Czy zawarcie porozumienia wyłącza prawo do odprawy

W razie zwolnień z przyczyn niedotyczących pracownika, każda ze stron może rozwiązać umowę o pracę na czas określony za dwutygodniowym wypowiedzeniem (art. 5 ust. 7 ustawy o zwolnieniach grupowych). Nie stosuje się zasady, zgodnie z którą wypowiedzenie umowy na czas określony dopuszczalne jest tylko do umów dłuższych niż sześć miesięcy, jeżeli strony przewidziały taką możliwość (art. 33 k.p.). Dotyczy to zarówno zwolnień grupowych, jak i indywidualnych (np. likwidacja stanowiska pracy). W przypadku rozwiązania tych umów nie ma obowiązku konsultowania wypowiedzenia ze związkami zawodowymi, nawet w przypadku niezawarcia porozumienia, o którym mowa w art. 3 ustawy (uchwała SN z 25 marca 1992 r., I PZP 1/92, OSNCP 1992/7-8/116). Natomiast konieczna jest wypłata odprawy. Pracodawcy stosują różne sposoby, aby ominąć tę powinność. Przykładowo, nie rozwiązują umów na czas określony w oparciu o ustawę o zwolnieniach grupowych, ale na podstawie art. 33 k.p. i klauzuli o możliwości wypowiedzenia. Należy podkreślić, że takie działanie nie wywiera spodziewanego skutku. Jeżeli rzeczywista przyczyna wypowiedzenia umowy nie leży po stronie pracownika, należy stosować ustawę o zwolnieniach grupowych. Oznacza to obowiązek wypłaty odprawy, a w razie zwolnień określonej w ustawie liczby pracowników – konieczność stosowania procedury zwolnień grupowych. Potwierdza to wyrok Sądu Najwyższego z 4 grudnia 2008 r. (II PK 137/08, Monitor Prawa Pracy 2009/1, s. 3), zgodnie z którym rozwiązanie umów na czas określony z wieloma pracownikami rodzi konieczność wszczęcia procedury związanej ze zwolnieniami grupowymi.

Ustawę o zwolnieniach grupowych stosuje się do umów o pracę na czas określony także w razie ich rozwiązania na mocy porozumienia stron z inicjatywy pracodawcy. Z przepisów ustawy wynika, że ma miejsce wówczas rozwiązanie stosunku pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, w razie zwolnienia indywidualnego – w każdym przypadku, a grupowego – jeżeli zawarto co najmniej pięć porozumień o rozwiązaniu umowy o pracę z inicjatywy pracodawcy.

Warto zauważyć, że warunkiem stosowania ustawy o zwolnieniach grupowych jest rozwiązanie umowy o pracę z inicjatywy pracodawcy, z przyczyn niedotyczących pracowników. Oznacza to, że przepisów tej ustawy nie stosuje się, gdy umowa o pracę na czas określony rozwiązała się z upływem czasu, na który były zawarta. Z tego względu niekiedy pracodawcy zmuszają pracowników do zawierania porozumień zmieniających, których skutkiem jest zmiana umowy na czas nieokreślony w umowę na czas określony z terminem końcowym wskazanym przez pracodawcę. Pracownik co do zasady nie ma prawa odwołania do sądu pracy od zawartego porozumienia zmieniającego. Jednakże, ze względu na odpowiednie stosowanie przepisów kodeksu cywilnego o tzw. wadach oświadczeń woli (art. 300 k.p.), pracownik może uchylić się od skutków zawartego porozumienia i domagać się odprawy przed sądem, jeżeli wykaże, że wyraził zgodę w wyniku groźby, podstępu czy błędu.