tys. zł, a także w I instancji. Jeśli wartość przedmiotu sporu przekracza wspomniane 50 tys., zatrudniony zobowiązany jest do opłacenia 5-procentowej opłaty stosunkowej. Może jednak ubiegać się o zwolnienie od kosztów przez sąd. W takim przypadku do wniosku o zwolnienie z takich wydatków powinien dołączyć oświadczenie obejmujące szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

Pomocny fundusz

W razie niewypłacalności pracodawcy świadczenia pracownicze są wypłacane ze środków FGŚP. W ten sposób mogą być zaspokojone m.in. należności główne z tytułu wynagrodzenia za pracę, za czas niezawinionego przez pracownika przestoju, niewykonywania obowiązków (zwolnienia od pracy) i za czas innej usprawiedliwionej nieobecności w pracy, a także wynagrodzenia chorobowego i urlopowego. Podobnie z tych środków może być wypłacona odprawa pieniężna (przysługująca na podstawie ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników) oraz ekwiwalent pieniężny za urlop wypoczynkowy (należny za rok kalendarzowy, w którym ustał stosunek pracy).

Świadczenia pracownicze są wypłacane ze środków FGŚP w razie niewypłacalności pracodawcy, czyli m.in. gdy sąd wyda postanowienie o ogłoszeniu upadłości pracodawcy obejmującej likwidację majątku dłużnika lub z możliwością zawarcia układu. W okresie jednego miesiąca od daty niewypłacalności firmy pracodawca, syndyk, likwidator lub inna osoba sprawująca zarząd jej majątkiem sporządza i składa marszałkowi województwa zbiorczy wykaz niezaspokojonych roszczeń, określając osoby uprawnione oraz tytuły i wysokość roszczeń wnioskowanych do zaspokojenia ze środków Funduszu. Wykaz obejmuje roszczenia z okresów poprzedzających datę niewypłacalności pracodawcy. Marszałek województwa po stwierdzeniu zgodności dokumentu z przepisami ustawy przekazuje niezwłocznie odpowiednie środki finansowe sprawującemu zarząd nad majątkiem dłużnika, który wypłaca uprawnionym osobom świadczenia.

Ich wypłata może nastąpić także na podstawie wniosku obecnego lub byłego zatrudnionego lub uprawnionych do renty rodzinnej członków rodziny zmarłego pracownika, który składa się marszałkowi województwa (nie wcześniej niż po upływie dwóch tygodni od terminów przewidzianych do złożenia wspomnianego wcześniej wykazu). Wówczas marszałek dokonuje wypłaty niezwłocznie po stwierdzeniu, że pismo obejmuje roszczenia podlegające zaspokojeniu ze środków Funduszu.

Ważne

Najpóźniej po 30 dniach od złożenia skargi pracownik jest powiadamiany o wynikach kontroli PIP

krok po kroku

Jak złożyć skargę do inspekcji pracy

Każdy pracownik, którego prawa są łamane, może się zgłosić do PIP i uzyskać poradę prawną. Są one bezpłatne i udzielane telefonicznie, poprzez korespondencję elektroniczną lub na miejscu w okręgowych inspektoratach pracy w każdym województwie, a także w ich oddziałach terenowych. Dzięki temu pracownik może zyskać informację o tym, czy w konkretnym przypadku pracodawca złamał przepisy, jak należy dochodzić swoich praw oraz czy w takiej sytuacji konieczna jest kontrola inspektora pracy.

Na przykład w razie dochodzenia wynagrodzenia za nadgodziny pracownik może prowadzić własną, nieformalną ewidencję czasu pracy lub starać się udokumentować rzeczywiście przepracowane godziny (np. na podstawie czasu zalogowania na komputerze, godzinach wysyłania e-maili itp.).

Należy w niej podać imię i nazwisko oraz miejsce zamieszkania osoby, która ją składa. PIP może też sprawdzać anonimowe skargi, ale najczęściej są one rozpatrywane, jeśli zawarta w nich informacja wskazuje np. na zagrożenie życia lub zdrowia pracowników, rażące naruszenie uprawnień pracowniczych lub dużą liczbę osób poszkodowanych z powodu bezprawnego działania pracodawcy. W zgłoszeniu należy też podać nazwę i adres zakładu pracy oraz jak najwięcej szczegółów dotyczących sprawy (rodzaj nieprawidłowości, zarzuty wobec pracodawcy). Jeśli pracownik domaga się zaległego wynagrodzenia, powinien wskazać jego wysokość. Jeżeli ma z tym problem, powinien wystąpić do pracodawcy o udostępnienie dokumentów, na podstawie których obliczono jego wynagrodzenie.

Zawiadomienia takie należy składać do okręgowych inspektoratów pracy (można to zrobić osobiście, ale także np. e-mailem).

PRZYKŁADY

1 Czy można egzekwować nakaz inspektora

Inspektor pracy wydał nakaz wypłaty należnego pracownikowi wynagrodzenia za pracę. Pracodawca nadal jednak go nie wypłaca. Czy w takiej sytuacji możliwe jest wszczęcie postępowania egzekucyjnego?

Nakaz nie stanowi tytułu wykonawczego, na podstawie którego pracownik mógłby dokonać realizacji swoich uprawnień w postępowaniu egzekucyjnym. Ma on jedynie zdyscyplinować pracodawcę poprzez ewentualne nałożenie kary grzywny. Firmie, która nie wypłaca w ustalonym terminie wynagrodzenia, bezpodstawnie obniża jego wysokość lub dokonuje nieuzasadnionych potrąceń, grozi mandat do wysokości 2 tys. zł (lub 5 tys. zł, jeżeli był ukarany co najmniej dwukrotnie za wykroczenie przeciwko prawom pracownika i popełni takie wykroczenie w ciągu dwóch lat od dnia ostatniego ukarania). Inspektor może też skierować do sądu wniosek o ukaranie takiego pracodawcy. Wtedy grozi mu grzywna do wysokości 30 tys. zł.

Podstawa prawna

Art. 282 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

2 Czy fundusz zapłaci w razie porzucenia firmy

Zatrudnieni dowiedzieli się, że pracodawca porzucił zakład pracy, ale nie zlikwidował działalności i nie wiadomo, gdzie teraz przebywa. Czy w takiej sytuacji tracą możliwość zaspokojenia swoich roszczeń z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych (FGŚP)?

Niewypłacalność pracodawcy, która jest warunkiem ubiegania się o środki z FGŚP, zachodzi nie tylko w przypadku wydania przez sąd postanowienia o upadłości, ale także np. w razie faktycznego zaprzestania działalności przez pracodawcę, trwającego dłużej niż dwa miesiące (pracownicy nie otrzymują świadczeń z powodu braku środków finansowych). W takim przypadku marszałek województwa wypłaca, na wniosek pracownika, zaliczkę na poczet niezaspokojonych przez pracodawcę roszczeń w kwocie zaległych świadczeń, nie wyższej jednak niż wysokość minimalnego wynagrodzenia. We wniosku pracownik musi złożyć oświadczenie o pozostawaniu w stosunku pracy z danym pracodawcą, rodzaju niezaspokojonych roszczeń i ich wysokości oraz uprawdopodobnić wystąpienie niewypłacalności pracodawcy lub dowieść złożenia wniosku o ogłoszenie jego upadłości. Zatrudniony składa je pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.

Podstawa prawna

Art. 8a, 12a ustawy z 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. nr 158, poz. 1121 z późn. zm.).

Łukasz Guza

lukasz.guza@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 11 ust. 7 ustawy z 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. nr 89, poz. 589 z późn. zm.). Art. 461 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.). Art. 35 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 90, poz. 594 z późn. zm.). Art. 12, 15,16 ustawy z 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. nr 158, poz. 1121 z późn. zm.).