Wyrok karny może mieć wpływ na sprawę pracowniczą

Celem tej regulacji jest uniknięcie wydania na podstawie tych samych okoliczności faktycznych różnych orzeczeń przez sąd cywilny i karny, a także konieczności przeprowadzania po raz kolejny (raz w postępowaniu karnym, drugi raz – w cywilnym) tych samych dowodów.

Moc wiążąca wyroku karnego w sprawach pracowniczych najczęściej wchodzi w grę w sprawach odszkodowawczych oraz w sprawach dotyczących rozwiązania stosunku w trybie natychmiastowym z winy pracownika na podstawie art. 52 k.p. W tym ostatnim przypadku szczególnie wówczas, gdy przyczyną rozwiązania umowy jest zachowanie pracownika, które spełnia jednocześnie znamiona przestępstwa.

Wymaga jednak podkreślenia, że sąd pracy (jak zresztą każdy sąd rozpoznający sprawę cywilną) związany jest tylko ustaleniami dotyczącymi popełnienia przestępstwa, a więc okolicznościami składającymi się na jego stan faktyczny, tj. osobą sprawcy, przedmiotem przestępstwa oraz czynem przypisanym oskarżonemu – które znajdują się w sentencji wyroku sądu karnego. Oznacza to, że sąd, rozpoznając sprawę z zakresu prawa pracy, musi przyjąć, że skazany popełnił przestępstwo przypisane mu wyrokiem karnym (por. wyrok SN z 14 kwietnia 1977 r., IV PR 63/77, Legalis). Wszelkie inne ustalenia prawomocnego, skazującego wyroku karnego, wykraczające poza elementy stanu faktycznego przestępstwa, nie mają mocy wiążącej dla sądu pracy, nawet jeśli są zawarte w sentencji wyroku karnego. Nie są także wiążące okoliczności powołane w uzasadnieniu takiego wyroku.

Sąd pracy może więc czynić własne ustalenia w zakresie okoliczności, które nie dotyczą popełnienia przestępstwa, mimo że pozostają z nim w związku. Ustalenia te mogą różnić się od tych, których dokonał sąd karny.

W art. 11 k.p.c. mowa jest o prawomocnym wyroku karnym skazującym, wydanym w postępowaniu karnym. Sformułowanie to obejmuje wyroki wydane przez sądy powszechne (także wydawane przez sądy karne wyroki nakazowe), wojskowe, jak również orzeczenie wydane przez Trybunał Stanu, jeżeli ustala on popełnienie przestępstwa.

Natomiast orzeczenia wydane w postępowaniu karnym administracyjnym (np. orzeczenia organów skarbowych) oraz orzeczenia innych organów (np. komisji dyscyplinarnych), choćby miały charakter skazujący, nie będą wiążące dla sądu pracy.

Kodeks postępowania cywilnego nie przyznał mocy wiążącej ustaleniom wyroku sądu karnego uniewinniającego oraz orzeczenia o umorzeniu (warunkowym umorzeniu) postępowania karnego. Cały czas należy pamiętać, że chodzi o wyrok karny prawomocny.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 11 stycznia 2005 r. (I PK 94/04, OSNAPiUS 2005/15/229), oparcie ustaleń faktycznych na nieprawomocnym wyroku karnym skazującym, bez rozważenia dowodów przeprowadzonych w sprawie cywilnej i karnej, stanowi naruszenie art. 233 par. 1 k.p.c. (naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów).

Jeżeli w postępowaniu karnym z jakichkolwiek przyczyn nie doszło do wydania wyroku skazującego, sąd pracy obowiązany będzie samodzielnie ustalić wszystkie okoliczności, od których zależne jest rozstrzygnięcie o żądaniu pozwu. Sąd pracy może więc samodzielnie badać, czy osoba uniewinniona przez sąd karny dopuściła się czynu powodującego jego odpowiedzialność w prawie pracy. Wyrok uniewinniający lub orzeczenie o umorzeniu postępowania karnego mają wówczas moc dokumentu urzędowego, którego znaczenie sąd pracy ocenia w granicach swobodnej oceny dowodów.

W praktyce dość często – zwłaszcza wśród pracowników, którym powierzono do dyspozycji pojazd pracodawcy, np. kierowców lub przedstawicieli handlowych – powstają spory na tle wypadków przy pracy stanowiących jednocześnie kolizje drogowe potwierdzenie wyrokami karnymi. Skutkować to może pozbawieniem pracownika świadczeń z ustawy wypadkowej (art. 21 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, Dz.U. nr 199, poz. 1673 z późn. zm.).

W związku z tym należy zwrócić uwagę, że jeśli taki czyn pracownika został zakwalifikowany przez sąd karny jako przestępstwo wypadku komunikacyjnego (art. 177 k.k.) i pracownik zostanie skazany za to przestępstwo prawomocnym wyrokiem przez sąd karny, to nie musi to oznaczać automatycznie podstawy do przyjęcia, że pracownik umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa naruszył przepisy dotyczące ochrony zdrowia i życia skutkujące pozbawieniem świadczeń z ustawy wypadkowej. W tym zakresie sąd pracy jest uprawniony do dokonywania własnych ustaleń. Może bowiem pojawiać się różnica między niedbalstwem w rozumieniu prawa karnego a rażącym niedbalstwem w rozumieniu ustawy wypadkowej.

W praktyce często sąd pracy może być związany ustaleniami wyroku sądu karnego w sprawach dotyczących odpowiedzialności materialnej pracownika. W tej ostatniej kategorii spraw istotna jest odpowiedź na pytanie, czy zawarte w wyroku karnym ustalenie wysokości szkody (wyrządzonej pracodawcy) wiąże sąd pracy. Uznaje się, że jeżeli określenie wysokości szkody przez sąd karny ma charakter ocenny i stanowi ustalenie posiłkowe, nie wiąże sądu cywilnego (zob. uchwałę siedmiu sędziów SN Izby karnej z 27 lipca 1972, VI KZP 80/71, OSNKW 1972/10/152 i z 25 lipca 1973 r., III PZP 12/73, OSNP 1974/3/44).

Jeżeli natomiast ustalenie wysokości szkody wynika bezpośrednio z ustalenia przedmiotu przestępstwa i stanowi jeden z elementów stanu faktycznego (w szczególności gdy przedmiotem tym jest określona kwota pieniężna), to ustalenie takie będzie wiążące dla sądu pracy (por. wyrok SN z 7 kwietnia 1970, I PR 209/69, Legalis).

Przepis art. 11 k.p.c. odnosi się do sytuacji, w której postępowanie karne zostało już prawomocnie zakończone. Jeżeli natomiast oba postępowania toczą się jednocześnie, a ustalenia zapadłe w procesie karnym mogą mieć wpływ na ocenę skutków czynu sprawcy przestępstwa w postępowaniu prowadzonym przez sąd pracy, sąd – na podstawie art. 177 par. 1 pkt 4 k.p.c. – może zawiesić prowadzone postępowanie.

Przepis powyższy stanowi bowiem, że sąd może zawiesić postępowanie z urzędu, jeżeli ujawni się czyn, którego ustalenie w drodze karnej lub dyscyplinarnej mogłoby wywrzeć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy cywilnej. Nie został tu określony obligatoryjny obowiązek sądu zawieszenia postępowania do czasu zakończenia sprawy karnej lub dyscyplinarnej, lecz zastosowanie przepisu uzależnione jest od potrzeby procesowej. Potrzeba taka istnieje na przykład wówczas, gdy przeprowadzone dowody nie dają pewności, czy pracownik dopuścił się przewinienia wskazanego przez pracodawcę jako przyczyna rozwiązania umowy o pracę w trybie art. 52 par. 1 k.p., a ten sam czyn jest przedmiotem postępowania karnego.

Jeśli natomiast postępowanie przed sądem pracy toczyło się przed wszczęciem postępowania karnego i wyrok w nim zapadły oparty został na ustaleniach prawomocnego wyroku karnego następnie uchylonego, to okoliczność ta stanowi podstawę do żądania wznowienia postępowania (art. 403 par. 1 pkt 1 k.p.c.).

Stosownie do art. 11 zdanie drugie k.p.c., osoba, która jest stroną w postępowaniu cywilnym, ale nie była oskarżona w procesie karnym, może powoływać się w postępowaniu cywilnym na wszelkie okoliczności wyłączające lub ograniczające jej odpowiedzialność cywilną (np. na przyczynienie się poszkodowanego do powstania szkody), poza obaleniem ustaleń co do popełnienia przestępstwa przez osobę skazaną. Przepis ten ma zastosowanie do osób, które mimo iż nie były oskarżone w procesie karnym, ponoszą odpowiedzialność cywilną (na zasadzie odpowiedzialności za cudze czyny lub ryzyka) za szkodę spowodowaną przestępstwem (por. wyrok SN z 6 marca 1967 r., II CR 410/66, OSN 1967/10/178).