Zgoda pracownika na potrącenia może dotyczyć tylko konkretnych należności

Poza potrąceniami ustawowymi, określonymi w art. 87, kodeks pracy wprowadza możliwość stosowania tzw. potrąceń dobrowolnych. Przepis art. 91 k.p. przewiduje mianowicie dopuszczalność (za zgodą pracownika wyrażoną na piśmie) potrąceń z wynagrodzenia za pracę innych należności niż:

● sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych,

● sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie należności innych niż świadczenia alimentacyjne,

● zaliczki pieniężne udzielone pracownikowi,

● kary pieniężne z tytułu odpowiedzialności porządkowej pracownika,

● kwoty wypłacone w poprzednim terminie płatności za okres nieobecności w pracy, za który pracownik nie zachowuje prawa do wynagrodzenia.

Pracownik, wyrażając zgodę na potrącenia, może określić ich wielkość procentowo lub kwotowo. W tej części oświadczenie pracownika jest dla pracodawcy wiążące. Zgoda ta jest jednak skuteczna tylko do wysokości kwot wolnych od potrąceń (wyrok NSA z 21 grudnia 2005 r., I OSK 461/05, Legalis). Może ona dotyczyć tylko konkretnych, a nie ewentualnych czy spornych należności. Przykładem jest nieważne wyrażenie przez pracownika w umowie o wspólnej odpowiedzialności materialnej zgody na potrącenie przez pracodawcę z wynagrodzenia za pracę należności z tytułu niedoborów, które mogą się ujawnić w przyszłości.

Przepis art. 91 k.p. jest szczególną regulacją prawną, która nie podlega wykładni rozszerzającej. Zatem wyrażenie przez pracownika, bez zachowania formy pisemnej, zgody na dokonywanie potrąceń z wynagrodzenia za pracę innych niż powyższe należności jest nieważne z mocy art. 58 par. 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. Sankcja bezwzględnej nieważności działa z mocą wsteczną, co oznacza, że potrącenia były bezprawne już w datach ich dokonywania. Oznacza to, że w tych samych datach stawały się wymagalne pracownicze roszczenia o zwrot bezpodstawnie potrąconych kwot wynagrodzeń wraz z należnymi odsetkami z tytułu opóźnienia w wypłatach pełnego należnego pracownikowi wynagrodzenia za pracę (art. 481 par. 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Odsetki należą się za czas i z tytułu samego opóźnienia w spełnieniu świadczenia pieniężnego, chociażby pracownik nie poniósł żadnej szkody, a opóźnienie było następstwem okoliczności, za które pracodawca nie ponosi odpowiedzialności.

Ponadto należy podkreślić, że prawo pracownika do wynagrodzenia za pracę oraz ochronna funkcja przepisów ograniczających potrącenia, powodują, iż nie można uznać żądania pracownika o zwrot potrąconych kwot za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Wynagrodzenie za pracę jest bowiem przeznaczone na zaspokajanie bieżących potrzeb własnych pracownika i jego rodziny. Z tego względu jest chronione w sposób bezwzględny, nawet z ograniczeniem swobody dysponowania prawem do tego świadczenia przez samego uprawnionego.