Pracownikowi można powierzyć wykonywanie innej pracy

Rozmiar tegorocznych powodzi spowodował uchwalenie ustawy, która w sposób szczególny reguluje między innymi uprawnienia pracowników i pracodawców w sferze stosunków pracy oraz ułatwia przywrócenie dotychczas istniejących miejsc pracy.

W sferze prawa pracy jednym z bezpośrednich skutków zaistnienia powodzi jest niemożność stawienia się pracowników do pracy.

Przepisy ustawy z 24 czerwca 2010 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z usuwaniem skutków powodzi z 2010 r. (dalej ustawa) stanowią wprost o tym, iż faktyczna niemożność świadczenia pracy w związku z powodzią jest podstawą usprawiedliwienia nieobecności pracownika w pracy (art. 8 ust. 1). W myśl par. 1 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy przyczynami usprawiedliwiającymi nieobecność pracownika w pracy poza zdarzeniami i okolicznościami określonymi przepisami prawa pracy, są także inne przypadki niemożności wykonywania pracy. Powinny być wskazane przez pracownika i uznane przez pracodawcę za usprawiedliwiające nieobecność w pracy. Bezsprzecznie należy do nich powódź. O przyczynie swojej nieobecności i przewidywanym okresie jej trwania pracownik jest obowiązany niezwłocznie zawiadomić pracodawcę, nie później jednak niż w drugim dniu nieobecności w pracy.

Sposób usprawiedliwiania nieobecności w pracy wynika co do zasady z regulaminu pracy (art. 104¹ par. 1 pkt 9 k.p.). Jeśli nie jest on przewidziany, pracownik dokonuje zawiadomienia osobiście lub przez inną osobę, telefonicznie lub za pośrednictwem innego środka łączności albo drogą pocztową. Za datę zawiadomienia uważa się wówczas datę stempla pocztowego. Należy jednak uznać, iż w wyjątkowej sytuacji, jaką jest powódź, naruszenie tych zasad nie powinno skutkować negatywnymi konsekwencjami dla pracownika (podobnie jak przekroczenie terminu zawiadomienia o nieobecności, które w konkretnych przypadkach może być uzasadnione szczególnymi okolicznościami).

Pracownicy usprawiedliwiający swą nieobecność w pracy na zasadach ogólnych nie mogą natomiast liczyć na otrzymanie wynagrodzenia za czas nieobecności w pracy. Wynagrodzenie przysługuje wyłącznie z pracę faktycznie wykonaną. Na preferencyjnych zasadach traktowani są wyłącznie ci pracownicy nieobecni w pracy z powodu powodzi, do których zastosowanie znajduje ustawa. Za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy spowodowanej powodzią pracownikom tym przysługuje prawo do odpowiedniej części minimalnego wynagrodzenia za pracę (art. 8 ust. 2). Jego wysokość jest jednak dodatkowo limitowana, ponieważ należy się za okres nie dłuższy niż dziesięć dni roboczych wynikających z rozkładu czasu pracy pracownika. Prawa do wynagrodzenia otrzymywanego na tych szczególnych zasadach nie mają jednak tacy pracownicy, których uprawnienie do wynagrodzenia za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy z powodu powodzi lub do innej formy rekompensaty utraconego wynagrodzenia z tego tytułu wynika z odrębnych przepisów.

Szkody spowodowane powodzią w samym zakładzie pracy mogą odnieść bezpośredni skutek również w sferze obowiązków pracowniczych. Dla pracowników, do których zastosowanie znajduje ustawa, najbardziej istotne jest nadanie pracodawcy uprawnienia do powierzenia pracownikom wykonywania pracy innego rodzaju niż wynikający z nawiązanych przez nich stosunków pracy (art. 8 ust. 5). Warunkiem takiej czasowej zmiany zakresu obowiązków jest to, aby powierzenie wykonywania innej pracy wynikało z konieczności usuwania skutków powodzi u tego pracodawcy. Pracownik zachowuje w tym przypadku prawo do dotychczasowego wynagrodzenia, ustalonego według zasad obowiązujących przy obliczaniu wynagrodzenia za czas urlopu wypoczynkowego. Regulacja ta nie przewiduje natomiast zastrzeżenia zawartego w art. 42 ust. 4 k.p. Kodeks pracy pozwala na powierzenie pracownikowi bez dokonania wypowiedzenia zmieniającego pracy, innej niż określona w umowie, ale tylko jeśli odpowiada ona kwalifikacjom pracownika. Po usunięciu skutków powodzi pracodawca, który ma taką potrzebę, może wykorzystać dodatkowo przyznane kodeksem pracy uprawnienie do powierzenia innej pracy niż przewidziana w umowie o pracę przy spełnieniu warunków wynikających z art. 42 ust. 4 k.p. Natomiast podczas usuwania skutków powodzi pracownicy mogą wykonywać inną pracę niż odpowiadającą ich kwalifikacjom.

Kolejnym skutkiem powodzi są problemy z planowym korzystaniem z urlopów wypoczynkowych. Powódź, która spowodowała szkody u pracodawcy, może dać mu prawo do przesunięcia urlopu pracowników, a nawet ich przerwania. Podstawą są szczególne potrzeby pracodawcy, które pojawiły się nagle i nie były znane przy ustalaniu planu urlopów. Drugim wymogiem jest to, aby nieobecność pracownika powodowała poważne zakłócenia toku pracy (art. 164 par. 2 k.p.). W przypadku przesunięcia urlopu pracownik nie może w jakikolwiek sposób zakwestionować decyzji pracodawcy. Gdyby natomiast zdecydował się wbrew poleceniu pracodawcy nie świadczyć pracy i udać się na urlop, to jego zachowanie będzie mozna uznać za naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych z winy pracownika, co skutkować może dyscyplinarnym zwolnieniem z pracy.

Z kolei przerwanie urlopu pracownika z powodu powodzi możliwe jest wyłącznie wówczas, gdy okaże się, że obecność w pracy jest niezbędna. W takim przypadku zwykle spełniona będzie również druga przesłanka dopuszczalności przerwania urlopu, czyli brak wiedzy pracodawcy o okolicznościach, które spowodowały tę niezbędność przed rozpoczęciem urlopu przez pracownika.

Po przesunięciu lub przerwaniu urlopu z powodu powodzi, pracodawca powinien ująć nowy termin wykorzystania urlopu przez pracownika w zmienionym planie urlopów bądź uzgodnić z pracownikiem, kiedy ten urlop zostanie udzielony. Nastąpić to powinno w tym samym roku kalendarzowym, bądź najpóźniej do końca pierwszego kwartału roku następnego. Na pracodawcy, który przesunął urlop pracownika bądź odwołał go z urlopu ciąży obowiązek zwrotu kosztów pozostających w bezpośrednim związku z odwołaniem lub przesunięciem urlopu. Jeśli odwołanie pracownika z urlopu spowodowało konieczność przerwania wypoczynku przez rodzinę pracownika, to również koszty poniesione przez te osoby będą pozostawały w bezpośrednim związku z odwołaniem pracownika z urlopu.

Wskazać też należy, iż w przypadku gdy pracownicy nie mają możliwości stawienia się w pracy bądź jej świadczenia z powodu powodzi, a nie chcą tracić wynagrodzenia, nie ma przeszkód, aby pracodawca udzielił im na czas przewidywanej nieobecności w pracy lub przestoju urlopu wypoczynkowego, nawet poza planem urlopów. Pracodawca nie ma natomiast prawa wysłania pracowników na przymusowy urlop bez ich zgody, chyba, że dotyczy to urlopów zaległych.

W myśl ustawy przewidziano również kilka rozwiązań zapewniających pomoc finansową dla pracodawców dotkniętych skutkami powodzi. Umożliwia ona:

● umorzenie uzyskanej przez pracodawcę refundacji na wyposażenie lub doposażenie stanowisk pracy, jeżeli miejsca pracy uległy zniszczeniu na skutek powodzi;

● zwrot przez starostę ze środków Funduszu Pracy (przez okres do dwunastu miesięcy) poniesionych przez pracodawcę kosztów na wynagrodzenia, nagrody oraz składki na ubezpieczenia społeczne z tytułu zatrudnienia skierowanych bezrobotnych z terenów dotkniętych powodzią oraz zwrot kosztów na wynagrodzenia, nagrody oraz składki na ubezpieczenia społeczne zatrudnianych pracowników, pod warunkiem niezmniejszenia w wymaganym okresie liczby zatrudnionych pracowników;

● otrzymanie przez pracodawcę nieoprocentowanej pożyczki z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych na wypłatę wynagrodzenia przysługującego za: czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy z powodu powodzi; niewykonywania pracy, jeżeli pracownik był gotów do jej wykonywania, a doznał przeszkód z przyczyn dotyczących pracodawcy, spowodowanych powodzią; wykonaną pracę, polegającą na ochronie zakładu pracy przed powodzią lub na usuwaniu skutków powodzi, mającą na celu utrzymanie lub przywrócenie prowadzenia przez pracodawcę działalności gospodarczej;

● skorzystanie przez pracodawcę ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON) na utrzymanie lub odtworzenie miejsc pracy przeznaczonych dla niepełnosprawnych.

Z powodu konieczności zabezpieczenia zalanego domu pracownik nie mógł stawić się w pracy. Poinformował o tym pracodawcę sms-em, ale przez roztargnienie wysłał go na niewłaściwy numer. Ostatecznie poinformował pracodawcę o przyczynie nieobecności po dziewięciu dniach. Pracodawca zwolnił go dyscyplinarnie, wskazując jako przyczynę porzucenie pracy. Zwolniony może skutecznie domagać się przywrócenia do pracy, ponieważ pracownikowi, który usprawiedliwił nieobecność w pracy z opóźnieniem, nie można zasadnie zarzucić opuszczenia pracy bez usprawiedliwienia. Nieusprawiedliwienie w terminie nieobecności w pracy i opuszczenie pracy bez usprawiedliwienia stanowią odmienne rodzajowo naruszenia obowiązków pracowniczych (wyrok SN z 4 grudnia 1997 r., I PKN 416/97, OSNP 1998/20/596).

Pracownik rozpoczął (zgodnie z planem urlopów) swój urlop bezpośrednio po zakończeniu powodzi, gdy pracodawca usuwał już szkody przez nią spowodowane. Pracodawca miałby co najwyżej prawo przesunięcia urlopu pracownika, nie może natomiast go przerwać, powołując się na niezbędną obecność pracownika. Konieczność usuwania zniszczeń powodziowych była mu znana już w chwili, gdy pracownik rozpoczynał urlop.

Pracodawca może przeznaczyć środki z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych na cele związane z pomocą dla poszkodowanych pracowników

@RY1@i02/2010/166/i02.2010.166.168.0003.001.jpg@RY2@

Fot. Archiwum

Rafał Krawczyk, sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Art. 42 ust. 4, art.104¹ par.1 pkt 9 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 8 ustawy z 24 czerwca 2010 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z usuwaniem skutków powodzi z 2010 r. (Dz.U. nr 123, poz. 835 z późn. zm.)

Par.1 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy (Dz.U. nr 60, poz. 281 z późn. zm.).