Czy można pracować na urlopie wychowawczym

Obowiązujące przepisy stwarzają możliwość wykonywania działalności zarobkowej w okresie sprawowania opieki nad dzieckiem. Jeśli jednak zajęcia takie prowadzone są w czasie urlopu wychowawczego, mogą być wykonywane w ograniczonym zakresie.

Zasady udzielania urlopu wychowawczego regulują przepisy kodeksu pracy. Z urlopu tego może skorzystać pracownik zatrudniony co najmniej 6 miesięcy. Do tego okresu wlicza się również poprzednie okresy zatrudnienia u innych pracodawców.

Pracownik ma prawo do urlopu wychowawczego w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem w wymiarze do 3 lat, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez nie 4. roku życia. Jeśli zamierza się opiekować dzieckiem niepełnosprawnym, które nie ukończyło 18. roku życia, przysługuje mu dodatkowo urlop wychowawczy w wymiarze do 3 lat.

Urlop wychowawczy udzielany jest na pisemny wniosek pracownika i może być on wykorzystany nie więcej niż w 4 częściach.

W czasie korzystania z urlopu wychowawczego pracownik ma prawo podjąć pracę zarobkową. Może to być zarówno zatrudnienie w ramach umowy o pracę, umowy cywilnoprawnej (np. umowy-zlecenia, umowy o dzieło), jak i wykonywanie pozarolniczej działalności (np. działalności gospodarczej). Praca może być wykonywana zarówno u pracodawcy, który udzielił urlopu, jak i innego.

Należy jednak podkreślić, że przepisy przewidują istotne ograniczenie w wykonywaniu działalności zarobkowej w czasie urlopu wychowawczego. Działalność ta nie może bowiem wyłączać możliwości sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.

Zgodnie z art. art. 186² par. 1 k.p. w czasie urlopu wychowawczego pracownik ma prawo podjąć pracę zarobkową u dotychczasowego lub innego pracodawcy albo inną działalność, a także naukę lub szkolenie, jeżeli nie wyłącza to możliwości sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Niewątpliwie praca wykonywana w pełnym wymiarze czasu pracy uniemożliwia sprawowanie takiej opieki. Bez znaczenia jest w tym przypadku fakt, że opieką nad dzieckiem może się zająć inna osoba, gdyż przepis wymaga sprawowania osobistej opieki przez osobę uprawnioną. W związku z tym, nie można połączyć urlopu wychowawczego z wykonywaniem pracy na pełnym etacie. Jeśli pracodawca, który udzielił pracownicy urlopu dowie się o takim zatrudnieniu, wezwie ją do stawienia się w pracy.

Jeśli pracodawca ustali, że pracownik trwale zaprzestał sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, wzywa go do stawienia się w pracy w terminie przez siebie wskazanym, nie później jednak niż w ciągu 30 dni od dnia powzięcia takiej wiadomości i nie wcześniej niż po upływie 3 dni od dnia wezwania. Niestawienie się w pracy w tych okolicznościach może być potraktowane przez firmę jako ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych i skutkować rozwiązaniem umowy o pracę.

Pracownik spełniający warunki wymagane do skorzystania z urlopu wychowawczego może połączyć opiekę nad dzieckiem oraz wykonywanie pracy w jeszcze inny sposób. Może on złożyć własnemu pracodawcy pisemny wniosek o obniżenie wymiaru czasu pracy do wymiaru nie niższego niż pół etatu w okresie, w którym mógłby korzystać z urlopu wychowawczego. Wniosek taki powinien zgłosić na dwa tygodnie przed rozpoczęciem wykonywania pracy w obniżonym wymiarze czasu pracy.

Wykonywanie pracy zarobkowej na urlopie wychowawczym może mieć wpływ na pobieranie świadczeń rodzinnych przewidzianych w ustawie o świadczeniach rodzinnych.

Należy przypomnieć, że osoba przebywająca na urlopie wychowawczym w okresie korzystania z tego urlopu ma prawo do zasiłku rodzinnego, a także dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem. Dodatek przysługuje matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, uprawnionemu do urlopu wychowawczego przez okres 24 miesięcy (w przypadku urlopu na jedno dziecko), 36 miesięcy (w przypadku wychowywania więcej niż jednego dziecka urodzonego przy jednym porodzie) lub 72 miesięcy w przypadku opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym.

Od 1 listopada 2009 r. wysokość zasiłku rodzinnego wynosi, w zależności od wieku dziecka, od 68 zł do 98 zł miesięcznie. Z kolei miesięczna wysokość dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego wynosi obecnie 400 zł.

Zarówno zasiłek rodzinny, jak i dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego przysługują pod warunkiem spełnienia kryterium dochodowego. Dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie może przekraczać 504 zł lub 583 zł, gdy członkiem rodziny jest dziecko niepełnosprawne. Uwzględnia się przy tym dochody z roku kalendarzowego poprzedzającego rok, w którym rozpoczyna się dany okres zasiłkowy. Należy jednak pamiętać, że przy ustalaniu sytuacji dochodowej bierze się również pod uwagę tzw. dochody uzyskane również w trakcie trwania okresu zasiłkowego. Dochód rodziny powiększony o uzyskany dochód może spowodować utratę prawa do świadczeń rodzinnych od miesiąca następującego po pierwszym pełnym miesiącu od uzyskania dochodu.

Samo podjęcie zatrudnienia w czasie urlopu wychowawczego nie wpływa na możliwość pobierania zasiłku rodzinnego. Zasada ta nie dotyczy natomiast dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem. W przypadku tego świadczenia już samo podjęcie zatrudnienia w okresie tego urlopu może spowodować brak możliwości pobierania dodatku. Dodatek ten nie przysługuje bowiem m.in. wówczas, gdy pracownik podjął lub kontynuuje zatrudnienie (inną pracę zarobkową), które uniemożliwia mu sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego. Oznacza to, że rodzic lub opiekun, któremu udaje się pogodzić pracę z opieką nad dzieckiem, zachowuje prawo do omawianego dodatku. Dopiero gdy okazuje się, że ze względu na rozmiar podjętej działalności nie jest możliwe wykonywanie tej opieki, traci prawo do dodatku.

Dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego przysługuje, podobnie jak zasiłek rodzinny, pod warunkiem spełnienia tzw. kryterium dochodowego. Jeśli dochód uzyskiwany z tytułu podjętej działalności nie powoduje przekroczenia progu zarobkowego, świadczenie nadal przysługuje. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy wykonywanie pracy w czasie urlopu wychowawczego uniemożliwia sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem. W takim przypadku nie przysługuje prawo do wspomnianego dodatku, a osoba uprawniona powinna powiadomić o takiej okoliczności organ wypłacający świadczenie. Podjęcie pracy na umowę-zlecenie w krótkim wymiarze czasowym (np. tak jak w opisanym przypadku na dwie godziny dziennie) nie może być z pewnością uznane za okoliczność powodującą utratę prawa do dodatku za okres urlopu wychowawczego.

Osoba uprawniona musi niezwłocznie powiadomić organ wypłacający świadczenia o wszelkich nowych okolicznościach mających wpływ na prawo do tych świadczeń. Taką okolicznością jest niewątpliwie podjęcie zatrudnienia uniemożliwiające osobiste sprawowanie opieki nad dzieckiem, a także uzyskiwanie dochodów z tego tytułu, które powodują przekroczenie progu zarobkowego. W przeciwnym razie organ wypłacający świadczenie, który dowie się o takich okolicznościach, zażąda zwrotu nienależnie wypłaconych świadczeń wraz z odsetkami ustawowymi.

Osoby przebywające na urlopie wychowawczym podlegają z tego tytułu obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, o ile nie mają ustalonego prawa do emerytury lub renty i nie mają innych tytułów rodzących obowiązek ubezpieczeń społecznych. Oznacza to, że w przypadku, gdy w okresie przebywania na urlopie wychowawczym rodzic lub opiekun podejmuje zatrudnienie na podstawie stosunku pracy lub umowy cywilnoprawnej (np. zlecenia) albo rozpoczyna prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej, to w okresie wykonywania danej umowy (działalności) podlega ubezpieczeniom społecznym jako pracownik, zleceniobiorca czy też osoba prowadząca pozarolniczą działalność. Nie podlega natomiast ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu przebywania na urlopie wychowawczym.

Osoby przebywające na urlopie wychowawczym podlegają z tego tytułu obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, a także ubezpieczeniu zdrowotnemu, o ile nie mają innych tytułów rodzących obowiązek tych ubezpieczeń. Tytułem do podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, a także ubezpieczeniu zdrowotnemu jest m.in. prowadzenie pozarolniczej działalności (w tym działalności gospodarczej). Podjęcie działalności będzie musiała ona zgłosić obecnemu pracodawcy, który nie będzie już miał obowiązku opłacania za nią składek z tytułu udzielonego urlopu wychowawczego. Obowiązek zgłoszenia do ubezpieczeń oraz opłacania składek będzie spoczywał na pracownicy przebywającej na urlopie wychowawczym jako na osobie prowadzącej działalność gospodarczą.

Wykonywanie działalności zarobkowej, która nie stanowi odrębnego tytułu do ubezpieczeń, nie rodzi żadnych zmian w podleganiu ubezpieczeniom. Dotyczy to przede wszystkim osób przebywających na urlopie wychowawczym, które zawarły umowę o dzieło. W okresie wykonywania tej umowy nadal podlegają ubezpieczeniom społecznym z tytułu przebywania na urlopie wychowawczym.

Osoby korzystające z urlopu wychowawczego nie podlegają również obowiązkowo ubezpieczeniu zdrowotnemu z tego tytułu, jeśli podlegają mu z innego tytułu (np. umowy o pracę, działalności gospodarczej).

Marek Opolski

gp@infor.pl

Ustawa z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Ustawa z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 z późn. zm.).