Pozorna umowa o pracę może zostać uznana za nieważną

Przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę. Pracodawca natomiast zobowiązuje się do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Należy podkreślić, że takie zatrudnienie jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy. O powyższym stanowi art. 22 k.p.

Od dnia nawiązania do dnia ustania stosunku pracy pracownik podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu. Podleganie ubezpieczeniom społecznym uprawnia go do korzystania ze świadczeń, np. w razie choroby. Jednakże od tej zasady istnieją wyjątki. Otóż pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu nie podlega osoba, która zawarła umowę o pracę dla pozoru (art. 83 k.c.), a więc w sytuacji, gdy przy składaniu oświadczeń woli obie strony mają świadomość, że osoba określona w umowie o pracę jako pracownik nie będzie świadczyć pracy, a osoba wskazana jako pracodawca nie będzie korzystać z jej pracy.

Pozorność umowy o pracę ma miejsce nie tylko wówczas, gdy mimo jej zawarcia praca w ogóle nie jest świadczona, ale również wtedy, gdy jest faktycznie świadczona, lecz na innej podstawie niż umowa o pracę.

O tym, czy strony istotnie nawiązały umowę o pracę, nie decyduje zatem formalne zawarcie (podpisanie) umowy nazwanej jako umowa o pracę, lecz faktyczne i rzeczywiste realizowanie na jej podstawie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy - przede wszystkim świadczenie pracy przez pracownika z zamiarem realizowania obowiązków pracowniczych, czyli świadczenie pracy podporządkowanej (także w znaczeniu podporządkowania poleceniom pracodawcy), w charakterze pracownika, w czasie i miejscu oznaczonym przez pracodawcę. Nie można mówić o umowie o pracę, jeżeli w łączącym strony stosunku prawnym brak jest podstawowych elementów charakterystycznych dla stosunku pracy, takich jak osobiste wykonywanie czynności oraz podporządkowanie organizacyjne i służbowe.

Nie tylko pozorność umowy stanowi o jej nieważności. W myśl art. 58 par. 1 k.c. czynność prawna mająca na celu obejście ustawy jest nieważna. Stwierdzenie, że umowa zmierza do obejścia prawa, wymaga poczynienia konkretnych ustaleń faktycznych, dotyczących okoliczności jej zawarcia, celu, jaki strony zamierzały osiągnąć, charakteru wykonywanej pracy i zachowania koniecznego elementu stosunku pracy, jakim jest wykonywanie pracy podporządkowanej. Umowie o pracę nienaruszającej art. 22 k.p. nie można jednak stawiać zarzutu zawarcia w celu obejścia prawa, nawet gdy jej cel dyktowany był wyłącznie chęcią uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Nie można bowiem przyjąć, że zawarcie umowy o pracę, zwłaszcza w sytuacji, gdy nie ma dowodów na to, że praca nie była rzeczywiście świadczona, zmierza do osiągnięcia przez strony umowy celu zakazanego przez prawo ubezpieczeń społecznych.

Należy pamiętać, że zawarcie umowy o pracę nawet wyłącznie w zamiarze uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego nie zmierza do obejścia przepisów ustawy o rentach i emeryturach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdy pracownik rzeczywiście świadczył pracę. Nie można przyjąć pozorności oświadczeń woli o zawarciu umowy o pracę, gdy pracownik podjął pracę i ją wykonywał, a pracodawca świadczenie to przyjmował. Cel umowy o pracę, jakim jest również uzyskanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego przysługujących pracownikowi zatrudnionemu na podstawę umowy o pracę, nie jest bowiem ze swej istoty celem sprzecznym z prawem. Nie wyklucza to rozważenia, czy w konkretnym przypadku zawarcie umowy zmierzało do obejścia prawa (por. wyrok SN z 5 października 2005 r., I UK 32/05, OSNP 2006/15-16/249).

Na organie rentowym, który przyjął zgłoszenie do ubezpieczenia pracowniczego i nie kwestionował tytułu tego zgłoszenia oraz przyjmował składki, spoczywa ciężar dowodu, że strony umowy o pracę złożyły fikcyjne oświadczenia woli.

ZUS, przeprowadzając kontrole m.in. w zakresie ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych i wypłacania tych świadczeń oraz dokonywania rozliczeń z tego tytułu, zakresem swojej kontroli może objąć również zbadanie ważności umowy łączącej pracownika z pracodawcą. Wówczas ZUS może uznać, że umowa o pracę jest pozorna i została zawarta jedynie w celu np. uzyskania zasiłku chorobowego. ZUS, oceniając, czy umowa o pracę jest pozorna, sprawdza przede wszystkim, czy praca była faktycznie wykonywana.