Konieczne wyrównanie zarobków

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że interes prawny pracownika dotyczący ustalenia istnienia stosunku pracy nie jest wyczerpany w żądaniu świadczeń należnych z tego stosunku prawnego (por. wyrok z 29 marca 2001 r., I PKN 333/00, OSNP 2003/1/12). Ustalenie istnienia stosunku pracy warunkuje prawo do niektórych bieżących i przyszłych świadczeń z ubezpieczeń społecznych, a także rzutuje, z uwagi na cechy stażu ubezpieczenia, na ich wysokość. Może mieć ono znaczenie dla zależnych od okresu zatrudnienia przyszłych świadczeń - prawa do nich lub ich wymiaru - z kolejnych stosunków pracy (np. dodatku stażowego czy nagrody jubileuszowej).

Ustalenie pracowniczego charakteru umowy łączącej pracodawcę i pracownika rodzi także skutki w sferze prawa podatkowego i ubezpieczeń społecznych, w szczególności oznacza konieczność opłacania przez pracodawcę składek na ubezpieczenia społeczne i zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych zgodnie z zasadami dotyczącymi zatrudnienia pracowniczego, jak również wyrównania zaliczek i składek za okres trwania umowy.

Uprawnienia pracownicze

W związku z tym, że pracownik jest uprawniony do wielu świadczeń, które nie przysługują osobom zatrudnionym na podstawie umów cywilnoprawnych, ustalenie pracowniczego charakteru zatrudnienia automatycznie przesądza o prawie do tych świadczeń, których nie otrzymywał w okresie obowiązywania umowy. Swoje roszczenia pracownicy określają najczęściej w pozwach o zapłatę, w których ustalenie istnienia stosunku pracy jest tylko przesłanką rozstrzygnięcia. W praktyce spotyka się również sytuacje, gdy żądania zaległych świadczeń zgłaszane są dopiero po przesądzeniu w prawomocnym wyroku zatrudnienia w oparciu o stosunek pracy.

Prawo do urlopu

Podstawowym uprawnieniem, które nabywa osoba uznana za pracownika, jest prawo do urlopu. Jeśli jest nadal zatrudniona, przysługuje jej prawo do bieżącego urlopu w naturze, ale także do urlopu za ten okres, w którym sąd uznał, że była zatrudniona jako pracownik (z uwzględnieniem trzyletniego okresu przedawnienia). Pracownik, którego stosunek pracy już ustał, może żądać ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy w wymiarze, który przysługiwałby mu na ogólnych zasadach.

Wyrównanie wynagrodzenia

Zatrudniony na podstawie umowy cywilnoprawnej najczęściej otrzymuje wynagrodzenie niższe od tego, jakie otrzymywałby jako pracownik. W takiej sytuacji przysługuje mu prawo do wyrównania różnicy. Jej wysokość nie jest z góry przesądzona, musi wynikać z konkretnej sytuacji pracownika i tego, co mu prawnie przysługuje. Wynagrodzenie, które otrzymywał zatrudniony na podstawie umowy cywilnoprawnej, mogło być np. niższe niż wynagrodzenie minimalne, które powinien otrzymać pracownik.

Pracodawca, który przegrywa proces o ustalenie istnienia stosunku pracy, musi liczyć się z koniecznością wyrównania różnicy pomiędzy dotychczasowym wynagrodzeniem zatrudnionego na podstawie umowy cywilnoprawnej a pensją innych pracowników pracujących na identycznych stanowiskach na podstawie stosunku pracy, o ile prawo do ich wynagrodzenia wynikało z zakładowych przepisów prawa pracy.

Nadgodziny i odprawy

Najczęściej jednak dowiedzenie pracowniczego charakteru zatrudnienia połączone jest z kierowanymi do pracodawcy roszczeniami zapłaty wynagrodzenia za godziny nadliczbowe. Wynagrodzenie takie nie należy się osobie zatrudnionej na podstawie umowy cywilnoprawnej, ale przysługuje pracownikowi. Identyczna sytuacja zachodzi w przypadku dodatku za pracę w godzinach nocnych czy święta. Osoba, która domaga się uznania jej statusu pracownika, może formułować ponadto w stosunku do pracodawcy roszczenia o wynagrodzenie gwarancyjne niespotykane w umowach cywilnoprawnych np. za przestój czy za czas choroby.

W praktyce problem stwierdzenia charakteru zatrudnienia najczęściej pojawia się po jego zakończeniu. W takiej sytuacji ustalenie istnienia stosunku pracy może pociągać za sobą powstanie po stronie pracownika prawa do odprawy przysługującej z mocy przepisów zakładowego prawa pracy, lub na podstawie ustawy z 13 grudnia 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników. W niektórych przypadkach pracownicy żądają ponadto odszkodowania związanego z bezprawnym rozwiązaniem umowy o pracę.

Konsekwencją ustalenia istnienia stosunku pracy, szczególnie ważną dla osób w dalszym ciągu pracujących, może być też to, że formalnie zatrudniony dotąd na podstawie umowy cywilnoprawnej uzyskuje ochronę przed wypowiedzeniem umowy przysługującą pracownikom. W szczególności dotyczy to pracownic w ciąży lub pracowników w wieku przedemerytalnym.

Stosowanie norm BHP

Wyrok ustalający istnienie stosunku pracy przesądza o konieczności stosowania przez pracodawcę w stosunku do pracownika, którego dotyczy, wszystkich przepisów BHP. Ustalenie pracowniczego charakteru zatrudnienia obciąża ponadto pracodawcę koniecznością wypłaty takiej osobie wszystkich nieprzedawnionych ekwiwalentów za odzież i obuwie robocze, środki czystości i pranie lub czyszczenie odzieży i obuwia za okres zatrudnienia.

Ustalenie, że zatrudnienie miało charakter pracowniczy, może wreszcie mieć znaczenie dla pracownika w zakresie uprawnień związanych z wypadkiem przy pracy czy powstaniem choroby zawodowej, jeśli wystąpiły one w okresie zatrudnienia. Pracodawcę obciążą zaś w takim przypadku obowiązki nałożone przez przepisy dotyczące zaistnienia wypadku czy choroby (np. w zakresie sporządzenia protokołu powypadkowego czy zgłoszenia choroby zawodowej). Stwierdzenie istnienia stosunku pracy, który już ustał, powoduje ponadto, iż pracodawca powinien wystawić pracownikowi świadectwo pracy uwzględniające ustalenia sądu.

Obowiązki pracownika

Ustalenie pracowniczego charakteru zatrudnienia rodzi obowiązki także dla pracownika. Należy to mieć na względzie szczególnie wtedy, gdy umowa miała charakter mieszany, a sąd uznał ją za umowę o pracę tylko dlatego, że elementy świadczące o pracowniczym charakterze zatrudnienia były przeważające. Pracownik musi w pełnym zakresie poddać się rygorom pracy w warunkach podporządkowania pracodawcy, zaś pewne zachowania, które przed ustaleniem stosunku pracy mogły być tolerowane przez pracodawcę, stają się niedopuszczalne. Dotyczy to w szczególności przestrzegania dyscypliny pracy czy usprawiedliwiania nieobecności.

Ważne

Przesądzenie o pracowniczym charakterze zatrudnienia może oznaczać poniesienie odpowiedzialności przez pracodawcę za wykroczenia lub przestępstwa przeciwko prawom pracownika

Przykład: Wypłata wyrównania

Spawacz zatrudniony przez rok na podstawie umowy o dzieło otrzymywał tylko połowę stawki godzinowej przewidzianej w regulaminie wynagradzania dla pracowników zatrudnionych na tym stanowisku. Po ustaleniu pracowniczego charakteru zatrudniania ma prawo domagać się wyrównania różnicy w wynagrodzeniu.

Przykład: Ochrona przed zwolnieniem

Sąd ustalił, że osoba zatrudniona na podstawie kilkudziesięciu kolejno zawieranych umów zlecenia, której brakuje dwóch lat do uzyskania wieku emerytalnego, w rzeczywistości jest pracownikiem na czas nieokreślony. Pracodawca z uwagi na art. 39 kodeksu pracy nie może wypowiedzieć tej osobie umowy o pracę.

Przykład: Przestrzeganie dyscypliny pracy

Pracownik wygrał proces o ustalenie istnienia stosunku pracy, podczas którego ustalono jednak, iż w niewielkim zakresie w umowie występowały elementy cywilnoprawne. Po pewnym czasie przyszedł do pracy pod wypływem alkoholu, a po rozwiązaniu umowy bez wypowiedzenia w sprawie o przywrócenie do pracy bronił się tym, że wcześniej pracodawca nie stosował sankcji za takie zachowania. Sąd nie może uwzględnić roszczenia pracownika, ponieważ jego zachowanie było ciężkim naruszeniem obowiązków pracowniczych.

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

gp@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 22 par. 1¹ ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).