Jakie prawa przysługują osobom korzystającym z urlopu wychowawczego

Zgodnie z kodeksem pracy pracownik zatrudniony co najmniej sześć miesięcy ma prawo do urlopu wychowawczego w wymiarze do trzech lat, ale nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko czwartego roku życia.

Warunkami korzystania z urlopu są zatem: co najmniej sześciomiesięczny okres zatrudnienia oraz opieka nad dzieckiem w wieku poniżej czterech lat.

Do okresu zatrudnienia, wymaganego do nabycia prawa do urlopu wychowawczego, wlicza się także poprzednie okresy zatrudnienia, bez względu na tryb ustania stosunku pracy lub przerwy w zatrudnieniu, a także m.in. okresy pracy nakładczej, w których wykonawca uzyskiwał wynagrodzenie w wysokości co najmniej 50 proc. najniższego wynagrodzenia obowiązującego w tym czasie.

Dodatkowe uprawnienia w zakresie urlopu wychowawczego przysługują rodzicom lub opiekunom dzieci niepełnosprawnych. Mogą oni, bez względu na to, czy korzystali już wcześniej z urlopu wychowawczego, skorzystać z takiego urlopu w wymiarze do trzech lat, ale nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 18 roku życia, jeżeli z powodu stanu zdrowia dziecko wymaga ich osobistej opieki.

Stan zdrowia dziecka musi zostać potwierdzony orzeczeniem o niepełnosprawności (w odniesieniu do dziecka, które nie ukończyło 16 roku życia) lub o stopniu niepełnosprawności (w odniesieniu do dziecka pomiędzy 16 i 18 rokiem życia). Orzeczenia takie wydają powiatowe zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności - jako I instancja - oraz wojewódzkie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności - jako II instancja (nie wystarczy zatem zaświadczenie lekarskie). W orzeczeniu powiatowego zespołu, poza ustaleniem stopnia niepełnosprawności, określone są m.in. wskazania dotyczące konieczności stałej lub długotrwałej opieki innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Z urlopu wychowawczego mogą korzystać zarówno kobiety, jak i mężczyźni. Zasadą jest jednak, że rodzice lub opiekunowie dziecka, spełniający warunki do korzystania z urlopu wychowawczego, nie mogą jednocześnie korzystać z takiego urlopu. Jest to dopuszczalne tylko przez okres nieprzekraczający trzech miesięcy (nie muszą to być pierwsze trzy miesiące korzystania z urlopu).

Urlopu wychowawczego udziela się na wniosek pracownika. Urlop może być wykorzystany najwyżej w czterech częściach. Wniosek o urlop powinien zostać złożony pracodawcy w formie pisemnej - na dwa tygodnie przed rozpoczęciem okresu, w którym pracownik zamierza korzystać z urlopu. We wniosku należy wskazać: datę rozpoczęcia i zakończenia urlopu, a także okres urlopu wychowawczego, który dotychczas został wykorzystany na dane dziecko.

Pracodawca udziela urlopu po złożeniu wniosku przez pracownika - na okres wskazany w tym wniosku. W sytuacji gdy wniosek o udzielenie urlopu został złożony bez zachowania wymaganego dwutygodniowego terminu, pracodawca udziela urlopu nie później niż z dniem upływu dwóch tygodni od dnia złożenia wniosku przez pracownika.

Do wniosku należy dołączyć pisemne oświadczenie drugiego z rodziców lub opiekunów dziecka o braku zamiaru korzystania z urlopu wychowawczego przez okres wskazany we wniosku. Oświadczenie takie nie jest wymagane w sytuacji: ograniczenia lub pozbawienia drugiego z rodziców władzy rodzicielskiej, ograniczenia lub zwolnienia z opieki drugiego z opiekunów dziecka bądź gdy zachodzą niedające się usunąć przeszkody do uzyskania takiego oświadczenia. W takich przypadkach pracownik dołącza do wniosku dokumenty potwierdzające okoliczności, o których mowa powyżej (jeśli dołączenie dokumentów nie jest możliwe, pracownik dołącza pisemne oświadczenie w tej sprawie). Jeżeli zamiarem rodziców lub opiekunów dziecka, spełniających warunki do korzystania z urlopu wychowawczego, jest jednoczesne korzystanie z takiego urlopu (przez dopuszczalny okres nieprzekraczający trzech miesięcy), to do wniosku o udzielenie urlopu należy dołączyć pisemne oświadczenie drugiego z rodziców lub opiekunów dziecka o okresie, w którym zamierza korzystać z takiego urlopu. W razie korzystania z urlopu przysługującego z tytułu niepełnosprawności dziecka do wniosku o udzielenie urlopu należy dołączyć orzeczenie o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności.

Pracownik może wycofać wniosek o udzielenie urlopu wychowawczego nie później niż na siedem dni przed rozpoczęciem tego urlopu (oświadczenie pracownika w tej sprawie powinno być złożone w formie pisemnej).

Zasadą jest, że pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę w okresie od dnia złożenia przez pracownika wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego do dnia zakończenia tego urlopu. Rozwiązanie przez pracodawcę umowy w tym czasie jest jednak dopuszczalne w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy, a także gdy zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika.

Ochrony pracownika korzystającego z urlopu wychowawczego przed zwolnieniem nie stosuje się także przy wypowiadaniu pracownikom umów o pracę w ramach zwolnień grupowych - na podstawie ustawy z 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (por. uchwała SN z 15 lutego 2006 r., II PZP 13/05, OSNP 2006/21-22/315).

W przypadku złożenia przez pracownika wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego już po dokonaniu czynności zmierzającej do rozwiązania umowy o pracę (np. po wręczeniu mu wypowiedzenia) umowa rozwiązuje się w terminie wynikającym z tej czynności.

W czasie urlopu wychowawczego pracownik ma prawo podjąć pracę zarobkową u dotychczasowego lub u innego pracodawcy bądź inną działalność, a także naukę lub szkolenie, jeżeli nie wyłącza to możliwości sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.

Jednak w razie ustalenia, że pracownik trwale zaprzestał sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, pracodawca może wezwać pracownika do stawienia się do pracy we wskazanym przez siebie terminie, ale nie później niż w ciągu 30 dni od dnia powzięcia takiej wiadomości i nie wcześniej niż po upływie trzech dni od dnia wezwania.

Procedurę tę stosuje się także w przypadku stwierdzenia przez pracodawcę, że z urlopu korzystają w tym samym czasie oboje rodzice lub opiekunowie dziecka (chyba że dotyczy to dopuszczalnego okresu wspólnego korzystania z urlopu, nieprzekraczającego trzech miesięcy).

Jeżeli pracownik, który nie sprawuje osobistej opieki nad dzieckiem, uchyla się od powrotu do pracy, może stanowić to przyczynę rozwiązania przez pracodawcę umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika.

Pracownik może również zrezygnować z urlopu wychowawczego:

● w każdym czasie - za zgodą pracodawcy lub

● po uprzednim zawiadomieniu pracodawcy - najpóźniej na 30 dni przed terminem zamierzonego podjęcia pracy.

Okres urlopu wychowawczego, w dniu jego zakończenia, wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze.

Po zakończeniu urlopu wychowawczego pracodawca powinien dopuścić pracownika do pracy na dotychczasowym stanowisku, a jeżeli nie jest to możliwe, to na stanowisku równorzędnym z zajmowanym przez niego przed rozpoczęciem urlopu albo na innym stanowisku odpowiadającym jego kwalifikacjom zawodowym, za wynagrodzeniem nie niższym od wynagrodzenia za pracę przysługującego pracownikowi w dniu podjęcia pracy na stanowisku zajmowanym przed tym urlopem.

Nie chodzi tu więc o to, aby pracownik po powrocie otrzymał takie samo wynagrodzenie jak przed urlopem, ale o to, aby otrzymał wynagrodzenie nie niższe niż przysługujące w dniu podjęcia pracy na stanowisku, jakie zajmował przed urlopem.

Pracownik uprawniony do urlopu wychowawczego może także złożyć pracodawcy wniosek o obniżenie wymiaru czasu pracy maksymalnie do połowy etatu w okresie, w którym mógłby korzystać z takiego urlopu. Pracodawca ma obowiązek uwzględnić wniosek pracownika.

W okresie od dnia złożenia przez pracownika uprawnionego do urlopu wychowawczego wniosku o obniżenie wymiaru czasu pracy do dnia powrotu do nieobniżonego wymiaru czasu pracy, ale nie dłużej niż przez łączny okres 12 miesięcy pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę z takim pracownikiem. Rozwiązanie przez pracodawcę umowy w tym czasie jest dopuszczalne w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy, a także gdy zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika. Pracownik nie jest także chroniony przed zwolnieniem w przypadku tzw. zwolnień grupowych.