Zawarcie umowy cywilnoprawnej może stanowić wykroczenie

Z przepisów prawa pracy wynika, że zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną (np. umową zlecenia czy umową o dzieło) nie jest dopuszczalne, jeżeli mają być zachowane warunki wykonywania pracy charakterystyczne dla stosunku pracy (art. 22 par. 1² k.p.).

W sytuacji, gdy w stosunku prawnym nawiązanym przez strony dotychczasowej umowy o pracę występuje element podporządkowania, zobowiązanie do świadczenia pracy osobiście, a ponadto brak obciążenia ryzykiem realizacji zobowiązania, istnieje duże prawdopodobieństwo zakwalifikowania tego stosunku jako stosunek pracowniczy, a nie cywilny (por. wyrok Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 1999 r., I PKN 642/98, OSNAPiUS 2000/11/417). Pracodawcy, który zawiera umowę cywilnoprawną w warunkach, gdy powinna być zawarta umowa o pracę, grozi kara grzywny w wysokości do 30 tys. zł. Celem wspomnianych przepisów jest ograniczanie sytuacji, w których pracodawca w ramach redukcji kosztów skłania pracowników do wykonywania pracy na innej podstawie niż umowa o pracę.

Przepisów zakazujących zastępowania umowy o pracę umową cywilnoprawną nie należy oczywiście traktować jako ogólnego zakazu zawierania umów cywilnoprawnych przez strony dotychczasowego stosunku pracowniczego.

Jeżeli strony postanowią rozwiązać dotychczasową umowę o pracę i zawrzeć umowę cywilnoprawną, sytuację taką należy rozpatrzeć w kontekście obowiązków składkowych względem ZUS. Zgodnie z ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych osoba mająca ustalone prawo do emerytury lub renty, która zawiera umowę zlecenia lub inną umowę o świadczenie usług, przy czym umowa ta jest dla tej osoby jedynym tytułem ubezpieczenia, podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym. Jeżeli praca na podstawie umowy zlecenia lub innych wymienionych powyżej umów cywilnoprawnych jest świadczona w miejscu prowadzenia działalności zleceniodawcy, osoba taka dodatkowo podlega ubezpieczeniu wypadkowemu. Ubezpieczenie chorobowe jest dla niej natomiast dobrowolne. Zleceniobiorca podlega powyżej wspomnianym ubezpieczeniom od dnia następującego po dniu zawarcia umowy, do dnia jej wygaśnięcia lub rozwiązania.

W sytuacji, gdy były pracownik emeryt (z ustalonym prawem do emerytury) świadczy pracę na podstawie umowy zlecenia i prowadzi jednocześnie działalność gospodarczą, podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu co do zasady jedynie z tytułu umowy zlecenia. Ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej podlega dobrowolnie.

Nieco odmienne zasady obowiązują, gdy strony podejmą decyzję o zawarciu umowy o dzieło. Jeżeli praca jest wykonywana wyłącznie na podstawie umowy o dzieło, przyjmujący zlecenie nie podlega ani ubezpieczeniu społecznemu, ani zdrowotnemu.