Kiedy pracownik nabywa prawo do ekwiwalentu za niewykorzystany urlop

Należy wypłacić ekwiwalent za urlop, po dokonaniu potrąceń zgodnie z art. 91 par. 1 k.p. Przepis ten przewiduje dopuszczalność potrąceń z wynagrodzenia za pracę innych należności niż wymienione w art. 87 par. 1 i 7 k.p. wyłącznie za zgodą pracownika wyrażoną na piśmie. Pracownik, wyrażając zgodę na potrącenia, może określić ich wielkość procentowo lub kwotowo. W tej części oświadczenie pracownika jest dla pracodawcy wiążące.

Zgoda ta jest jednak skuteczna tylko do wysokości kwot wolnych od potrąceń (wyrok NSA z 21 grudnia 2005 r., I OSK 461/05, Legalis). Wynika to z zasady ochrony wynagrodzenia za pracę. Znajduje to potwierdzenie w ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego. W wyroku z 11 czerwca 1980 r. Sąd Najwyższy stwierdził, że ekwiwalent pieniężny należny pracownikowi za niewykorzystany urlop wypoczynkowy podlega ochronie w takim samym zakresie jak wynagrodzenie za pracę (I PR 43/80, OSNCP 1980/12/248). Tezę tę potwierdzono także w uzasadnieniu wyroku z 19 lutego 2004 r. (I PK 217/03, Monitor Prawniczy 2004/14, s. 664).

Powyższa zasada jest w orzecznictwie interpretowana bardzo szeroko. Sąd Najwyższy przyjmuje, że w pojęciu wynagrodzenie za pracę może się mieścić nie tylko wynagrodzenie za pracę w ścisłym znaczeniu, ale również inne świadczenia związane z pracą o charakterze zbliżonym do wynagrodzenia za pracę, czyli takie składniki szeroko pojmowanego wynagrodzenia, które nie są w ścisłym znaczeniu wynagrodzeniem za pracę, jednak ustawodawca traktuje je na porównywalnych zasadach. Te inne świadczenia związane z pracą to między innymi odprawa rentowa lub emerytalna, a także nagroda jubileuszowa.

Z dniem rozwiązania stosunku pracy prawo pracownika do urlopu wypoczynkowego w naturze przekształca się w prawo do ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop. Już tego dnia pracownik może domagać się wypłaty ekwiwalentu. W razie opóźnionej wypłaty ma on prawo domagać się odsetek ustawowych. Nie można zrzec się ekwiwalentu w całości lub w części. Świadczenie to podlega także ochronie przed potrąceniami. Wprawdzie w przedstawionej sytuacji nie nastąpiło zrzeczenie się prawa do ekwiwalentu, ale zawarte ustalenia stawiają pracownika w mniej korzystnej sytuacji, niż gdyby stosowano przepisy kodeksu pracy.

Ponadto można mieć wątpliwości co do swobody pracownika przy wyrażaniu zgody na późniejszą wypłatę ekwiwalentu, ze względu na obciążenia kredytowe. Postanowienia o późniejszej wypłacie ekwiwalentu nie można także wprowadzić do układu zbiorowego pracy, regulaminu pracy czy wynagradzania lub umowy o pracę. Byłoby ono mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy, a zatem nieważne z uwagi na przepisy art. 9 par. 2 oraz 18 par. 1 i 2 k.p. W razie wprowadzenia tego rodzaju ustaleń, stosuje się regulacje kodeksu pracy.

Warto przypomnieć, że bieg terminu przedawnienia roszczenia o ekwiwalent pieniężny rozpoczyna się z dniem powstania prawa do ekwiwalentu, tj. w dniu rozwiązania stosunku pracy. W tym też dniu prawo do urlopu w naturze przekształca się w jego pieniężny ekwiwalent. Roszczenie to przedawnia się z upływem trzech lat od tego dnia. Jeżeli pracownik wniesie pozew o wypłatę ekwiwalentu, następuje przerwanie biegu przedawnienia. Ekwiwalent przysługuje za urlopy nieprzedawnione w chwili powstania do niego prawa (por. wyrok SN z 29 marca 2001 r., I PKN 336/00, OSNAPiUS 2003/1/14).